Book 9

9. Asperat Aonios rabies audita cruenti

Tydeos; ipsi etiam minus ingemuere iacentem

Inachidae, culpantque virum et rupisse queruntur

fas odii; quin te, divum implacidissime, quamquam

praecipuum tunc caedis opus, Gradive, furebas,

offensum virtute ferunt, nec comminus ipsum

ora, sed et trepidos alio torsisse iugales,

ergo profanatum Melanippi funus acerbo

volnere non aliis ultum Cadmeia pubes

insurgunt stimulis, quam si turbata sepulcris

ossa patrum monstrisque datae crudelibus urnae,

accendit rex ipse super: ‘quisquamne Pelasgis

mitis adhuc hominemque gerit? iam morsibus uncis —

pro furor! usque adeo tela exsatiavimus! — artus

dilacerant. nonne Hyrcanis bellare putatis

tigribus, aut saevos Libyae contra ire leones?

et nunc ille iacet — pulchra o solacia leti! —

ore tenens hostile caput, dulcique nefandus

immoritur tabo; nos ferrum immite facesque,

illis nuda odia, et feritas iam non eget armis.

sic pergant rabidi claraque hac laude fruantur,

dum videas haec, summepater. sed enim hiscere campos

conquesti terraeque fugam mirantur; an istos

vel sua portet humus?’ magno sic fatus agebat

procursu fremituque viros, furor omnibus idem

Tydeos invisi spoliis raptoque potiri

corpore, non aliter subtexunt astra catervae

incestarum avium, longe quibus aura nocentem

aera desertasque tulit sine funere mortes;

illo avidae cum voce ruunt, sonat arduus aether

plausibus, et caelo volucres cessere minores.

Fama per Aonium rapido vaga murmure campum

spargitur in turmas, solito pernicior index

cum lugenda refert, donec, cui maxima fando

damna vehit, trepidas lapsa est Polynicis ad aures.

deriguit iuvenis lacrimaeque haesere paratae,

et cunctata fides; nimium nam cognita virtus

Oenidae credi letum suadetque vetatque.

sed postquam haud dubio clades auctore reperta est,

nox oculos mentemque rapit; tum sanguine fixo

membra simul, simul arma ruunt: madet ardua fletu

iam galea atque ocreae clipeum excepere cadentem.

it maestus genua aegra trahens hastamque sequentem,

vulneribus ceu mille gravis totosque per artus

saucius, absistunt socii monstrantque gementes.

tandem ille abiectis, vix quae portaverat, armis

nudus in egregii vacuum iam corpus amici

procidit et tali lacrimas cum voce profudit:

‘hasne tibi, armorum spes o suprema meorum,

Oenide, grates, haec praemia digna rependi,

nudus ut invisa Cadmi tellure iaceres

sospite me? nunc exsul ego aeternumque fugatus,

quando alius misero ac melior mihi frater ademptus.

nec iam sortitus veteres regnique nocentis

periurum diadema peto: quo gaudia tanti

empta mihi aut sceptrum, quod non tua dextera tradet?

ite, viri, solumque fero me linquite fratri:

nil opus arma ultra temptare et perdere mortes;

ite, precor; quid iam dabitis mihi denique maius?

Tydea consumpsi! quanam hoc ego morte piabo?

o socer, o Argi! et primae bona iurgia noctis,

alternaeque manus et longi pignus amoris

ira brevis; non me ense tuo tunc, maxime Tydeu,

— et poteras — nostri mactatum in limine Adrasti!

quin etiam Thebas me propter et impia fratris

tecta libens, unde haud alius remeasset, adisti,

ceu tibimet sceptra et proprios laturus honores,

iam Telamona pium, iam Thesea fama tacebat —

qualis et ecce iaces! quae primum vulnera mirer?

quis tuus hic, quis ab hoste cruor? quae te agmina quive

innumeri stravere globi? num fallor, et ipse

invidit pater et tota Mars impulit hasta?’

sic ait, et maerens etiamnum lubrica tabo

ora viri terget lacrimis dextraque reponit.

‘tune meos hostes hucusque exosus, et ultra

sospes ego?’ exuerat vagina turbidus ensem

aptabatque neci: comites tenuere, socerque

castigat bellique vices ac fata revolvens

solatur tumidum, longeque a corpore caro

paulatim, unde dolor letique animosa voluntas,

amovet ac tacite ferrum inter verba reponit.

ducitur amisso qualis consorte laborum

deserit inceptum media inter iugera sulcum

taurus iners colloque iugum deforme remisso

parte trahit, partem lacrimans sustentat arator.

Ecce autem hortatus Eteoclis et arma secuti,

lecta manus, iuvenes, quos nec Tritonia bello,

nec prope conlata sprevisset cuspide Mavors,

adventant; contra conlecta ut pectora parmae

fixerat atque hastam longe protenderat, haeret

arduus Hippomedon: ceu fluctibus obvia rupes,

cui neque de caelo metus et fracta aequora cedunt,

stat cunctis immota minis, fugit ipse rigentem

pontus et ex alto miserae novere carinae.

tunc prior Aonides — validam simul eligit hastam —

‘non pudet hos manes, haec infirmantia bellum

funera dis coram et caelo inspectante tueri?

scilicet egregius sudor memorandaque virtus

hanc tumulare feram, ne non maerentibus Argos

exsequiis lacrimandus eat mollique feretro

infandam eiectans saniem! dimittite curam;

nullae illum volucres, nulla impia monstra nec ipse,

si demus, pius ignis edat.’ nec plura, sed ingens

intorquet iaculum, duro quod in aere moratum

transmissumque tamen clipei stetit orbe secundo,

inde Pheres acerque Lycus; sed cassa Pheretis

hasta redit, Lycus excelso terrore comantem

perstringit galeam; convulsae cuspide longe

diffugere iubae patuitque ingloria cassis,

ipse nec ire retro, nec in obvia concitus arma

exsilit, inque eadem sese vestigia semper

obversus cunctis profert recipitque, nec umquam

longius indulget dextrae motusque per omnes

corpus amat, corpus servans circumque supraque

vertitur, imbellem non sic amplexa iuvencum

infestante lupo tunc primum feta tuetur

mater et ancipiti circumfert cornua gyro;

ipsa nihil metuens sexusque oblita minoris

spumat et ingentes imitatur femina tauros,

tandem intermissa iaculantum nube potestas

reddere tela fuit; iamque et Sicyonius Alcon

venerat auxilio, Pisaeaque praepetis Idae

turma subit cuneumque replent, his laetus in hostes

Lernaeam iacit ipse trabem, volat illa sagittis

aequa fuga mediumque nihil cunctata Politen

transabit et iuncti clipeum cavat improba Mopsi.

