Evolution of the principles and the thirteenfold instrument
Ancient Īśvarakṛṣṇa SanskritSK 22
prakṛter mahāṃs tato ’haṃ-kāras tasmād gaṇaś ca ṣoḍaśakaḥ tasmād api ṣoḍaśakāt pañcabhyaḥ pañca bhūtāni.
SK 23
adhyavasāyo buddhir dharmo jñānaṃ vi-rāga aiśvaryam sāttvikam etad-rūpaṃ tāmasam asmād viparyastam.
SK 24
abhimāno ’haṃ-kāras tasmād dvi-vidhaḥ pravartate sargaḥ ekādaśakaś ca gaṇas tan-mātraḥ pañcakaś caiva.
SK 25
sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtād ahaṃ-kārāt bhūtādes tan-mātraḥ sa tāmasas taijasād ubhayaṃ.
SK 26
buddhīndriyāṇi cakṣuḥ-śrotra-ghrāṇa-rasana-tvag-ākhyāni vāk-pāṇi-pāda-pāyū-’pasthān karmendriyāny āhuḥ.
SK 27
ubhayātmakam atra manaḥ saṃkalpakam indriyaṃ ca sā-dharmyāt guṇa-pariṇāma-viśeṣān nānātvam bāhya-bhedāc ca.
SK 28
śabdādiṣu pañcānām ālocana-mātram iṣyate vṛttiḥ vacanādāna-viharaṇotsargānandāś ca pañcānām.
SK 29
svā-lakṣaṇyaṃ vṛttis trayasya sā eṣā bhavaty a-sāmānyā sāmānya-karaṇa-vṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca.
SK 30
yugapac catuṣṭayasya tu vṛttiḥ kramaśaś ca tasya nirdiṣṭā dṛṣṭe tathā ’py a-dṛṣṭe trayasya tat-pūrvikā vṛttiḥ.
SK 31
svāṃ svām pratipadyante paras-parākūta-hetukāṃ vṛttim puruṣārtha eva hetur na kena cit kāryate karaṇam.
SK 32
karaṇaṃ trayodaśa-vidhaṃ tad āharaṇa-dhāraṇa-prakāśa-karam kāryaṃ ca tasya daśadhā hāryaṃ, dhāryam prakāśyaṃ ca.
SK 33
antaḥ-karaṇaṃ tri-vidhaṃ daśadhā bāhyaṃ trayasya viṣayākhyam sāmprata-kālam bāhyaṃ tri-kālam ābhy-antaraṃ karaṇam.
SK 34
buddhīndriyāṇi teṣām pañca viśeṣāviśeṣa-viṣayāṇi vāg bhavati śabda-viṣayā śeṣāṇi tu pañca-viṣayāṇi.
SK 35
sāntaḥ-karaṇā buddhiḥ sarvaṃ viṣayam avagāhate yasmāt tasmāt tri-vidhaṃ karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇi.
SK 36
ete pradīpa-kalpāḥ paras-para-vi-lakṣaṇā guṇa-viśeṣāḥ kṛtsnam puruṣasyā’rtham prakāśya buddhau prayacchanti.
SK 37
sarvam pratyupabhogaṃ yasmāt puruṣasya sādhayati buddhiḥ sā eva ca viśinaṣṭi punaḥ pradhāna-puruṣāntaraṃ sūkṣmam.