Book 2

1. Cum tot sustineas et tanta negotia solus,

res Italas armis tuteris, moribus ornes,

legibus emendes, in publica commoda peccem,

si longo sermone morer tua tempora, Caesar.

Romulus et Liber pater et cum Castore Pollux,

post ingentia facta deorum in templa recepti,

dum terras hominumque colunt genus, aspera bella

componunt, agros assignant, oppida condunt,

ploravere suis non respondere favorem

speratum meritis, diram qui contudit hydram

notaque fatali portenta labore subegit,

comperit invidiam supremo fine domari,

urit enim fulgore suo, qui praegravat artis

infra se positas; exstinctus amabitur idem.

praesenti tibi maturos largimur honores,

iurandasque tuum per numen ponimus aras,

nil oriturum alias, nil ortum tale fatentes.

Sed tuus hic populus sapiens et iustus in uno,

te nostris ducibus, te Grais anteferendo,

cetera nequaquam simili ratione modoque

aestimat et, nisi quae terris semota suisque

temporibus defuncta videt, fastidit et odit;

sic fautor veterum, ut tabulas peccare vetantis,

quas bis quinque viri sanxerunt, foedera regum

vel Gabiis vel cum rigidis aequata Sabinis,

pontificum libros, annosa volumina vatum

dictitet Albano Musas in monte locutas.

Si, quia Graiorum sunt antiquissima quaeque

scripta vel optima, Romani pensantur eadem

scriptores trutina, non est quod multa loquamur:

nil intra est olea, nil extra est in nuce duri;

venimus ad summum fortunae, pingimus atque

psallimus et luctamur Achivis doctius unctis.

Si meliora dies, ut vina, poemata reddit,

scire velim, chartis pretium quotus arroget annus.

scriptor abhinc annos centum qui decidit, inter

perfectos veteresque referri debet an inter

vilis atque novos? excludat iurgia finis.

est vetus atque probus, centum qui perficit annos.

quid, qui deperiit minor uno mense vel anno,

inter quos referendus erit? veteresne poetas,

an quos et praesens et postera respuat aetas?

“iste quidem veteres inter ponetur honeste,

qui vel mense brevi vel toto est iunior anno.”

utor permisso, caudaeque pilos ut equinae

paulatim vello et demo unum, demo etiam unum,

dum cadat elusus ratione ruentis acervi,

qui redit in fastos et virtutem aestimat annis

miraturque nihil nisi quod Libitina sacravit.

Ennius et sapiens et fortis et alter Homerus,

ut critici dicunt, leviter curare videtur,

quo promissa cadant et somnia Pythagorea.

Naevius in manibus non est et mentibus haeret

paene recens? adeo sanctum est vetus omne poema,

ambigitur quotiens, uter utro sit prior, aufert

Pacuvius docti famam senis, Accius alti,

dicitur Afrani toga convenisse Menandro,

Plautus ad exemplar Siculi properare Epicharmi,

vincere Caecilius gravitate, Terentius arte.

hos ediscit et hos arto stipata theatro

spectat Roma potens; habet hos numeratque poetas

ad nostrum tempus Livi scriptoris ab aevo.

Interdum volgus rectum videt, est ubi peccat,

si veteres ita miratur laudatque poetas,

ut nihil anteferat, nihil illis comparet, errat.

si quaedam nimis antique, si pleraque dure

dicere credit eos, ignave multa fatetur,

et sapit et mecum facit et Iove iudicat aequo,

non equidem insector delendave carmina Livi

esse reor, memini quae plagosum mihi parvo

Orbilium dictare; sed emendata videri

pulchraque et exactis minimum distantia miror,

inter quae verbum emicuit si forte decorum, et

si versus paulo concinnior unus et alter,

iniuste totum ducit venditque poema.

