Book 12

12. Nondum cuncta polo vigil inclinaverat astra

ortus et instantem cornu tenuiore videbat

Luna diem, trepidas ubi iam Tithonia nubes

discutit ac reduci magnum parat aethera Phoebo:

agmina iam raris Dircaea penatibus errant,

noctis questa moras; quamvis tunc otia tandem

et primus post bella sopor, tamen aegra quietem

pax fugat et saevi meminit victoria belli,

vix primo proferre gradum et munimina valli

solvere, vix totas reserare audacia portas;

stant veteres ante ora metus campique vacantis

horror: ut adsiduo iactatis aequore tellus

prima labat, sic attoniti nil comminus ire

mirantur fusasque putant adsurgere turmas,

sic ubi perspicuae scandentem limina turris

Idaliae volucres fulvum aspexere draconem,

intus agunt natos et feta cubilia vallant

unguibus imbellesque citant ad proelia pinnas;

mox ruerit licet ille retro, tamen aera nudum

candida turba timet, tandemque ingressa volatus

horret et a mediis etiamnum respicit astris.

Itur in exsanguem populum bellique iacentis

relliquias, quacumque dolor luctusque cruenti

exegere duces; hi tela, hi corpora, at illi

caesorum tantum ora vident alienaque iuxta

pectora; pars currus deflent viduisque loquuntur,

hoc solum quia restat, equis; pars oscula Agunt

vulneribus magnis et de virtute queruntur.,

frigida digeritur strages: patuere recisae

cum capulis hastisque manus mediisque sagittae

luminibus stantes; multis vestigia caedis

nulla, ruunt planctu pendente et ubique parato,

at circum informes truncos miserabile surgit

certamen, qui iusta ferant, qui funera ducant.

saepe etiam hostiles — lusit Fortuna parumper —

decepti flevere viros; nec certa facultas

noscere, quem miseri vitent calcentve cruorem,

at quibus est inlaesa domus vacuique doloris,

aut deserta vagi Danaum tentoria lustrant

immittuntque faces, aut — quae post bella facultas 3 —

quaerunt, dispersus iaceat quo pulvere Tydeus,

an rapti pateat specus auguris, aut ubi divum

hostis, an aetheriae vivant per membra favillae.

iam lacrimis exempta dies, nec serus abegit

vesper: amant miseri lamenta malisque fruuntur.

nec subiere domos, sed circum funera pernox

turba sedet, vicibusque datis alterna gementes

igne feras planctuque fugant; nec dulcibus astris

victa, nec adsiduo coierunt lumina fletu,

tertius Aurorae pugnabat Lucifer, et iam

montibus orbatis, lucorum gloria, magnae

Teumesi venere trabes et amica Cithaeron

silva rogis; ardent excisae viscera gentis

molibus exstructis: supremo munere gaudent

Ogygii manes; queritur miserabile Graium

nuda cohors vetitumque gemens circumvolat ignem,

accipit et saevi manes Eteoclis iniquos

haudquaquam regalis honos, Argivus haberi

frater iussus adhuc atque exsul pellitur umbra.

At non plebeio fumare Menoecea busto

rex genitor Thebaeque sinunt, nec robora vilem

struxerunt de more rogum; sed bellicus agger

curribus et clipeis Graiorumque omnibus armis

sternitur; hostiles super ipse, ut victor, acervos,

pacifera lauro crinem vittisque decorus

accubat: haud aliter, quam cum poscentibus astris

laetus in accensa iacuit Tirynthius Oeta.

spirantes super inferias captiva Pelasgum

corpora frenatosque pater, solacia forti

bellorum, mactabat equos; his arduus ignis

palpitat, et gemitus tandem erupere paterni:

‘o nisi magnanimae nimius te laudis inisset

ardor, Echionios mecum venerande penates

atque ultra recture puer, venientia qui nunc

gaudia et ingratum regni mihi munus acerbas!

tu superum convexa licet coetusque perenni

— credo equidem — virtute colas, mihi flebile semper

numen eris: ponant aras excelsaque Thebae

templa dicent; uni fas sit lugere parenti,

et nunc heu quae digna tibi sollemnia quasve

largiar exsequias? nec si fatale potestas

Argos et impulsas cineri miscere Mycenas,

meque super, cui vita — nefas! — et sanguine nati

partus honos, eademne dies, eadem impia bella

te, puer, et diros misere in Tartara fratres?

et nunc Oedipodi par est fortuna doloris

ac mihi? quam similes gemimus, bone Iuppiter, umbras!

accipe, nate, tui nova libamenta triumphi,

accipe et hoc regimen dextrae frontisque superbae

vincula, quae patri minimum laetanda dedisti.

regem te, regem tristes Eteocleos umbrae

aspiciant.’ simul haec dicens crinemque manumque

destruit, accensaque iterat violentius ira:

‘ saevum agedum immitemque vocent, si funera Lernae

tecum ardere veto; longos utinam addere sensus

corporibus caeloque animas Ereboque nocentes

pellere fas, ipsumque feras, ipsum unca volucrum

ora sequi atque artus regum monstrare nefandos!

ei mihi, quod positos humus alma diesque resolvet.

quare iterum repetens iterumque edico: suprema

ne quis ope et flammis ausit iuvisse Pelasgos;

aut nece facta luet numeroque explebit adempta

corpora; per superos magnumque Menoecea iuro.’

dixit, et abreptum comites in tecta ferebant.