Phocea tum Cydona Tanagraeumque Phalanthum

atque Erycem, hunc retro conversum et tela petentem,

dum spes nulla necis, crinito a vertice figit;

faucibus ille cavis hastam non ore receptam

miratur moriens, pariterque et murmure plenus

sanguis et expulsi salierunt cuspide dentes,

ausus erat furto dextram eiectare Leonteus,

pone viros atque arma latens, positumque trahebat

prenso crine caput: vidit, quamquam undique crebrae,

Hippomedon, ante ora minae, saevoque protervam

abstulit ense manum; simul increpat: ‘hanc tibi Tydeus,

Tydeus ipse rapit; post et confecta virorum

fata time magnosque miser fuge tangere manes!’

ter Cadmea phalanx torvum abduxere cadaver,

ter retrahunt Danai: Siculi velut anxia puppis

seditione maris nequiquam obstante magistro

errat et averso redit in vestigia velo.

Non ibi Sidoniac valuissent pellere coepto

Hippomedonta manus, non illum impacta moverent

tormenta oppositum, formidatique superbis

turribus impulsus temptato umbone redissent.

sed memor Elysii regis noxasque recensens

Tydeos in medios astu subit impia campos

Tisiphone: sensere acies subitusque cucurrit

sudor equis sudorque viris, quamquam ore remisso

Inachium Angebat Halyn; nusquam impius ignis

verberaque, et iussi tenuere silentia crines,

arma gerit iuxtaque feri latus Hippomedontis

blanda genas vocemque venit, tamen ille loquentis

extimuit vultus admiraturque timorem.

illa autem lacrimans tu nunc ait, ‘inclyte, frustra

exanimes socios inhumataque corpora Graium —

scilicet is nobis metus, aut iam cura sepulcri? —

protegis; ipse manu Tyria tibi captus Adrastus

raptatur, teque ante alios, te voce manuque

invocat; heu qualem lapsare in sanguine vidi,

exutum canos lacero diademate crines!

nec procul hinc, adverte oculos; ubi plurimus ille

pulvis, ubi ille globus.’ paulum stetit anxius heros

librabatque metus; premit aspera virgo: ‘quid haeres?

imus? an hi retinent manes, et vilior ille

qui superest?’ miserum sociis opus et sua mandat

proelia et unanimi vadit desertor amici,

respiciens tamen et revocent si forte paratus.

inde legens turbata trucis vestigia divae

huc illuc frustra ruit avius, impia donec

Eumenis ex oculis reiecta caerula parma

fugit et innumeri galeam rupere cerastae.

aspicit infelix discussa nube quietos

Inachidas currumque nihil metuentis Adrasti.

Et Tyrii iam corpus habent, iam gaudia magnae

testantur voces, victorque ululatus aderrat

auribus occultoque ferit praecordia luctu,

ducitur hostili — pro dura potentia fati! —

Tydeus ille solo, modo cui Thebana sequenti

agmina, sive gradus seu frena effunderet, ingens

limes utrimque datus; numquam arma manusque quiescunt,

nulla viri feritas: iuvat ora rigentia leto

et formidatos impune lacessere vultus.

hic amor, hoc una timidi fortesque sequuntur

nobilitare manus, infectaque sanguine tela

coniugibus servant parvisque ostendere natis,

sic ubi Maura diu populatum rura leonem,

quem propter clausique greges vigilantque magistri,

pastorum lassae debellavere cohortes:

gaudet ager, magno subeunt clamore coloni,

praecerpuntque iubas immaniaque ora recludunt

damnaque commemorant, seu iam sub culmine fixus

excubat, antiquo seu pendet gloria luco.

At ferus Hippomedon quamquam iam sentit inane

auxilium et seram rapto pro corpore pugnam,

it tamen et caecum rotat inrevocabilis ensem,

vix socios hostesque, nihil dum tardet euntem,

secernens; sed caede nova iam lubrica tellus

armaque seminecesque viri currusque soluti

impediunt laevumque femur, quod cuspide fixum

regis Echionii, sed dissimulaverat ardens,

sive ibi nescierat. maestum videt Hoplea tandem;

Tydeos hic magni fidus comes et modo frustra

armiger alipedem prona cervice tenebat

fatorum ignarum domini solumque frementem,

quod vacet inque acies audentior ille pedestres,

hunc aspernantem tumido nova pondera tergo —

unam quippe manum domitis expertus ab annis —

corripit adfaturque: ‘quid o nova fata recusas,

infelix sonipes? numquam tibi dulce superbi

regis onus; non iam Aetolo satiabere campo

gaudentemque iubam per stagna Acheloia solves,

quod superest, caros, i, saltem ulciscere manes

aut sequere, extorrem ne tu quoque laeseris umbram

captivus tumidumque equitem post Tydea portes.’

audisse accensumque putes: hoc fulmine raptum

abstulit et similes minus indignatur habenas.

semifer aeria talis Centaurus ab Ossa

desilit in valles, ipsum nemora alta tremiscunt,

campus equum, trepidi cursu glomerantur anhelo

Labdacidae, premit ille super, necopinaque ferro

colla metens linquit truncos post terga cadentes.