Indignor quicquam reprehendi, non quia crasse

compositum illepideve putetur, sed quia nuper,

nec veniam antiquis, sed honorem et praemia posci,

recte necne crocum floresque perambulet Attae

fabula si dubitem, clament periisse pudorem

cuncti paene patres, ea cum reprehendere coner,

quae gravis Aesopus, quae doctus Roscius egit;

vel quia nil rectum, nisi quod placuit sibi, ducunt,

vel quia turpe putant parere minoribus, et quae

imberbes didicere senes perdenda fateri.

iam Saliare Numae carmen qui laudat et illud,

quod mecum ignorat, solus volt scire videri,

ingeniis non ille favet plauditque sepultis,

nostra sed impugnat, nos nostraque lividus odit.

Quod si tam Graecis novitas invisa fuisset

quam nobis, quid nunc esset vetus? aut quid haberet

quod legeret tereretque viritim publicus usus?

Ut primum positis nugari Graecia bellis

coepit et in vitium fortuna labier aequa,

nunc athletarum studiis, nunc arsit equorum,

marmoris aut eboris fabros aut aeris amavit,

suspendit picta voltum mentemque tabella,

nunc tibicinibus, nunc est gavisa tragoedis;

sub nutrice puella velut si luderet infans,

quod cupide petiit, mature plena reliquit.

quid placet aut odio est, quod non mutabile credas?

hoc paces habuere bonae ventique secundi.

Romae dulce diu fuit et sollemne reclusa

mane domo vigilare, clienti promere iura,

cautos nominibus rectis expendere nummos,

maiores audire, minori dicere, per quae

crescere res posset, minui damnosa libido.

mutavit mentem populus levis et calet uno

scribendi studio; pueri patresque severi

fronde comas vincti cenant et carmina dictant.

ipse ego, qui nullos me adfirmo scribere versus,

invenior Parthis mendacior, et prius orto

sole vigil calamum et chartas et scrinia posco,

navem agere ignarus navis timet; habrotonum aegro

non audet nisi qui didicit dare; quod medicorum est

promittunt medici ; tractant fabrilia fabri:

scribimus indocti doctique poemata passim.

Hic error tamen et levis haec insania quantas

virtutes habeat, sic collige, vatis avarus

non temere est animus; versus amat, hocstudet unum;

detrimenta, fugas servorum, incendia ridet;

non fraudem socio puerove incogitat ullam

pupillo; vivit siliquis et pane secundo;

militiae quamquam piger et malus, utilis urbi,

si das hoc, parvis quoque rebus magna iuvari.

os tenerum pueri balbumque poeta figurat,

torquet ab obscenis iam nunc sermonibus aurem,

mox etiam pectus praeceptis format amicis,

asperitatis et invidiae corrector et irae,

recte facta refert, orientia tempora notis

instruit exemplis, inopem solatur et aegrum,

castis cum pueris ignara puella mariti

disceret unde preces, vatem ni Musa dedisset?

poscit opem chorus et praesentia numina sentit,

caelestis implorat aquas docta prece blandus,

avertit morbos, metuenda pericula pellit,

impetrat et pacem et locupletem frugibus annum,

carmine di superi placantur, carmine Manes.

Agricolae prisci, fortes parvoque beati,

condita post frumenta levantes tempore festo

corpus et ipsum animum spe finis dura ferentem,

cum sociis operum et pueris et coniuge fida.

Tellurem porco, Silvanum lacte piabant,

floribus et vino Genium memorem brevis aevi,

Fescennina per hunc inventa licentia morem

versibus alternis opprobria rustica fudit,

libertasque recurrentis accepta per annos

lusit amabiliter, donec iam saevus apertam

in rabiem coepit verti iocus et per honestas

ire domos impune minax, doluere cruento

dente lacessiti; fuit intactis quoque cura

condicione super communi; quin etiam lex

poenaque lata, malo quae nollet carmine quemquam

describi: vertere modum, formidine fustis

ad bene dicendum delectandumque redacti.

Graecia capta ferum victorem cepit et artis

intulit agresti Latio, sic horridus ille

defluxit numerus Saturnius, et grave virus

munditiae pepulere ; sed in longum tamen aevum

manserunt hodieque manent vestigia ruris.

serus enim Graecis admovit acumina chartis

et post Punica bella quietus quaerere coepit,

quid Sophocles et Thespis et Aeschylus utile ferrent.

temptavit quoque rem, si digne vertere posset,

et placuit sibi, natura sublimis et acer:

nam spirat tragicum satis et feliciter audet,

sed turpem putat inscite metuitque lituram.