Flebilis interea vacuis comitatus ab Argis —

fama trahit miseras — orbae viduaeque ruebant

Inachides ceu capta manus; sua volnera cuique,

par habitus cunctis, deiecti in pectora crines

accinctique sinus; manant lacera ora cruentis

unguibus, et molles planctu crevere lacerti.

prima per attonitas nigrae regina catervae,

tristibus inlabens familiis iterumque resurgens,

quaerit inops Argia vias; non regia cordi,

non pater: una fides, unum Polynicis amati

nomen in ore sedet; Dircen infaustaque Cadmi

moenia posthabitis velit incoluisse Mycenis.

proxima Lernaeo Calydonidas agmine mixtas

Tydeos exsequiis trahit haud cessura sorori

Deipyle; scelus illa quidem morsusque profanos

audierat miseranda viri, sed cuncta iacenti

infelix ignoscit amor. post aspera visu,

ac deflenda tamen, digno plangore Nealce

Hippomedonta ciens, vatis mox impia coniunx

heu vacuos positura rogos. postrema gementum

agmina Maenaliae ducit comes orba Dianae,

et gravis Euadne: dolet haec queriturque labores

audacis pueri, magni memor illa mariti

it torvum lacrimans summisque irascitur astris.

illas et lucis Hecate speculata Lycaeis

prosequitur gemitu, duplexque ad litus euntes

planxit ab Isthmiaco genetrix Thebana sepulcro,

noctivagumque gregem, quamvis sibi luget, Eleusin

flevit et arcanos errantibus extulit ignes,

ipsa per aversos ducit Saturnia calles

occultatque vias, ne plebs congressa suorum

ire vetet pereatque ingentis gloria coepti,

nec non functa ducum refovendi corpora curam

Iris habet, putresque arcanis roribus artus

ambrosiaeque rigat sucis, ut longius obstent

exspectentque rogum et flammas non ante fatiscant.

Squalidus ecce genas et inani vulnere pallens

Ornytus — hic socio desertus ab agmine, tardat

plaga recens — timido secreta per avia furto

debile carpit iter fractaeque innititur hastae,

isque ubi mota novo stupuit loca sola tumultu

femineumque gregem, quae iam super agmina Lernae

sola videt, non ille viam causasve requirit,

quippe patent, maesto sed sic prior occupat ore:

‘quo, miserae, quo fertis iter? funusne peremptis

speratis cineremque viris? stat pervigil illic

umbrarum custos inhumataque corpora regi

adnumerat. nusquam lacrimae, procul usque fugati

accessus hominum: solis avibusque ferisque

ire licet, vestrisne Creon dabit aequus honorem

luctibus? immitis citius Busiridos aras

Odrysiique famem stabuli Siculosque licebit

exorare deos; rapiet fortasse precantes,

si mens nota mihi, nec coniugialia supra

funera, sed caris longe mactabit ab umbris.

quin fugitis, dum tuta via est, Lernamque reversae

nomina, quod superest, vacuis datis orba sepulcris

absentesque animas ad inania busta vocatis?

aut vos Cecropiam — prope namque et Thesea fama est

Thermodontiaco laetum remeare triumpho —

imploratis opem? bello cogendus et armis

in mores hominemque Creon.’ sic fatus, at illis

horruerunt lacrimae, stupuitque immanis eundi

impetus, atque uno voltus pallore gelati.

non secus adflavit molles si quando iuvencas

tigridis Hyrcanae ieiunum murmur, et ipse

auditu turbatus ager, timor omnibus ingens,

quae placeat, quos illa fames escendat in armos.