ventum erat ad fluvium; solito tunc plenior alveo

— signa mali — magna se mole Ismenos agebat.

illa brevis requies, illo timida agmina lassam

de campis egere fugam; stupet hospita belli

unda viros claraque armorum incenditur umbra,

insiluere vadis, magnoque fragore solutus

agger et adversae latuerunt pulvere ripae,

ille quoque hostiles saltu maiore per undas

inruit attonitis — longum dimittere habenas —

sicut erat, tantum viridi defixa parumper

caespite populeo commendat spicula trunco.

tunc vero exanimes tradunt rapientibus ultro

arma vadis: alii demissa casside, quantum

tendere conatus animae valuere sub undis,

turpe latent; multi fluvium transmittere nando

adgressi, sed vincla tenent laterique repugnat

balteus et madidus deducit pectora thorax,

qualis caeruleis tumido sub gurgite terror

piscibus, arcani quotiens devexa profundi

scrutantem delphina vident; fugit omnis in imos

turba lacus viridesque metu stipantur in algas;

nec prius emersi, quam summa per aequora flexus

emicet et visis malit certare carinis:

talis agit sparsos mediisque in fluctibus heros

frena manu pariter, pariter regit arma, pedum quem

remigio sustentat equus2; consuetaque campo

fluctuat et mersas levis ungula quaerit harenas.

sternit Iona Chromis, Chromin Antiphos, Antiphon Hypseus,

Hypseus Astyagen evasurumque relicto

amne Linum, ni fata vetent et stamine primo

ablatum tellure mori. premit agmina Thebes

Hippomedon, turbat Danaos Asopius Hypseus:

amnis utrimque timet, crasso vada mutat uterque

sanguine, et e fluvio neutri fatale reverti,

iam laceri pronis volvuntur cursibus artus

oraque et abscisae redeunt in pectora dextrae,

spicula iam clipeosque leves arcusque remissos

unda vehit, galeasque vetant descendere cristae:

summa vagis late sternuntur flumina telis,

ima viris; illic luctantur corpora leto,

efflantesque animas retro premit obvius amnis.

Flumineam rapiente vado puer Argipus ulmum

prenderat, insignes umeros ferus ense Menoeceus

amputat; ille cadens, nondum conamine adempto,

truncus in excelsis spectat sua bracchia ramis.

Hypseos hasta Tagen ingenti vulnere mersit,

ille manet fundo, rediit pro corpore sanguis,

desiluit ripis fratrem rapturus Agenor

heu! miser et tenuit, sed saucius ille levantem

degravat amplexu: poterat resolutus Agenor

emersisse vadis, piguit sine fratre reverti.

surgentem dextra Capetum vulnusque minantem

sorbebat rapidus nodato gurgite vertex;

iam voltu, iam crine latet, iam dextera nusquam,

ultimus abreptas ensis descendit in undas,

mille modis leti miseros mors una fatigat.

induit a tergo Mycalesia cuspis Agyrten;

respexit: nusquam auctor erat, sed concita tractu

gurgitis effugiens invenerat hasta cruorem.

Figitur et validos sonipes Aetolus in armos,

exsiluitque alte vi mortis et aera pendens

verberat; haud tamen est turbatus fulmine ductor,

sed miseratur equum, magnoque ex volnere telum

exuit ipse gemens et sponte remisit habenas.

inde pedes repetit pugnas gressuque manuque

certior, et segnem Nomium fortemque Mimanta

Thisbaeumque Lichan Anthedoniumque Lycetum

continuat ferro geminasque e fratribus unum

Thespiaden; eadem poscenti fata Panemo:

vive superstes ait, ‘diraeque ad moenia Thebes

solus abi, miseros non decepture parentes.

di bene, quod pugnas rapidum deiecit in amnem

sanguinea Bellona manu: trahit unda timentes

gurgite gentili, nuda nee flebilis umbra

stridebit vestros Tydeus inhumatus ad ignes;

ibitis aequoreis crudelia pabula monstris,

illum terra vehit suaque in primordia solvet.’

sic premit adversos et acerbat vulnera dictis

ac nunc ense furit, nunc tela natantia captans

ingerit: innuptae comitem Therona Dianae,

ruricolamque Gyen cum fluetivago Ergino,

intonsumque Hersen contemptoremque profundi

Crethea, nimbosam qui saepe Caphereos arcem

Euboicasque hiemes parva transfugerat alno.

quid non fata queant? traiectus pectora ferro

volvitur in fluctus, heu cuius naufragus undae!

te quoque sublimi tranantem flumina curru,

dum socios, Pharsale, petis, resupinat ademptis

Dorica cuspis equis; illos violentia saevi

gurgitis infelixque iugi concordia mergit.

Nune age, quis tumidis magnum inclinarit in undis

Hippomedonta labor, cur ipse excitus in arma

Ismenos, doctae nosse indulgete sorores:

vestrum opus ire retro et senium depellere famae,

gaudebat Fauno Nymphaque Ismenide natus

maternis bellare tener Crenaeus in undis,

Crenaeus, cui prima dies in gurgite fido

et natale vadum et virides cunabula ripae,

ergo ratus nihil Elysias ibi posse Sorores,

laetus adulantem nunc hoc, nunc margine ab illo

transit avum: levat unda gradus, seu defluus ille,

sive obliquus eat; nec cum subit obvius, ullas

stagna dedere moras pariterque revertitur amnis,

non Anthedonii tegit hospitis inguina pontus

blandior, aestivo nec se magis aequore Triton

exserit, aut carae festinus ad oscula matris

cum remeat tardumque ferit delphina Palaemon.

arma decent umeros, clipeusque insignis et auro

lucidus Aoniae caelatur origine gentis.

