Hymn 11

11. Ad Valerianum Episcopum de passione Hippolyti Beatissimi Martyris. Innumeros cineres sanctorum Romula in urbe

vidimus, o Christi Valeriane sacer,

incisos tumulis titulos et singula quaeris

nomina: difficile est ut replicare queam,

tantos iustorum populos furor inpius hausit,

cum coleret patrios Troia Roma deos.

plurima litterulis signata sepulcra loquuntur

martyris aut nomen aut epigramma aliquod,

sunt et muta tamen tacitas claudentia tumbas

marmora, quae solum significant numerum.

quanta virum iaceant congestis corpora acervis

nosse licet, quorum nomina nulla legas,

sexaginta illic defossas mole sub una

reliquias memini me didicisse hominum,

quorum solus habet conperta vocabula Christus,

utpote quos propriae iunxit amicitiae,

haec dum lustro oculis et sicubi forte latentes

rerum apices veterum per monumenta sequor,

invenio Hippolytum, qui quondam scisma Novati

presbyter attigerat nostra sequenda negans,

usque ad martyrii provectum insigne tulisse

lucida sanguinei praemia supplicii,

nec mirere senem perversi dogmatis olim

munere ditatum catholicae fidei,

cum iam vesano victor raperetur ab hoste

exultante anima carnis ad exitium,

plebis amore suae multis comitantibus ibat.

consultus quaenam secta foret melior,

respondit: ‘fugite, o miseri, execranda Novati

scismata, catholicis reddite vos populis.

una fides vigeat, prisco quae condita templo est,

quam Paulus retinet quamque cathedra Petri,

quae docui, docuisse piget: venerabile martyr

cerno, quod a cultu rebar abesse Dei.’

his ubi detorsit laevo de tramite plebem

monstravitque sequi qua via dextra vocat,

seque ducem recti spretis anfractibus idem

praebuit, erroris qui prius auctor erat,

sistitur insano rectori Christicolas tunc

ostia vexanti per Tiberina viros.

illo namque die Roma secesserat, ipsos

peste suburbanos ut quateret populos,

non contentus humum celsae intra moenia Romae

tinguere iustorum caedibus assiduis.

Ianiculum cum iam madidum, fora, rostra, Suburam

cerneret eluvie sanguinis affluere,

protulerat rabiem Tyrrheni ad litoris oram

quaeque loca aequoreus proxima portus habet,

inter carnifices et constipata sedebat

officia extructo celsior in solio.

discipulos fidei detestandique rebelles

idolii ardebat dedere perfidiae,

carcereo crinita situ stare agmina contra

iusserat horrendis excrucianda modis,

inde catenarum tractus, hinc lorea flagra

stridere, virgarum concrepitare fragor,

ungula fixa cavis costarum cratibus altos

pandere secessus et lacerare iecur,

ac iam lassatis iudex tortoribus ibat

in furias cassa cognitione fremens,

nullus enim Christi ex famulis per tanta repertus

supplicia, auderet qui vitiare animam,

inde furens quaesitor ait: ‘iam, tortor, ab unco

desine; si vana est quaestio, morte agito,

huic abscide caput, crux istum tollat in auras

viventesque oculos offerat alitibus,

hos rape praecipites et vinctos conice in ignem,

sit pyra quae multos devoret una reos.

en tibi quos properes rimosae inponere cumbae,

pellere et in medii stagna profunda freti.

quos ubi susceptos rabidum male suta per aequor

vexerit et tumidis caesa labarit aquis,

dissociata putrem laxent tabulata carinam

conceptumque bibant undique naufragium,

squamea caenoso praestabit ventre sepulcrum

belua consumptis cruda cadaveribus.’

haec persultanti celsum subito ante tribunal

offertur senior nexibus inplicitus.

stipati circum iuvenes clamore ferebant

ipsum Christicolis esse caput populis:

si foret extinctum propere caput, omnia vulgi

pectora Romanis sponte sacranda deis.

insolitum leti poscunt genus et nova poenae

inventa, exemplo quo trepident alii.

ille supinata residens cervice: quis, inquit,

dicitur? adfirmant dicier Hippolytum.