Continuo discors vario sententia motu

scinditur: his Thebas tumidumque ambire Creonta,

his placet Actaeae si quid clementia gentis

adnuat; extremum curarum ac turpe reverti,

hic non femineae subitum virtutis amorem

colligit Argia, sexuque immane relicto

tractat opus: placet — egregii spes dura pericli! —

comminus infandi leges accedere regni,

quo Rhodopes non ulla nurus nec alumna nivosi

Phasidis innuptis vallata cohortibus iret.

tunc movet arte dolum, quo semet ab agmine fido

degreget, immitesque deos regemque cruentum

contemptrix animae et magno temeraria luctu

provocet; hortantur pietas ignesque pudici.

ipse etiam ante oculos omni manifestus in actu,

nunc hospes miserae, primas nunc sponsus ad aras,

nunc mitis coniunx, nunc iam sub casside torva

maestus in amplexu multumque a limine summo

respiciens: sed nulla animo versatur imago

crebrior, Aonii quam quae de sanguine campi

nuda venit poscitque rogos. his anxia mentem

aegrescit furiis et. qui castissimus ardor,

funus amat: tunc ad comites conversa Pelasgas:

vos, ait, ‘Actaeas acies Marathoniaque arma

dicite, adspiretque pio Fortuna labori:

me sinite Ogygias, tantae quae sola ruinae

causa fui, penetrare domos et fulmina regni

prima pati; nec surda ferae pulsabimus urbis

limina: sunt illic soceri mihi suntque sorores

coniugis, et Thebas haud ignoranda subibo.

ne tantum revocate gradus: illo impetus ingens

auguriumque animi.’ nec plura, unumque Menoeten —

olim hic virginei custos monitorque pudoris —

eligit et, quamquam rudis atque ignara locorum,

praecipites gressus, qua venerat Ornytus, aufert.

atque ubi visa procul socias liquisse malorum,

‘anne,’ ait, ‘hostiles ego te tabente per agros

— heu dolor! — exspectem, quaenam sententia lenti

Theseos? an bello proceres, an dexter haruspex

adnuat? interea funus decrescit. et uncis

alitibus non hos potius supponimus artus?

et nunc me duram, si quis tibi sensus ad umbras,

me tardam Stygiis quereris, fidissime, divis.

heu si nudus adhuc, heu si iam forte sepultus:

nostrum utrumque nefas; adeo vis nulla dolenti,

Mors nusquam saevusve Creon? hortaris euntem,

Ornyte!’ sic dicens magno Megareia praeceps

arva rapit passu, demonstrat proxima quisque

obvius horrescitque habitus miseramque veretur.

vadit atrox visu, nil corde nec aure pavescens,

et nimiis confisa malis propiorque timeri:

nocte velut Phrygia cum lamentata resultant

Dindyma, pinigeri rapitur Simoentis ad amnem

dux vesana chori, cuius dea sanguine lecto

ipsa dedit ferrum et vittata fronde notavit.

Iam pater Hesperio flagrantem gurgite currum

abdiderat Titan, aliis rediturus ab undis,

cum tamen illa gravem luctu fallente laborem

nescit abisse diem: nec caligantibus arvis

ferretur, nec frangit iter per et invia saxa

lapsurasque trabes nemorumque arcana, sereno

nigra die, caecisque incisa novalia fossis,

per fluvios secura vadi somnosque ferarum

praeter et horrendas infesta cubilia monstris,

tantum animi luctusque valent! pudet ire Menoeten

tardius, invalidaeque gradum miratur alumnae,

quas non illa domos pecudumque hominumque molesto

pulsavit gemitu! quotiens amissus eunti

limes, et errantem comitis solacia flammae

destituunt gelidaequa facem vicere tenebrae!

iamque supinantur fessis lateque fatiscunt

Penthei devexa iugi, cum pectore anhelo

iam prope deficiens sic incipit orsa Menoetes:

‘haud procul, exacti si spes non blanda laboris,

Ogygias, Argia, domos et egena sepulcri

busta iacere reor; grave comminus aestuat aer

sordidus, et magnae redeunt per inane volucres,

haec illa est crudelis humus, nec moenia longe.

cernis, ut ingentes murorum porrigat umbras

campus, et e speculis moriens intermicet ignis?

moenia sunt iuxta; modo nox magis ipsa tacebat,

solaque nigrantes laxabant astra tenebras.’

horruit Argia, dextramque ad moenia tendens:

‘urbs optata prius, nunc tecta hostilia Thebae,

et tamen, inlaesas si reddis coniugis umbras,

sic quoque dulce solum, cernis, quo praedita cultu,

qua stipata manu, iuxta tua limina primum

Oedipodis magni venio nurus? improba non sunt

vota: rogos hospes planctumque et funera posco,

illum, oro, extorrem regni belloque fugatum,

illum, quem solio non es dignata paterno,

redde mihi! tuque, oro, veni, si manibus ulla

effigies errantque animae post membra solutae,

tu mihi pande vias, tuaque ipse ad funera deduc,

si merui!’ dixit, tectumque adgressa propinquae

pastorale casae reficit spiramina fessi

ignis, et horrendos inrumpit turbida campos,

qualis ab Aetnaeis accensa lampade saxis

orba Ceres magnae variabat imagine flammae

Ausonium Siculumque latus, vestigia nigri

raptoris vastosque legens in pulvere sulcos;

illius insanis ululatibus ipse remugit

Enceladus ruptoque vias inluminat igni:

Persephonen amnes silvae freta nubila clamant,

Persephonen tantum Stygii tacet aula mariti.