Sidonis hic blandi per candida terga iuvenci,

iam secura maris, teneris iam cornua palmis

non tenet, extremis adludunt aequora plantis;

ire putes clipeo fluctusque secare iuvencum.

adiuvat unda fidem pelago nec discolor amnis,

tunc audax pariter telis et voce proterva

Hippomedonta petit: ‘non haec fecunda veneno

Lerna. nec Herculeis haustae serpentibus undae:

sacrum amnem, sacrum — et miser experiere! — deumque

altrices inrumpis aquas.’ nihil ille, sed ibat

comminus; opposuit cumulo se densior amnis

tardavitque manum, vulnus tamen illa retentum

pertulit atque animae tota in penetralia sedit.

horruit unda nefas, silvae flevistis utraeque,

et. graviora cavae sonuerunt murmura ripae.

ultimus ille sonus moribundo emersit ab ore:

mater! in hanc miseri ceciderunt flumina vocem.

At genetrix coetu glaucarum cincta sororum

protinus icta malo vitrea de valle solutis

exsiluit furibunda comis, ac verbere crebro

oraque pectoraque et viridem scidit horrida vestem,

utque erupit aquis iterumque iterumque trementi

ingeminat Crenaee sono: nusquam ille, sed index

desuper, a miserae nimium noscenda parenti,

parma natat; iacet ipse procul, qua mixta supremum

Ismenon primi mutant confinia ponti,

fluctivagam sic saepe domum madidosque penates

Alcyone deserta gemit, cum pignora saevus

Auster et algentes rapuit Thetis invida nidos,

mergitur orba iterum, penitusque occulta sub undis

limite non uno, liquidum qua subter eunti

lucet iter, miseri nequaquam funera nati

vestigat, plangitque tamen; saepe horridus amnis

obstat, et obducto caligant sanguine visus,

illa tamen praeceps in tela offendit et enses

scrutaturque manu galeas et prona reclinat

corpora; nec ponto submota intrabat amaram

Dorida, possessum donec iam fluctibus altis

Nereidum miserata cohors ad pectora matris

impulit, illa manu ceu vivum amplexa reportat

insternitque toris riparum atque umida siccat

mollibus ora comis, atque haec ululatibus addit:

‘ hoc tibi semidei munus tribuere parentes

nee mortalis avus? sic nostro in gurgite regnas?

mitior haec misero discors alienaque tellus,

mitior unda maris, quae iuxta flumina corpus

rettulit et miseram visa exspectasse parentem.

hine mei vultus? haec torvi lumina patris?

hi crines undantis avi? tu nobile quondam

undarum nemorumque decus, quo sospite maior

diva et Nympharum longe regina ferebar.

heu ubinam ille frequens modo circa limina matris

ambitus orantesque tibi servire Napaeae?

cur nunc te, melius saevo mansure profundo,

amplexu misero tumulis, Crenaee, reporto

non mihi? nec tantae pudet heu miseretque ruinae,

dure parens? quae te alta et ineluctabilis imo

condidit amne palus, quo nec iam cruda nepotis

funera, nec nostri valeant perrumpere planctus?

ecce furit iactatque tuo se in gurgite maior

Hippomedon, illum ripaeque undaeque tremiscunt,

illius impulsu nostrum bibit unda cruorem:

tu piger et trucibus facilis servire Pelasgis.

ad cineres saltem supremaque iusta tuorum,

saeve, veni, non hic solum accensure nepotem.’

his miscet planctus multumque indigna cruentat

pectora, caeruleae referunt lamenta sorores:

qualiter Isthmiaco nondum Nereida portu

Leucothean planxisse ferunt, dum pectore anhelo

frigidus in matrem saevum mare respuit infans.

At pater arcano residens Ismenos in antro,

unde aurae nubesque bibunt atque imbrifer arcus

pascitur et Tyrios melior venit annus in agros,

ut lamenta procul, quamquam obstrepit ipse, novos-que

accepit natae gemitus, levat aspera musco

colla gravemque gelu crinem, ceciditque soluta

pinus adulta manu dimissaque volvitur urna.

illum per ripas annoso scrupea limo

ora exsertantem silvae fluviique minores

mirantur: tantus tumido de gurgite surgit,

spumosum attollens apicem lapsuque sonoro

pectora caerulcae rivis manantia barbae.

obvia cognatos gemitus casumque nepotis

Nympharum docet una patrem monstratque cruentum

auctorem dextramque premit: stetit arduus alto

amne, manuque genas et nexa virentibus ulvis

cornua concutiens sic turbidus ore profundo

incipit: ‘huncne mihi, superum regnator, honorem,

quod totiens hospesque tuis et conscius actis —

nec memorare timor — falsa nunc improba fronte

cornua, nunc vetitam currus deiungere Phoeben,

dotalesque rogos deceptaque fulmina vidi

praecipuosque alui natorum? an vilis et illis

gratia? ad hunc certe repsit Tirynthius amnem,

hac tibi flagrantem Bromium restinximus unda.

aspice, quas fluvio caedes, quae funera portem,

continuus telis alioque adopertus acervo.

omne vadum belli series tenet, omnis anhelat

unda nefas, subterque animae supraque recentes

errant et geminas iungunt caligine ripas.

ille ego clamatus sacris ululatibus amnis,

qui molles thyrsos Baccheaque cornua puro

fonte lavare feror, stipatus caedibus artas

in freta quaero vias; non Strymonos impia tanto

stagna cruore natant, non spumifer altius Hebrus

Gradivo bellante rubet, nee te admonet altrix

unda tuasque manus, iam pridem oblite parentum

Liber? an Eous melius pacatur Hydaspes?

at tu, qui tumidus spoliis et sanguine gaudes

insontis pueri, non hoc ex amne potentem

Inachon aut saevas victor revehere Mycenas,

ni mortalis ego et tibi ductus ab aethere sanguis.’