‘ergo sit Hippolytus, quatiat turbetque iugales,

intereatque feris dilaceratus equis.’

vix haec ille, duo cogunt animalia freni

ignara insueto subdere colla iugo,

non stabulis blandive manu palpata magistri

imperiumque equitis ante subacta pati,

sed campestre vago nuper pecus e grege captum,

quod pavor indomito corde ferinus agit.

iamque reluctantes sociarant vincula bigas,

oraque discordi foedere nexuerant.

temonis vice funis inest, qui terga duorum

dividit et medius tangit utrumque latus,

deque iugo in longum se post vestigia retro

protendens trahitur, transit et ima pedum.

huius ad extremum, sequitur qua pulvere summo

cornipedum refugas orbita trita vias,

crura viri innectit laqueus nodoque tenaci

adstringit plantas cumque rudente ligat,

postquam conposito satis instruxere paratu

martyris ad poenam verbera, vincla, feras,

instigant subitis clamoribus atque flagellis,

iliaque infestis perfodiunt stimulis,

ultima vox audita senis venerabilis haec est:

hi rapiant artus, tu rape, Christe, animam.

prorumpunt alacres caecoque errore feruntur,

qua sonus atque tremor, qua furor exagitant.

incendit feritas, rapit impetus et fragor urget,

nec cursus volucer mobile sentit onus.

per silvas, per saxa ruunt, non ripa retardat

fluminis aut torrens oppositus cohibet,

prosternunt saepes et cuncta obstacula rumpunt,

prona, fragosa petunt, ardua transibunt,

scissa minutatim labefacto corpore frusta

carpit spinigeris stirpibus hirtus ager.

pars summis pendet scopulis, pars sentibus haeret,

parte rubent frondes, parte madescit humus,

exemplar sceleris paries habet inlitus, in quo

multicolor fucus digerit omne nefas,

picta super tumulum species liquidis viget umbris

effigians fracti membra cruenta viri.

rorantes saxorum apices vidi, optime papa,

purpureasque notas vepribus inpositas.

docta manus virides imitando effingere dumos

luserat e minio russeolam saniem.

cernere erat ruptis conpagibus ordine nullo

membra per incertos sparsa iacere situs,

addiderat caros gressu lacrimisque sequentes,

devia quo fractum semita monstrat iter.

maerore attoniti atque oculis rimantibus ibant,

inplebantque sinus visceribus laceris.

ille caput niveum conplectitur ac reverendam

canitiem molli confovet in gremio;

hic umeros truncasque manus et bracchia et ulnas

et genua et crurum fragmina nuda legit.

palliolis etiam bibulae siccantur harenae,

ne quis in infecto pulvere ros maneat,

si quis et in sudibus recalenti aspergine sanguis

insidet, hunc omnem spongia pressa rapit,

nec iam densa sacro quidquam de corpore silva

obtinet aut plenis fraudat ab exequiis,

cumque recensetis constaret partibus ille

corporis integri qui fuerat numerus,

nec purgata aliquid deberent avia toto

ex homine extersis frondibus et scopulis,

metando eligitur tumulo locus: ostia linquunt,

Roma placet, sanctos quae teneat cineres,

haud procul extremo culta ad pomeria vallo

mersa latebrosis crypta patet foveis:

huius in occultum gradibus via prona reflexis

ire per anfractus luce latente docet,

primas namque fores summo tenus intrat hiatu

inlustratque dies limina vestibuli,

inde ubi progressu facili nigrescere visa est

nox obscura loci per specus ambiguum,

occurrunt celsis 1 inmissa foramina tectis,

quae iaciant claros antra super radios,

quamlibet ancipites texant hinc inde recessus

arta sub umbrosis atria porticibus,

at tamen excisi subter cava viscera montis

crebra terebrato fornice lux penetrat,

sic datur absentis per subterranea solis

cernere fulgorem luminibusque frui.