Creditur, ex medio quia res accersit, habere

sudoris minimum, sed habet Comoedia tanto

plus oneris, quanto veniae minus, adspice, Plautus

quo pacto partis tutetur amantis ephebi,

ut patris attenti, lenonis ut insidiosi,

quantus sit Dossennus edacibus in parasitis,

quam non adstricto percurrat pulpita socco.

gestit enim nummum in loculos demittere, post hoc

securus cadat an recto stet fabula talo.

Quem tulit ad scaenam ventoso Gloria curru,

exanimat lentus spectator, sedulus inflat: sic leve,

sic parvum est, animum quod laudis avarum

subruit aut reficit. valeat res ludicra, si me

palma negata macrum, donata reducit opimum.

Saepe etiam audacem fugat hoc terretque poetam,

quod numero plures, virtute et honore minores,

indocti stolidique et depugnare parati,

si discordet eques, media inter carmina poscunt

aut ursum aut pugiles: his nam plebecula gaudet.

verum equitis quoque iam migravit ab aure voluptas

omnis ad incertos oculos et gaudia vana.

quattuor aut pluris aulaea premuntur in horas,

dum fugiunt equitum turmae peditumque catervae;

mox trahitur manibus regum fortuna retortis,

esseda festinant, pilenta, petorrita, naves,

captivum portatur ebur, captiva Corinthus.

si foret in terris, rideret Democritus, seu

diversum confusa genus panthera camelo

sive elephans albus volgi converteret ora;

spectaret populum ludis attentius ipsis

ut sibi praebentem nimio spectacula plura:

scriptores autem narrare putaret asello

fabellam surdo. nam quae pervincere voces

evaluere sonum, referunt quem nostra theatra?

Garganum mugire putes nemus aut mare Tuscum;

tanto cum strepitu ludi spectantur et artes

divitiaeque peregrinae, quibus oblitus actor

cum stetit in scaena, concurrit dextera laevae.

dixit adhuc aliquid? nil sane. quid placet ergo?

lana Tarentino violas imitata veneno.

ac ne forte putes me, quae facere ipse recusem,

cum recte tractent alii, laudare maligne,

ille per extentum funem mihi posse videtur

ire poeta, meum qui pectus inaniter angit,

irritat, mulcet, falsis terroribus implet,

ut magus, et modo me Thebis, modo ponit Athenis.

Verum age et his, qui se lectori credere malunt

quam spectatoris fastidia ferre superbi,

curam redde brevem, si munus Apolline dignum

vis complere libris et vatibus addere calcar,

ut studio maiore petant Helicona virentem.

Multa quidem nobis facimus mala saepe poetae

(ut vineta egomet caedam mea), cum tibi librum

sollicito damus aut fesso; cum laedimur, unum

si quis amicorum est ausus reprehendere versum;

cum loca iam recitata revolvimus irrevocati;

cum lamentamur non apparere labores

nostros et tenui deducta poemata filo;

cum speramus eo rem venturam ut, simul atque

carmina rescieris nos fingere, commodus ultro

arcessas et egere vetes et scribere cogas.

sed tamen est operae pretium cognoscere, qualis

aedituos habeat belli spectata domique

Virtus, indigno non committenda poetae.

gratus Alexandro regi magno fuit ille

Choerilus, incultis qui versibus et male natis

rettulit acceptos, regale nomisma, Philippos;

sed veluti tractata notam labemque remittunt

atramenta, fere scriptores carmine foedo

splendida facta linunt, idem rex ille, poema

qui tam ridiculum tam care prodigus emit,

edicto vetuit, ne quis se praeter Apellen

pingeret, aut alius Lysippo duceret aera

fortis Alexandri voltum simulantia. quod si

iudicium subtile videndis artibus illud

ad libros et ad haec Musarum dona vocares,

Boeotum in crasso iurares aere natum.