Sic ait infrendens et sponte furentibus undis

signa dedit: mittit gelidus montana Cithaeron

auxilia antiquasque nives et pabula brumae

ire iubet; frater tacitas Asopos eunti

conciliat vires et hiulcis flumina venis

suggerit. ipse .cavae scrutatur viscera terrae

stagnaque torpentesque lacus pigrasque paludes

excutit, atque avidos tollens ad sidera voltus

umentes nebulas exhaurit et aera siccat.

iamque super ripas utroque exstantior ibat

aggere, iam medium modo qui superaverat amnem

Hippomedon intactus aquis umerosque manusque,

miratur crevisse vadum seseque minorem,

hinc atque hinc tumidi fluctus animosaque surgit

tempestas instar pelagi, cum Pliadas haurit

aut nigrum trepidis impingit Oriona nautis,

non secus aequoreo iactat Teumesius amnis

Hippomedonta salo, semperque umbone sinistro

tollitur et clipeum nigrante supervenit aestu

spumeus adsultans, fractaque refunditur unda

et cumulo maiore redit; nec mole liquenti

contentus carpit putres servantia ripas

arbusta annosasque trabes eiectaque fundo

saxa rotat, stat pugna impar amnisque virique,

indignante deo; nec enim dat terga nec ullis

frangitur ille minis, venientesque obvius undas

intrat et obiecta dispellit flumina parma,

stant terra fugiente gradus, et poplite tenso

lubrica saxa tenet, genibusque obnixus et haerens

subruta fallaci servat vestigia limo,

sic etiam increpitans: ‘unde haec, Ismene, repente

ira tibi? quove has traxisti gurgite vires,

imbelli famulate deo solumque cruorem

femineis experte choris, cum Bacchica mugit

buxus et insanae maculant trieterida matres?’

dixerat; atque illi sese deus obtulit ultro

turbidus imbre genas et nube natantis harenae,

nec saevit dictis, trunca sed pectora quercu

ter quater oppositi, quantum ira deusque valebat,

impulit adsurgens: tandem vestigia flexit

excussumque manu tegimen, conversaque lente

terga refert, instant undae sequiturque labantem

amnis ovans; nec non saxis et grandine ferri

desuper infestant Tyrii geminoque repellunt

aggere, quid faciat bellis obsessus et undis?

nec fuga iam misero, nec magnae copia mortis.

Stabat gramineae producta crepidine ripae

undarum ac terrae dubio, sed amicior undis,

fraxinus ingentique vadum possederat umbra,

huius opem — nam qua terras invaderet? — unca

arripuit dextra: nec pertulit illa trahentem;

sed maiore super, quam stabat, pondere victa

solvitur, et qua stagna subit radice quibusque

arentem mordebat humum, demissa superne

iniecit sese trepido ripamque, nec ultra

passa virum subitae vallavit ponte ruinae,

huc undae coeunt, et ineluctabile caeno

verticibusque cavis sidit crescitque barathrum,

iamque umeros, iam colla ducis sinuosa vorago

circuit: hic demum victus suprema fateri

exclamat: ‘fluvione — pudet! — Mars inclyte, merges

hanc animam, segnesque lacus et stagna subibo

ceu pecoris custos, subiti torrentis iniquis

interceptus aquis? adeone occumbere ferro

non merui?’ tandem precibus commota Tonantem

Iuno subit: ‘quonam miseros, sator inclyte divum,

Inachidas, quonam usque premes? iam Pallas et odit

Tydea, iam rapto tacuerunt augure Delphi:

en meus Hippomedon, cui gentis origo Mycenae

Argolicique lares numenque ante omnia Iuno —

sic ego fida meis? — pelagi crudelibus ibit

praeda feris? certe tumidos supremaque victis

iusta dabas; ubi Cecropiae post proelia flammae,

Theseos ignis ubi est?’ non spernit coniugis aequas

ille preces, leviterque oculos ad moenia Cadmi

rettulit, et viso sederunt flumina nutu.

illius exsangues umeri et perfossa patescunt

pectora: ceu ventis alte cum elata resedit

tempestas, surgunt scopuli quaesitaque nautis

terra, et ab infestis descendunt aequora saxis.

quid ripas tenuisse iuvat? premit undique nimbo

telorum Phoenissa cohors, nec tegmina membris

ulla, omnisque patet leto; tunc vulnera manant,

quique sub amne diu stupuit cruor, aere nudo

solvitur et tenues venarum laxat hiatus,

incertique labant undarum e frigore gressus,

procumbit, Getico qualis procumbit in Haemo

seu Boreae furiis putri seu robore quercus

caelo mixta comas, ingentemque aera laxat:

illam nutantem nemus et mons ipse tremiscit,

qua tellure cadat, quas obruat ordine silvas,

non tamen aut ensem galeamve audacia cuiquam

tangere; vix credunt oculis ingentiaque horrent

funera, et adstrictis accedunt comminus armis.

Tandem adiit Hypseus capulumque in morte tenenti

extrahit et torvos laxavit casside vultus;

itque per Aonios alte mucrone corusco

suspensam ostentans galeam et clamore superbit:

‘hic ferus Hippomedon, hic formidabilis ultor

Tydeos infandi debellatorque cruenti

gurgitis!’ agnovit longe pressitque dolorem

magnanimus Capaneus, telumque immane lacerto

hortatur librans: ‘ades o mihi, dextera, tantum

tu praesens bellis et inevitabile numen,

te voco, te solam superum contemptor adoro.’

sic ait, et voti sese facit ipse potentem,

it tremibunda abies clipeum per et aerea texta

loricae tandemque animam sub pectore magno

deprendit: ruit haud alio quam celsa fragore

turris, ubi innumeros penitus quassata per ictus

labitur effractamque aperit victoribus urbem,

cui super adsistens ‘non infitiamur honorem

mortis’ ait, ‘refer huc oculos, ego vulneris auctor;

laetus abi multumque aliis iactantior umbris!’

tunc ensem galeamque rapit clipeumque revellit

Hypseos 4; exanimumque tenens super Hippomedonta

accipe ait, ‘simul hostiles, dux magne, tuasque

exuvias, veniet cineri decus et suus ordo

manibus; interea iustos dum reddimus ignes,

hoc ultor Capaneus operit tua membra sepulcro.’

sic anceps dura belli vice mutua Grais

Sidoniisque simul nectebat vulnera Mavors:

hic ferus Hippomedon, illic non segnior Hypseus

fletur, et alterni praebent solacia luctus.