Admonet adtonitam fidus meminisse Creontis

altor et occulto submittere lampada furto,

regina Argolicas modo formidata per urbes,

votum immane procis spesque augustissima gentis,

nocte sub infesta, nullo duce et hoste propinquo,

sola per offensus armorum et lubrica tabo

gramina, non tenebras, non circumfusa tremiscens

concilia umbrarum atque animas sua membra gementes

saepe gradu caeco ferrum calcataque tela

dissimulat, solusque labor vitasse iacentes,

dum funus putat omne suum, visuque sagaci

rimatur positos et corpora prona supinat

incumbens, queriturque parum lucentibus astris.

Forte soporiferas caeli secreta per umbras

Iuno, sinu magni semet furata mariti,

Theseos ad muros, ut Pallada flecteret, ibat,

supplicibusque piis faciles aperiret Athenas,

atque ubi per campos errore fatiscere vano

immeritam Argian supero respexit ab axe,

indoluit visu, et lunaribus obvia bigis

advertit vultum placidaque ita voce locuta est:

‘da mihi poscenti munus breve, Cynthia, si quis

est Iunonis honos 2; certe Iovis improba iussu

ter noctem Herculeam — veteres sed mitto querellas:

en locus officio, cultrix placitissima nostri

Inachis Argia cernis qua nocte vagetur

nec reperire virum densis queat aegra tenebris?

et tibi nimbosum languet iubar: exsere quaeso

cornua, et adsueto propior premat orbita terras,

hunc quoque, qui curru madidas tibi pronus habenas

ducit, in Aonios vigiles demitte Soporem.’

vix ea, cum scissis magnum dea nubibus orbem

protulit; expavere umbrae, fulgorque recisus

sideribus; vix ipsa tulit Saturnia flammas.

Primum per campos infuso lumine pallam

coniugis ipsa suos noscit miseranda labores,

quamquam texta latent suffusaque sanguine maeret

purpura; dumque deos vocat et de funere caro

hoc superesse putat, videt ipsum in pulvere paene

calcatum. fugere animus visusque sonusque,

inclusitque dolor lacrimas; tum corpore toto

sternitur in voltus animamque per oscula quaerit

absentem, pressumque comis ac veste cruorem

servatura legit, mox tandem voce reversa:

‘hunc ego te, coniunx, ad debita regna profectum

ductorem belli generumque potentis Adrasti

aspicio, talisque tuis occurro triumphis?

huc adtolle genas defectaque lumina: venit

ad Thebas Argia tuas; age, moenibus indue

et patrios ostende lares et mutua redde

hospitia, heu quid ago? proiectus caespite nudo

hoc patriae telluris habes, quae iurgia? certe

imperium non frater habet, nullasne tuorum

movisti lacrimas? ubi mater, ubi inclyta fama

Antigone? mihi nempe iaces, mihi victus es uni

! dicebam: quo tendis iter? quid sceptra negata

poscis? habes Argos, soceri regnabis in aula;

hic tibi longus honos, hic indivisa potestas.

quid queror? ipsa dedi bellum maestumque rogavi

ipsa patrem, ut talem nunc te complexa tenerem,

sed bene habet, superi, gratum est, Fortuna; peracta

spes longinqua viae: totos invenimus artus,

ei mihi, sed quanto descendit vulnus hiatu!

hoc frater? qua parte, precor, iacet ille nefandus

praedator? vincam volucres — sit adire potestas —

excludamque feras; an habet funestus et ignes?

sed nec te flammis inopem tua terra videbit:

ardebis lacrimasque feres, quas ferre negatum

regibus, aeternumque tuo famulata sepulcro

durabit deserta fides, festisque dolorum

natus erit, parvoque torum Polynice fovebo.’

Ecce alios gemitus aliamque ad busta ferebat

Antigone miseranda facem, vix nacta petitos

moenibus egressus; illam nam tempore in omni

adtendunt vigiles et rex iubet ipse teneri,

contractaeque vices et crebrior excubat ignis,

ergo deis fratrique moras excusat et amens,

ut paulum immisso cessit statio horrida somno,

erumpit muris: fremitu quo territat agros

virginis ira leae, rabies cui libera tandem

et primus sine matre furor, nec longa morata est,

quippe trucem campum et, positus quo pulvere frater,

noverat: atque illam contra videt ire Menoetes,

cui vacat, et carae gemitus compescit alumnae,

cum tamen erectas extremus virginis aures

accessit sonus, utque atra sub veste comisque

squalentem et crasso foedatam sanguine vultus

astrorum radiis et utraque a lampade vidit:

cuius, ait, ‘manes, aut quae temeraria quaeris

nocte mea?’ nihil illa diu, sed in ora mariti

deicit inque suos pariter velamina vultus,

capta metu subito paulumque oblita doloris,

hoc magis increpitans suspecta silentia perstat

Antigone, comitemque premens ipsamque; sed ambo

deficiunt fixique silent, tandem ora retexit

Argia, corpusque tamen complexa profatur:

‘si quid in hoc veteri bellorum sanguine mecum

quaesitura venis, si tu quoque dura Creontis

iussa times, possum tibi me confisa fateri,

si misera es — certe lacrimas lamentaque cerno — ,

iunge, age, iunge fidem: proles ego regia Adrasti —

ei mihi! num quis adest? — cari Polynicis ad ignes,

etsi regna vetant — .’ stupuit Cadmeia virgo

intremuitque simul, dicentemque occupat ultro:

‘mene igitur sociam — pro fors ignara! — malorum,

mene times? mea membra tenes, mea funera plangis.

cedo, tene, pudet heu! pietas ignava sororis!

haec prior — !’ hic pariter lapsae iunctoque per ipsum

amplexu miscent avidae lacrimasque comasque,

partitaeque artus redeunt alterna gementes

ad vultum et cara vicibus cervice fruuntur.

dumque modo haec fratrem memorat, nunc illa maritum,

mutuaque exorsae Thebas Argosque renarrant,

longius Argia miseros reminiscitur actus:

‘per tibi furtivi sacrum commune doloris,

per socios manes et conscia sidera iuro:

non hic amissos, quamquam vagus exsul, honores,

non gentile solum, carae non pectora matris,

te cupiit unam noctesque diesque locutus

Antigonen; ego cura minor facilisque relinqui.

tu tamen ex celsa sublimem forsitan arce

ante nefas Grais dantem vexilla maniplis

vidisti, teque ille acie respexit ab ipsa

ense salutatam et nutantis vertice coni:

nos procul, extremas sed quis deus egit in iras?

nil vestrae valuere preces? tibine iste negavit

oranti?’ causas ac tristia reddere fata

coeperat Antigone; fidus comes admonet ambas:

‘heia agite inceptum potius! iam sidera pallent

vicino turbata die, perferte laborem,

tempus erit lacrimis, accenso flebitis igne.’

Haud procul Ismeni monstrabant murmura ripas,

qua turbatus adhuc et sanguine decolor ibat.

huc laceros artus socio conamine portant

invalidae, iungitque comes non fortior ulnas.

sic Hyperionium tepido Phaethonta sorores

fumantem lavere Pado; vixdum ille sepulcro

conditus, et flentes stabant ad flumina silvae.

ut sanies purgata vado membrisque reversus

mortis honos, ignem miserae post ultima quaerunt

oscula; sed gelidae circum exanimesque favillae

putribus in foveis, atque omnia busta quiescunt.

stabat adhuc seu forte rogus, seu numine divum,

cui torrere datum saevos Eteocleos artus,

sive locum monstris iterum Fortuna parabat,

seu dissensuros servaverat Eumenis ignes,

hic tenuem nigris etiamnum advivere lucem

roboribus pariter cupidae videre, simulque

flebile gavisae; nec adhuc, quae busta, repertum,

sed placidus quemcumque rogant mitisque supremi

admittat cineris consortem et misceat umbras.

Ecce iterum fratres: primos ut contigit artus

ignis edax, tremuere rogi et novus advena busto

pellitur; exundant diviso vertice flammae

alternosque apices abrupta luce coruscant.

pallidus Eumenidum veluti commiserit ignes

Orcus, uterque minax globus et conatur uterque

longius; ipsae etiam commoto pondere paulum

secessere trabes, conclamat territa virgo:

‘occidimus, functasque manu stimulavimus iras.

frater erat: quis enim accessus ferus hospitis umbrae

pelleret? en clipei fragmen semiustaque nosco

cingula, frater erat! cernisne, ut flamma recedat

concurratque tamen? vivunt odia improba, vivunt,

nil actum bello; miseri, sic, dum arma movetis,

vicit nempe Creon! nusquam iam regna, quis ardor?

cui furitis? sedate minas; tuque exsul ubique

semper inops aequi, iam cede: hoc nupta precatur,

hoc soror, aut saevos mediae veniemus in ignes.’

Vix ea, cum subitus campos tremor altaque tecta

impulit adiuvitque rogi discordis hiatus,

et vigilum turbata quies, quibus ipse malorum

Angebat simulacra sopor: ruit dicet, omnem

prospectum lustrans armata indagine miles,

illos instantes senior timet unus; at ipsae

ante rogum saevique palam sprevisse Creontis

imperia et furtum claro plangore fatentur

securae, quippe omne vident duxisse cadaver.

ambitur saeva de morte animosaque leti

spes furit: haec fratris rapuisse, haec coniugis artus

contendunt vicibusque probant: ego corpus, ego ignes,

me pietas, me duxit amor. deposcere saeva

supplicia et dextras iuvat insertare catenis.

nusquam illa alternis modo quae reverentia verbis,

iram odiumque putes; tantus discordat utrimque

clamor, et ad regem, qui deprendere, trahuntur.