At neque dedecorant tua de se iudicia atque

munera, quae multa dantis cum laude tulerunt

dilecti tibi Vergilius Variusque poetae,

nec magis expressi voltus per aenea signa,

quam per vatis opus mores animique virorum

clarorum apparent, nec sermones ego mallem

repentis per humum quam res componere gestas,

terrarumque situs et flumina dicere, et arces

montibus impositas et barbara regna, tuisque

auspiciis totum confecta duclla per orbem,

claustraque custodem pacis cohibentia Ianum,

et formidatam Parthis te principe Romam,

si quantum cuperem possem quoque; sed neque parvum

carmen maiestas recipit tua, nec meus audet

rem temptare pudor quam vires ferre recusent.

sedulitas autem stulte quem diligit urget,

praecipue cum se numeris commendat et arte;

discit enim citius meminitque libentius illud

quod quis deridet, quam quod probat et veneratur.

nil moror officium quod me gravat, ac neque ficto

in peius voltu proponi cereus usquam

nec prave factis decorari versibus opto,

ne rubeam pingui donatus munere, et una

cum scriptore meo, capsa porrectus operta,

deferar in vicum vendentem tus et odores et piper

et quidquid chartis amicitur ineptis.

2. Flore, bono claraque fidelis amice Neroni,

si quis forte velit puerum tibi vendere natum

Tibure vel Gabiis, et tecum sic agat: “hic et

candidus et talos a vertice pulcher ad imos

fiet eritque tuus nummorum milibus octo,

verna ministeriis ad nutus aptus erilis,

litterulis Graecis imbutus, idoneus arti

cuilibet; argilla quidvis imitaberis uda;

quin etiam canet indoctum sed dulce bibenti.

multa fidem promissa levant, ubi plenius aequo

laudat venalis qui volt extrudere merces,

res urget me nulla; meo sum pauper in aere.

nemo hoc mangonum faceret tibi; non temere a me

quivis ferret idem. semel hic cessavit et, ut fit,

in scalis latuit metuens pendentis habenae:

des nummos, excepta nihil te si fuga laedit :”

ille ferat pretium poenae securus, opinor,

prudens emisti vitiosum; dicta tibi est lex :

insequens tamen hunc et lite moraris iniqua?

dixi me pigrum proficiscenti tibi, dixi

talibus officiis prope mancum, ne mea saevus

iurgares ad te quod epistula nulla rediret.

quid tum profeci, mecum facientia iura

si tamen attemptas? quereris super hoc etiam, quod

exspectata tibi non mittam carmina mendax.

Luculli miles collecta viatica multis

aerumnis, lassus dum noctu stertit, ad assem

perdiderat: post hoc vehemens lupus, et sibi et hosti

iratus pariter, ieiunis dentibus acer,

praesidium regale loco deiecit, ut aiunt,

summe munito et multarum divite rerum,

clarus ob id factum donis ornatur honestis,

accipit et bis dena super sestertia nummum,

forte sub hoc tempus castellum evertere praetor

nescio quod cupiens hortari coepit eundem

verbis quae timido quoque possent addere mentem:

“i, bone, quo virtus tua te vocat, i pede fausto,

grandia laturus meritorum praemia, quid stas? ”

post haec ille catus, quantumvis rusticus: “ibit,

ibit eo, quo vis, qui zonam perdidit,” inquit.

Romae nutriri mihi contigit atque doceri

iratus Grais quantum nocuisset Achilles.

adiecere bonae paulo plus artis Athenae,

scilicet ut vellem curvo dinoscere rectum

atque inter silvas Academi quaerere verum.

dura sed emovere loco me tempora grato

civilisque rudem belli tulit aestus in arma

Caesaris Augusti non responsura lacertis.

unde simul primum me dimisere Philippi,

decisis humilem pennis inopemque paterni

et laris et fundi, paupertas impulit audax

ut versus facerem: sed quod non desit habentem

quae poterunt umquam satis expurgare cicutae,

ni melius dormire putem quam scribere versus?