Tristibus interea somnum turbata figuris

torva sagittiferi mater Tegeatis ephebi,

crine dato passim plantisque ex more solutis,

ante diem gelidas ibat Ladonis ad undas

purgatura malum fluvio vivente soporem,

namque per attonitas curarum pondere noctes

saepe et delapsas adytis, quas ipsa dicarat,

exuvias, seque ignotis errare sepulcris

extorrem nemorum Dryadumque a plebe fugatam,

saepe novos nati bello rediisse triumphos,

armaque et alipedem notum comitesque videbat,

numquam ipsum, nunc ex umeris fluxisse pharetras,

effigiesque suas simulacraque nota cremari,

praecipuos sed enim illa metus portendere visa est

nox miserae totoque erexit pectore matrem,

nota per Arcadias felici robore silvas

quercus erat, Triviae quam desacraverat ipsa

electam turba nemorum numenque colendo

fecerat: hic arcus et fessa reponere tela,

armaque curva suum et vacuorum terga leonum

figere et ingentes aequantia cornua silvas.

vix ramis locus, agrestes adeo omnia cingunt

exuviae, et viridem ferri nitor impedit umbram,

hanc, ut forte iugis longo defessa redibat

venatu, modo rapta ferox Erymanthidos ursae

ora ferens, multo proscissam vulnere cernit

deposuisse comam et rorantes sanguine ramos

exspirare solo; quaerenti Nympha cruentas

Maenadas atque hostem dixit saevisse Lyaeum.

dum gemit et planctu circumdat pectus inani,

abrupere oculi noctem maestoque cubili

exsilit et falsos quaerit per lumina fletus.

Ergo ut in amne nefas merso ter crine piavit

verbaque sollicitas matrum solantia curas

addidit, armatae ruit ad delubra Dianae

rore sub Eoo, notasque ex ordine silvas

et quercum gavisa videt, tunc limina divae

adstitit et tali nequiquam voce precatur:

‘virgo potens nemorum, cuius non mollia signa

militiamque trucem sexum indignata frequento

more nihil Graio — nec te gens aspera ritu

Colchis Amazoniaeve magis coluere catervae — :

si mihi non umquam thiasi ludusve protervae

noctis et, inviso quamvis temerata cubili,

non tamen aut teretes thyrsos aut mollia gessi

pensa, sed in tetricis et post conubia lustris

sic quoque venatrix animumque innupta remansi:

nec mihi secretis culpam occultare sub antris

cura, sed ostendi prolem posuique trementem

ante tuos confessa pedes; nec degener ille

sanguinis inque meos reptavit protinus arcus,

tela puer lacrimis et prima voce poposcit:

hunc mihi — quid trepidae noctes somnusque minantur?

— hunc, precor, audaci qui nunc ad proelia voto

heu nimium tibi fisus abit, da visere belli

victorem, vel, si ampla peto, da visere tantum!

hic sudet tuaque arma ferat, preme dira malorum

signa; quid in nostris, nemoralis Delia, silvis

Maenades hostiles Thebanaque numina regnant?

ei mihi! cur penitus — simque augur cassa futuri! —

cur penitus magnoque interpreter omine quercum?

quod si vera sopor miserae praesagia mittit,

per te maternos, mitis Dictynna, labores

fraternumque decus, cunctis hune Age sagittis

infelicem uterum; miserae sine funera matris

audiat ille prior!’ dixit, fletuque soluto

aspicit et niveae saxum maduisse Dianae.

Illam diva ferox etiamnum in limine sacro

expositam et gelidas verrentem crinibus aras

linquit, et in mediis frondentem Maenalon astris

exsuperat saltu gressumque ad moenia Cadmi

destinat, interior caeli qua semita lueet

dis tantum, et cunctas iuxta videt ardua terras,

iamque fere medium Parnassi frondea praeter

colla tenebat iter, cum fratrem in nube corusca

aspicit haud solito visu: remeabat ab armis

maestus Echioniis, demersi funera lugens

auguris. inrubuit caeli plaga sidere mixto,

occursuque sacro pariter iubar arsit utrimque,

et coiere arcus et respondere pharetrae.

ille prior: ‘scio, Labdacias, germana, cohortes

et nimium fortes ausum petis Arcada pugnas.

fida rogat genetrix: utinam indulgere precanti

fata darent! en ipse mei — pudet! — inritus arma

cultoris frondesque sacras ad inania vidi

Tartara et in memet versos descendere vultus;

nec tenui currus terraeque abrupta coegi,

saevus ego immeritusque coli. lugentia cernis

antra, soror, mutasque domos: haec sola rependo

dona pio comiti; nec tu peritura movere

auxilia et maestos in vanum perge labores.

finis adest iuveni, non hoc mutabile fatum,

nec te de dubiis fraterna oracula fallunt.’

‘sed decus extremum certe ’ confusa vicissim

virgo refert, ‘veraeque licet solacia morti

quaerere, nec fugiet poenas, quicumque nefandam

insontis pueri scelerarit sanguine dextram

impius, et nostris fas sit saevire sagittis.’

sic effata movet gressus libandaque fratri

parcius ora tulit, Thebasque infesta petivit.

At pugna ereptis maior crudescit utrimque

regibus, alternosque ciet vindicta furores.

Hypseos hinc turmae desolatumque magistro

agmen, at hinc gravius fremit Hippomedontis adempti

orba cohors; praebent obnixi corpora ferro,

idem ardor rabidis externum haurire cruorem

ac fudisse suum, nec se vestigia mutant:

stat cuneo defixa acies, hostique cruento

dant animas et terga negant 1: cum lapsa per auras

vertice Dircaei velox Latonia montis

adstitit; adgnoscunt colles notamque tremiscit

silva deam, saevis ubi quondam exserta sagittis

fecundam lasso Nioben consumpserat arcu.