At procul Actaeis dextra iam Pallade muris

Iuno Phoroneas inducit praevia matres

attonitas, non ipsa minus, coetumque gementem

conciliat populis et Actibus addit honorem.

ipsa manu ramosque oleae vittasque precantes

tradit, et obtenta submittere lumina palla

et praeferre docet vacuas sine manibus urnas.

omnis Erechtheis effusa penatibus aetas

tecta viasque replent: unde hoc examen et una

tot miserae? necdum causas novere malorum,

iamque gemunt. dea conciliis se miscet utrisque

cuncta docens, qua gente satae, quae funera plangant

quidve petant; variis nec non adfatibus ipsae

Ogygias leges immansuetumque Creonta

multum et ubique fremunt. Geticae non plura queruntur

hospitibus tectis trunco sermone volucres,

cum duplices thalamos et iniquum Terea clamant.

Urbe fuit media nulli concessa potentum

ara deum; mitis posuit Clementia sedem,

et miseri fecere sacram; sine supplice numquam

illa novo, nulla damnavit vota repulsa,

auditi quicumque rogant, noctesque diesque

ire datum et solis numen placare querellis,

parca superstitio: non turea flamma, nec altus

accipitur sanguis: lacrimis altaria sudant,

maestarumque super libamina secta comarum

pendent et vestes mutata sorte relictae.

mite nemus circa, cultuque insigne verendo

vittatae laurus et supplicis arbor olivae.

nulla autem effigies, nulli commissa metallo

forma dei, mentes habitare et pectora gaudet,

semper habet trepidos, semper locus horret egenis

coetibus, ignotae tantum felicibus arae.

fama est, defensos acie post busta paterni

numinis Herculeos sedem fundasse nepotes,

fama minor factis: ipsos nam credere dignum

caelicolas, tellus quibus hospita semper Athenae,

ceu leges hominemque novum ritusque sacrorum

seminaque in vacuas hinc descendentia terras,

sic sacrasse loco commune animantibus aegris

confugium, unde procul starent iraeque minaeque

regnaque, et a iustis Fortuna recederet aris.

iam tunc innumerae norant altaria gentes:

huc victi bellis patriaque a sede fugati,

regnorumque inopes scelerumque errore nocentes

conveniunt pacemque rogant; mox hospita sedes

vicit et Oedipodae Furias et funus Olynthi

texit et a misero matrem submovit Oreste.

huc volgo monstrante locum manus anxia Lernae

deveniunt, cedunt miserorum turba priorum,

vix ibi, sedatis requierunt pectora curis:

ceu patrio super alta grues Aquilone fugatae

cum videre Pharon; tunc aethera latius implent,

tunc hilari clangore sonant; iuvat orbe sereno

contempsisse nives et frigora solvere Nilo.

Iamque domos patrias Scythicae post aspera gentis

proelia laurigero subeuntem Thesea curru

laetifici plausus missusque ad sidera vulgi

clamor et emeritis hilaris tuba nuntiat armis,

ante ducem spolia et, duri Mavortis imago,

virginei currus cumulataque fercula cristis

et tristes ducuntur equi truncaeque bipennes,

quis nemora et solidam Maeotida caedere suetae,

corytique leves portantur et ignea gemmis

cingula et informes dominarum sanguine peltae.

ipsae autem nondum trepidae sexumve fatentur,

nec vulgare gemunt aspernanturque precari,

et tantum innuptae quaerunt delubra Minervae,

primus amor niveis victorem cernere vectum

quadriiugis; nec non populos in semet agebat

Hippolyte, iam blanda genas patiensque mariti

foederis, hanc patriae ritus fregisse severos

Atthides oblique secum mirantur operto

murmure, quod nitidi crines, quod pectora palla

tota latent, magnis quod barbara semet Athenis

misceat atque hosti veniat paritura marito.

Paulum et ab insessis maestae Pelopeides aris

promovere gradum seriemque et dona triumphi

mirantur, victique animo rediere mariti,

atque ubi tardavit currus et ab axe superbo

explorat causas victor poscitque benigna

aure preces, ausa ante alias Capaneia coniunx:

‘belliger Aegide, subitae cui maxima laudis

semina de nostris aperit Fortuna ruinis,

non externa genus, dirae nec conscia noxae

turba sumus: domus Argos erat regesque mariti,

non utinam et fortes! quid enim septena movere

castra et Agenoreos opus emendare penates?

nec querimur caesos: haec bellica iura vicesque

armorum; sed non Siculis exorta sub antris

monstra nec Ossaei bello cecidere bimembres.