Singula de nobis anni praedantur euntes;

eripuere iocos, Venerem, convivia, ludum;

tendunt extorquere poemata: quid faciam vis?

denique non omnes eadem mirantur amantque:

carmine tu gaudes, hic delectatur iambis,

ille Bioneis sermonibus et sale nigro.

tres mihi convivae prope dissentire videntur,

poscentes vario multum diversa palato,

quid dem? quid non dem? renuis tu, quod iubet alter;

quod petis, id sane est invisum acidumque duobus.

Praeter cetera me Romaene poemata censes

scribere posse inter tot curas totque labores?

hic sponsum vocat, hic auditum scripta, relictis

omnibus officiis; cubat hic in colle Quirini,

hic extremo in Aventino, visendus uterque;

intervalla vides humane commoda. “verum

purae sunt plateae, nihil ut meditantibus obstet.”

festinat calidus mulis gerulisque redemptor,

torquet nunc lapidem, nunc ingens machina tignum,

tristia robustis luctantur funera plaustris,

hac rabiosa fugit canis, hac lutulenta ruit sus:

i nunc et versus tecum meditare canoros.

scriptorum chorus omnis amat nemus et fugit urbem,

rite cliens Bacchi somno gaudentis et umbra:

tu me inter strepitus nocturnos atque diurnos

vis canere et contracta sequi vestigia vatum?

ingenium, sibi quod vacuas desumpsit Athenas

et studiis annos septem dedit insenuitque

libris et curis, statua taciturnius exit

plerumque et risu populum quatit: hic ego rerum

fluctibus in mediis et tempestatibus urbis

verba lyrae motura sonum conectere digner?

Frater erat Romae consulti rhetor, ut alter

alterius sermone meros audiret honores,

Gracchus ut hic illi, foret huic ut Mucius ille.

qui minus argutos vexat furor iste poetas?

carmina compono, hic elegos. mirabile visu

caelatumque novem Musis opus! adspice primum,

quanto cum fastu, quanto molimine circum-spectemus

vacuam Romanis vatibus aedem!

mox etiam, si forte vacas, sequere et procul audi,

quid ferat et qua re sibi nectat uterque coronam.

caedimur et totidem plagis consumimus hostem

lento Samnites ad lumina prima duello.

discedo Alcaeus puncto illius; ille meo quis?

quis nisi Callimachus? si plus adposcere visus,

fit Mimnermus et optivo cognomine crescit.

multa fero, ut placem genus irritabile vatum,

cum scribo et supplex populi suffragia capto;

idem finitis studiis et mente recepta

obturem patulas impune legentibus auris.

Ridentur mala qui componunt carmina; verum

gaudent scribentes et se venerantur et ultro,

si taceas, laudant quidquid scripsere beati.

at qui legitimum cupiet fecisse poema,

cum tabulis animum censoris sumet honesti;

audebit, quaecumque parum splendoris habebunt

et sine pondere erunt et honore indigna ferentur,

verba movere loco, quamvis invita recedant

et versentur adhuc intra penetralia Vestae;

obscurata diu populo bonus eruet atque

proferet in lucem speciosa vocabula rerum,

quae priscis memorata Catonibus atque Cethegis

nunc situs informis premit et deserta vetustas;

adsciscet nova, quae genitor produxerit usus.

vemens et liquidus puroque simillimus amni

fundet opes Latiumque beabit divite lingua;

luxuriantia compescet, nimis aspera sano

levabit cultu, virtute carenti tollet,

ludentis speciem dabit et torquebitur, ut qui

nunc Satyrum, nunc agrestem Cyclopa movetur.

Praetulerim scriptor delirus inersque videri,

dum mea delectent mala me vel denique fallant,

quam sapere et ringi. fuit haud ignobilis Argis,

qui se credebat miros audire tragoedos

in vacuo laetus sessor plausorque theatro;

cetera qui vitae servaret munia recto

more, bonus sane vicinus, amabilis hospes,

comis in uxorem, posset qui ignoscere servis

et signo laeso non insanire lagoenae,

posset qui rupem et puteum vitare patentem.

hic ubi cognatorum opibus curisque refectus

expulit elleboro morbum bilemque meraco,

et redit ad sese: “pol, me occidistis, amici,

non servastis,” ait, “cui sic extorta voluptas

et demptus per vim mentis gratissimus error.”