Illum acies inter coepta iam caede superbum

nescius armorum et primas tunc passus habenas

venator raptabat equus, quem discolor ambit

tigris et auratis adverberat unguibus armos,

colla sedent nodis et castigata iubarum

libertas, nemorisque notae sub pectore primo

iactantur niveo lunata monilia dente,

ipse bis Oebalio saturatam murice pallam

lucentesque auro tunicas — hoc neverat unum

mater opus — tenui collectus in ilia vinclo,

cornipedis laevo clipeum demiserat armo,

ense gravis nimio: tereti iuvat aurea morsu

fibula, pendentes circum latera aspera cinctus,

vaginaeque sonum tremulumque audire pharetrae

murmur et a cono missas in terga catenas;

interdum cristas hilaris iactare comantis

et pictum gemmis galeae iubar, ast ubi pugna

cassis anhela calet, resoluto vertice nudus

exoritur1: tunc dulce comae radiisque trementes

dulce nitent visus et, quas dolet ipse morari,

nondum mutatae rosea lanugine malae,

nec formae sibi laude placet multumque severis

asperat ora minis, sed frontis servat honorem

ira decens. dat sponte locum Thebana iuventus,

natorum memores, intentaque tela retorquent,

sed premit et saevas miserantibus ingerit hastas,

illum et Sidoniae iuga per Teumesia Nymphae

bellantem atque ipso sudore et pulvere gratum

laudant, et tacito ducunt suspiria voto.

Talia cernenti mitis subit alta Dianae

corda dolor, fletuque genas violata quod inquit,

‘nunc tibi, quod leti quaeram dea fida propinqui

effugium? haecne ultro properasti in proelia, saeve

ac miserande puer? cruda heu festinaque virtus

suasit et hortatrix animosi gloria leti.

scilicet angustum iamdudum urgentibus annis

Maenalium tibi, parve, nemus, perque antra ferarum

vix tutae sine matre viae, silvestria cuius

nondum tela procax arcumque implere valebas.

et nunc illa meas ingentem plangit ad aras

invidiam surdasque fores et limina lassat:

tu dulces lituos ululataque proelia gaudes

felix et miserae tantum moriture parenti.’

ne tamen extremo frustra morientis honori

adfuerit, venit in medios caligine furva

saepta globos, primumque leves furata sagittas

audacis tergo pueri caelestibus implet

coryton telis, quorum sine sanguine nullum

decidit; ambrosio tum spargit membra liquore,

spargit equum, ne (pio videtur vulnere corpus

ante necem, cantusque sacros et conscia miscet

murmura, secretis quae Colchidas ipsa sub antris

nocte docet monstratque feras quaerentibus herbas.

Tunc vero exserto circumvolat igneus arcu

nec se mente regit, patriae matrisque suique

immemor, et nimium caelestibus utitur armis:

ut leo, cui parvo mater Gaetula cruentos

suggerit ipsa cibos, cum primum crescere sensit

colla iubis torvusque novos respexit ad ungues,

indignatur ali, tandemque effusus apertos

liber amat campos et nescit in antra reverti,

quos, age, Parrhasio sternis, puer improbe, cornu?

prima Tanagraeum turbavit harundo Coroebum

extremo galeae primoque in margine parmae

angusta transmissa via, stat faucibus unda

sanguinis, et sacri facies rubet igne veneni,

saevius Eurytion, cui luminis orbe sinistro

callida tergeminis acies se condidit uncis.

ille trahens oculo plenam labente sagittam

ibat in auctorem: sed divum fortia quid non

tela queant? alio geminatum lumine volnus

explevit tenebras; sequitur tamen improbus hostem,

qua meminit, fusum donec prolapsus in Idan

decidit: hic saevi miser inter funera belli

palpitat et mortem sociosque hostesque precatur.

addit Abantiadas, insignem crinibus Argum

et male dilectum miserae Cydona sorori.

huic geminum obliqua traiecit harundine tempus,

exsilit hac ferrum, velox hac pinna remansit:

fluxit utrimque cruor, nulli tela aspera mortis

dant veniam, non forma Lamum, non infula Lygdum,

non pubescentes texerunt Aeolon anni:

Agitur ora Lamus, fiet saucius inguina Lygdus,

perfossus telo niveam gemis, Aeole, frontem,

te praeceps Euboea tulit, te candida Thisbe

miserat, hunc virides non excipietis Erythrae.

numquam cassa manus, nullum sine numine fugit

missile, nec requies dextrae, sonitumque priori

iungit harundo sequens, unum quis crederet arcum

aut unam saevire manum? modo derigit ictus,

nunc latere alterno dubius conamina mutat,

nunc fugit instantes et solo respicit arcu.

Et iam mirantes indignantesque coibant

Labdacidae, primusque Iovis de sanguine claro

Amphion ignarus adhuc, quae funera campis

ille daret: ‘quonam usque moram lucrabere fati,

o multum meritos puer orbature parentes?

quin etiam menti tumor atque audacia gliscit,

congressus dum nemo tuos pugnamque minorem

dignatur bellis, iramque relinqueris infra,

i, repete Arcadiam mixtusque aequalibus illic,

dum ferus hic vero desaevit pulvere Mavors,

proelia lude domi: quodsi te maesta sepulcri

fama movet, dabimus leto moriare virorum!’

iamdudum hune contra stimulis gravioribus ardet

trux Atalantiades — necdum ille quierat — et infit:

‘sera etiam in Thebas, quarum hic exercitus, arma

profero; quisnam adeo puer, ut bellare recuset

talibus? Arcadiae stirpem et fera semina gentis,

non Thebana vides: non me sub nocte silenti

Thyias Echionio genetrix famulata Lyaeo

edidit, haud umquam deformis vertice mitras

induimus turpemque manu iactavimus hastam,

protinus adstrictos didici reptare per amnes

horrendasque domos magnarum intrare ferarum

et — quid plura loquar? ferrum mea semper et arcus

mater habet, vestri feriunt cava tympana patres.’

non tulit Amphion vultumque et in ora loquentis

telum immane rotat; sed ferri lumine diro

turbatus sonipes sese dominumque retorsit

in latus atque avidam transmisit devius hastam,

acrior hoc iuvenem stricto mucrone petebat

Amphion, cum se medio Latonia campo

iecit et ante oculos omnis stetit obvia vultu.