talibus Hippolyti corpus mandatur opertis,

propter ubi adposita est ara dicata Deo.

illa sacramenti donatrix mensa eademque

custos fida sui martyris adposita

servat ad aeterni spem vindicis ossa sepulcro,

pascit item sanctis Tibricolas dapibus,

mira loci pietas et prompta precantibus ara

spes hominum placida prosperitate iuvat,

hic corruptelis animique et corporis aeger

oravi quotiens stratus, opem merui,

quod Iactor reditu, quod te, venerande sacerdos,

conplecti licitum est, scribo quod haec eadem,

Hippolyto scio me debere, Deus cui Christus

posse dedit, quod quis postulet, adnuere,

ipsa, illas animae exuvias quae continet intus,

aedicula argento fulgurat ex solido,

praefixit tabulas dives manus aequore levi

candentes, recavum quale nitet speculum,

nec Pariis contenta aditus obducere saxis

addidit ornando clara talenta operi,

mane salutatum concurritur: omnis adorat

pubis; eunt, redeunt solis ad usque obitum.

conglobat in cuneum Latios simul ac peregrinos

permixtim populos religionis amor.

oscula perspicuo figunt inpressa metallo,

balsama defundunt, fletibus ora rigant.

iam cum se renovat decursis mensibus annus

natalemque diem passio festa refert,

quanta putas studiis certantibus agmina cogi,

quaeve celebrando vota coire Deo?

urbs augusta suos vomit effunditque Quirites,

una et patricios ambitione pari

confundit plebeia phalanx umbonibus aequis

discrimen procerum praecipitante fide.

nec minus Albanis acies se candida portis

explicat et longis ducitur ordinibus,

exultant fremitus variarum hinc inde viarum,

indigena et Picens plebs et Etrusca venit,

concurrit Samnitis atrox, habitator et altae

Campanus Capuae, iamque Nolanus adest,

quisque sua laetus cum coniuge dulcibus et cum

pigneribus rapidum carpere gestit iter.

vix capiunt patuli populorum gaudia campi,

haeret et in magnis densa cohors spatiis,

angustum tantis illud specus esse catervis

haud dubium est, ampla fauce licet pateat,

stat sed iuxta aliud, quod tanta frequentia templum

tunc adeat cultu nobile regifico,

parietibus celsum sublimibus atque superba

maiestate potens muneribusque opulens.

ordo columnarum geminus laquearia tecti

sustinet auratis suppositus trabibus.

adduntur graciles tecto breviore recessus,

qui laterum seriem iugiter exsinuent.

at medios aperit tractus via latior alti

culminis exsurgens editiore apice.

fronte sub adversa gradibus sublime tribunal

tollitur, antistes praedicat unde Deum.

plena laborantes aegre domus accipit undas,

artaque confertis aestuat in foribus,

maternum pandens gremium, quo condat alumnos

ac foveat fetos adcumulata sinus.

si bene commemini, colit hunc pulcherrima Roma

Idibus Augusti mensis, ut ipsa vocat

prisco more diem, quem te quoque, sancte magister,

annua festa inter dinumerare velim,

crede, salutigeros feret hic venerantibus ortus

lucis honoratae praemia restituens,

inter sollemnes Cypriani vel Chelidoni

Eulaliaeque dies currat et iste tibi.

sic te pro populo, cuius tibi credita vita est,

orantem Christus audiat omnipotens;

sic tibi de pleno lupus excludatur ovili,

agna nec ulla tuum capta gregem minuat;

sic me gramineo remanentem denique campo

sedulus aegrotum pastor ovem referas;

sic, cum lacteolis caulas conpleveris agnis,

raptus et ipse sacro sis comes Hippolyto.