Nimirum sapere est abiectis utile nugis,

et tempestivum pueris concedere ludum,

ac non verba sequi fidibus modulanda Latinis,

sed verae numerosque modosque ediscere vitae,

quocirca mecum loquor haec tacitusque recordor:

Si tibi nulla sitim finiret copia lymphae,

narrares medicis: quod, quanto plura parasti,

tanto plura cupis, nulline faterier audes?

si volnus tibi monstrata radice vel herba

non fieret levius, fugeres radice vel herba

proficiente nihil curarier: audieras, cui

rem di donarent, illi decedere pravam

stultitiam; et cum sis nihilo sapientior ex quo

plenior es, tamen uteris monitoribus isdem?

At si divitiae prudentem reddere possent,

si cupidum timidumque minus te, nempe ruberes,

viveret in terris te si quis avari or uno.

si proprium est, quod quis libra mercatus et aere est,

quaedam, si credis consultis, mancipat usus;

qui te pascit ager tuus est, et vilicus Orbi,

cum segetes occat tibi mox frumenta daturas,

te dominum sentit, das nummos, accipis uvam,

pullos, ova, cadum temeti: nempe modo isto

paulatim mercaris agrum, fortasse trecentis

aut etiam supra nummorum milibus emptum.

quid refert, vivas numerato nuper an olim?

emptor Aricini quondam Veientis et arvi

emptum cenat holus, quamvis aliter putat; emptis

sub noctem gelidam lignis calefactat aënum;

sed vocat usque suum, qua populus adsita certis

limitibus vicina refugit iurgia; tamquam

sit proprium quicquam, puncto quod mobilis horae

nunc prece, nunc pretio, nunc vi, nunc morte suprema

permutet dominos et cedat in altera iura.

sic quia perpetuus nulli datur usus, et heres

heredem alterius velut unda supervenit undam,

quid vici prosunt aut horrea? quidve Calabris

saltibus adiecti Lucani, si metit Orcus

grandia cum parvis, non exorabilis auro?

Gemmas, marmor, ebur, Tyrrhena sigilla, tabellas,

argentum, vestes Gaetulo murice tinctas

sunt qui non habeant, est qui non curat habere,

cur alter fratrum cessare et ludere et ungui

praeferat Herodis palmetis pinguibus, alter

dives et importunus ad umbram lucis ab ortu

silvestrem flammis et ferro mitiget agrum,

scit Genius, natale comes qui temperat astrum,

naturae deus humanae, mortalis in unum

quodque caput, voltu mutabilis, albus et ater.

utar et ex modico, quantum res poscet, acervo

tollam, nec metuam quid de me iudicet heres,

quod non plura datis invenerit; et tamen idem

scire volam, quantum simplex hilarisque nepoti

discrepet et quantum discordet parcus avaro.

distat enim, spargas tua prodigus, an neque sumptum

invitus facias neque plura parare labores,

ac potius, puer ut festis Quinquatribus olim,

exiguo gratoque fruaris tempore raptim,

pauperies immunda domus procul absit : ego, utrum

nave ferar magna an parva, ferar unus et idem.

non agimur tumidis velis Aquilone secundo:

non tamen adversis aetatem ducimus Austris,

viribus, ingenio, specie, virtute, loco, re

extremi primorum, extremis usque priores.

Non es avarus: abi. quid? cetera iam simul isto

cum vitio fugere ? caret tibi pectus inani

ambitione? caret mortis formidine et ira?

somnia, terrores magicos, miracula, sagas,

nocturnos lemures portentaque Thessala rides?

natalis grate numeras? ignoscis amicis?

lenior et melior fis accedente senecta?

quid te exempta iuvat spinis de pluribus una?

vivere si recte nescis, decede peritis,

lusisti satis, edisti satis atque bibisti:

tempus abire tibi est, ne potum largius aequo

rideat et pulset lasciva decentius aetas.