Haerebat iuveni devinctus amore pudico

Maenalius Dorceus, cui bella suumque timorem

mater et audaces pueri mandaverat annos.

huius tum vultu dea dissimulata profatur:

‘hactenus Ogygias satis infestasse catervas,

Parthenopaee, satis; miserae iam parce parenti,

parce deis, quicumque favent.’ nec territus ille:

‘hunc sine me — non plura petam — fidissime Dorceu,

sternere humi, qui tela meis gerit aemula telis

et similes cultus et frena sonantia iactat.

frena regam, cultus Triviae pendebitis alto

limine,, captivis matrem donabo pharetris.’

audiit et mixto risit Latonia fletu.

viderat hanc caeli iamdudum in parte remota

Gradivum complexa venus, dumque anxia Thebas

commemorat Cadmumque viro caraeque nepotes

Harmoniae, pressum tacito sub corde dolorem

tempestiva movet: ‘nonne hanc,Gradive, protervam

virginitate vides mediam se ferre virorum

coetibus? utque acies audax et Martia signa

temperet? en etiam donat praebetque necandos

tot nostra de gente viros, huic tradita virtus,

huic furor? agrestes superest tibi figere dammas.’

desiluit iustis commotus in arma querellis

Bellipotens, cui sola vagum per inane ruenti

Ira comes, reliqui sudant ad bella Furores,

nec mora, cum maestam monitu Letoida duro

increpat adsistens: ‘non haec tibi proelia divum

dat pater; armiferum ni protinus improba campum

deseris, huic aequam nosces nec Pallada dextrae.’

quid faciat contra? premit hinc Mavortia cuspis,

hinc plenae tibi, parve, colus, Iovis inde severi

vultus: abit solo post haec evicta pudore.

At pater Ogygias Mavors circumspicit alas

horrendumque Dryanta movet, cui sanguinis auctor

turbidus Orion, comitesque odisse Dianae (

inde furit) patrium, hic turbatos arripit ense

Arcadas exarmatque ducem; cadit agmine longo

Cyllenes populus Tegeesque habitator opacae,

Aepytiique duces Telphusiacaeque phalanges,

ipsum autem et lassa fidit prosternere dextra,

nec servat vires: etenim huc iam fessus et illuc

mutabat turmas; urgent praesagia mille

funeris, et nigrae praecedunt nubila mortis,

iamque miser raros comites verumque videbat

Dorcea, iam vires paulatim abscedere sensit,

sensit et exhaustas umero leviore pharetras;

iam minus atque minus fert arma puerque videtur

et sibi, cum torva clipei metuendus obarsit

luce Dryas: tremor ora repens ac viscera torsit

Arcados; utque feri vectorem fulminis albus

cum supra respexit olor, cupit hiscere ripam

Strymonos et trepidas in pectora contrahit alas:

sic iuvenem saevi conspecta mole Dryantos

iam non ira subit, sed leti nuntius horror,

arma tamen, frustra superos Triviamque precatus,

molitur pallens et surdos expedit arcus,

iamque instat telis et utramque obliquus in ulnam

cornua contingit mucrone et pectora nervo,

cum ducis Aonii magno cita turbine cuspis

fertur in adversum nervique obliqua sonori

vincla secat: pereunt ictus manibusque remissis

vana supinato ceciderunt spicula cornu.

tunc miser et frenos turbatus et arma remisit,

vulneris impatiens, umeri quod tegmine dextri

intrarat facilemque cutem: subit altera cuspis

cornipedisque fugam succiso poplite sistit,

tunc cadit ipse Dryas — mirum — nec vulneris umquam

conscius: olim auctor teli causaeque patebunt.

At puer infusus sociis in devia campi

tollitur — heu simplex aetas! — moriensque iacentem

flebat equum; cecidit laxata casside vultus,

aegraque per trepidos exspirat gratia visus,

et prensis concussa comis ter colla quaterque

stare negant, ipsisque nefas lacrimabile Thebis,

ibat purpureus niveo de pectore sanguis,

tandem haec singultu verba incidente profatur:

‘labimur, i, miseram, Dorceu, solare parentem.

illa quidem, si vera ferunt praesagia curae,

aut somno iam triste nefas aut omine vidit,

tu tamen arte pia trepidam suspende diuque

decipito; neu tu subitus neve arma tenenti

veneris, et tandem, cum iam cogere fateri,

dic: merui, genetrix, poenas invita capesse;

arma puer rapui, nec te retinente quievi,

nec tibi sollicitae tandem inter bella peperci,

vive igitur potiusque animis irascere nostris,

et iam pone metus, frustra de colle Lycaei

anxia prospectas, si quis per nubila longe

aut sonus aut nostro sublatus ab agmine pulvis:

frigidus et nuda iaceo tellure, nec usquam

tu prope, quae voltus efflantiaque ora teneres.

hunc tamen, orba parens, crinem’ dextraque secandum

praebuit ‘hunc toto capies pro corpore crinem,

comere quem frustra me dedignante solebas,

huic dabis exsequias, atque inter iusta memento,

ne quis inexpertis hebetet mea tela lacertis

dilectosque canes ullis agat amplius antris.

haec autem primis arma infelicia castris

ure, vel ingratae crimen suspende Dianae.’