mitto genus clarosque patres: hominum, inclyte Theseu,

sanguis erant, homines, eademque in sidera, eosdem

sortitus animarum alimentaque vestra creati,

quos vetat igne Creon Stygiaeque a limine portae,

ceu sator Eumenidum aut Lethaei portitor amnis,

submovet ac dubio caelique Erebique sub axe

detinet, heu princeps Natura! ubi numina, ubi illest

fulminis iniusti iaculator? ubi estis, Athenae?

septima iam surgens trepidis Aurora iacentes

aversatur equis; radios declinat et horret

stelligeri iubar omne poli; iam comminus ipsae

pabula dira ferae campumque odere volucres

spirantem tabo et caelum ventosque gravantem.

quantum etenim superesse rear? nuda ossa putremque

verrere permittat saniem, properate, verendi

Cecropidae; vos ista decet vindicta, priusquam

Emathii Thracesque dolent, quaeque exstat ubique

gens arsura rogis manesque habitura supremos,

nam quis erit saevire modus? bellavimus, esto;

sed cecidere odia et tristes mors obruit iras.

tu quoque, ut egregios fama cognovimus actus,

non trucibus monstris Sinin infandumque dedisti

Cercyona, et saevum velles Scirona crematum.

credo et Amazoniis Tanain fumasse sepulcris,

unde haec arma refers,sed et hunc dignare triumphum,

da terris unum caeloque Ereboque laborem,

si patrium Marathona metu, si tecta levasti

Cressia, nec fudit vanos anus hospita fletus,

sic tibi non ullae socia sine Pallade pugnae,

nec sacer invideat paribus Tirynthius actis,

semper et in curru, semper te mater ovantem

cernat, et invictae nil tale precentur Athenae.’

Dixerat; excipiunt cunctae tenduntque precantes

cum clamore manus; rubuit Neptunius heros

permotus lacrimis; iusta mox concitus ira

exclamat: ‘quaenam ista novos induxit Erinys

regnorum mores? non haec ego pectora liqui

Graiorum abscedens, Scythiam Pontumque nivalem

cum peterem; novus unde furor? victumne putasti

Thesea, dire Creon? adsum, nec sanguine fessum

crede; sitit meritos etiamnum haec hasta cruores.

nulla mora est; verte hunc adeo, fidissime Phegeu,

cornipedem, et Tyrias invectus protinus arces

aut Danais edice rogos aut proelia Thebis.’

sic ait oblitus bellique viaeque laborum,

hortaturque suos viresque instaurat anhelas:

ut modo conubiis taurus saltuque recepto

cum posuit pugnas, alio si forte remugit

bellatore nemus, quamquam ora et colla cruento

imbre madent,novus arma parat campumque lacessens

dissimulat gemitus et vulnera pulvere celat.

ipsa metus Libycos servatricemque Medusam

pectoris incussa movit Tritonia parma,

protinus erecti toto simul agmine Thebas

respexere angues; necdum Atticus ire parabat

miles, et infelix expavit classica Dirce.

Continuo in pugnas haud solum accensa iuventus,

qui modo Caucasei comites rediere triumphi:

omnis ad arma rudes ager exstimulavit alumnos.

conveniunt ultroque ducis vexilla sequuntur,

qui gelidum Braurona viri, qui rura lacessunt

Monychia et trepidis stabilem Piraeea nautis

et nondum Eoo clarum Marathona triumpho,

mittit in arma manus gentilibus hospita divis

Icarii Celeique domus viridesque Melaenae,

dives et Aegaleos nemorum Parnesque benignus

vitibus et pinguis melior Lycabessos olivae,

venit atrox Alaeus et olentis arator Hymetti,

quaeque rudes thyrsos hederis vestistis, Acharnae.

linquitur Eois longe speculabile proris

Sunion, unde vagi casurum in nomina ponti

Cressia decepit falso ratis Aegea velo.

hos Salamin populos, illos Cerealis Eleusin

horrida suspensis ad proelia misit aratris,

et quos Callirhoe noviens errantibus undis

implicat, et raptae qui conscius Orithyiae

celavit ripis Geticos Elisos amores,

ipse quoque in pugnas vacuatur collis, ubi ingens

lis superum, dubiis donec nova surgeret arbor

rupibus et longa refugum mare frangeret umbra,

isset et Arctoas Cadmea ad moenia ducens

Hippolyte turmas: retinet iam certa tumentis

spes uteri, coniunxque rogat dimittere curas

Martis et emeritas thalamo sacrare pharetras.

Hos ubi velle acies et dulci gliscere ferro

dux videt, utque piis raptim dent oscula natis

amplexusque breves, curru sic fatur ab alto:

‘terrarum leges et mundi foedera mecum

defensura cohors, dignas insumite mentes

coeptibus: hac omnem divumque hominumque favor em

Naturamque ducem coetusque silentis Averni

stare palam est; illic Poenarum exercita Thebis

agmina et anguicomae ducunt vexilla sorores,

ite alacres tantaeque, precor, confidite causae.’

dixit, et emissa praeceps iter incohat hasta:

qualis Hyperboreos ubi nubilus institit axes

Iuppiter et prima tremefecit sidera bruma,

rumpitur Aeolia et longam indignata quietem

tollit hiemps animos ventosaque sibilat Arctos;

tunc montes undaeque fremunt, tunc proelia caecis

nubibus et tonitrus insanaque fulmina gaudent.

Icta gemit tellus, virides gravis ungula campos

mutat, et innumeris peditumque equitumque catervis

exspirat protritus ager, nec pulvere crasso

armorum lux victa perit, sed in aethera longum

frangitur, et mediis ardent in nubibus hastae.

noctem adeo placidasque operi iunxere tenebras,

certamenque immane viris, quo concita tendant

agmina, quis visas proclamet ab aggere Thebas,

cuius in Ogygio stet princeps lancea muro.

at procul ingenti Neptunius agmina Theseus

angustat clipeo, propriaeque exordia laudis

centum urbes umbone gerit centenaque Cretae

moenia, seque ipsum monstrosi ambagibus antri

hispida torquentem luctantis colla iuvenci

alternasque manus circum et nodosa ligantem

bracchia et abducto vitantem cornua vultu,

terror habet populos, cum saeptus imagine torva

ingreditur pugnas: bis Thesea bisque cruentas

caede videre manus; veteres reminiscitur actus

ipse tuens sociumque gregem metuendaque quondam

limina, et absumpto pallentem Gnosida filo.

Saevus at interea ferro post terga revinctas

Antigonen viduamque Creon Adrastida leto

admovet; ambae hilares et mortis amore superbae

ensibus intentant iugulos regemque cruentum

destituunt: eum dicta ferens Theseia Phegeus

adstitit, ille quidem ramis insontis olivae

pacificus, sed bella ciet bellumque minatur,

grande fremens,nimiumque memor mandantis et ipsum

iam prope, iam medios operire cohortibus agros

ingeminans, stetit ambiguo Thebanus in aestu

curarum, nutantque minae et prior ira tepescit.

tune firmat sese, fletumque ac triste renidens:

parvane prostratis inquit, ‘documenta Mycenis

sanximus? en iterum, qui moenia nostra lacessant.

accipimus, veniant; sed ne post bella querantur:

lex eadem victis.’ dicit; sed pulvere crasso

caligare diem et Tyrios iuga perdere montes

aspicit; armari populos tamen armaque ferri

ipse iubet pallens, mediaeque in sedibus aulae

Eumenidas subitas flentemque Menoecea cernit

turbidus impositosque rogis gaudere Pelasgos.

quis fuit ille dies? tanto cum sanguine Thebis

pax inventa perit? patriis modo fixa revellunt

arma deis, clipeisque obducunt pectora fractis,

et galeas humiles et adhuc sordentia tabo

spicula: non pharetris quisquam, non ense decorus,

non spectandus equo; cessat fiducia valli,

murorum patet omne latus, munimina portae

exposcunt: prior hostis habet; fastigia desunt:

deiecit Capaneus; exsanguis et aegra iuventus

iam nec coniugibus suprema nec oscula natis

iungit, et attoniti nil optavere parentes.

Atticus interea, iubar ut clarescere ruptis

nubibus et solem primis aspexit in armis,

desilit in campum, qui subter moenia nudos

adservat manes, dirisque vaporibus aegrum

aera pulverea penitus sub casside ducens

ingemit et iustas belli flammatur in iras.

hunc saltem miseris ductor Thebanus honorem

largitus Danais, quod non super ipsa iacentum

corpora belligeras acies Martemque secundum

miscuit; aut lacera ne quid de strage nefandus

perderet, eligitur saevos potura cruores

terra rudis? iamque alternas in proelia gentes

dissimilis Bellona ciet; non clamor utrimque,

non utrimque tubae: stat debilis altera pubes

submissos enses nequiquam amentaque dextris

laxa tenens; cedunt tellure, armisque reductis

ostentant veteres etiamnum in sanguine plagas.

iam nec Cecropiis idem ductoribus ardor,

languescuntque minae et virtus secura residit:

ventorum velut ira minor, nisi silva furentes

impedit, insanique tacent sine litore fluctus.

Ut vero aequoreus quercum Marathonida Theseus

extulit, erectae cuius crudelis in hostes

umbra cadit campumque trucem lux cuspidis implet:

ceu pater Edonos Haemi de vertice Mavors

impulerit currus, rapido mortemque fugamque

axe vehens, sic exanimes in terga reducit

pallor Agenoridas; taedet fugientibus uti

Thesea, nec facilem dignatur dextra cruorem,

cetera plebeio desaevit sanguine virtus,

sic iuvat exanimis proiectaque praeda canesque

degeneresque lupos: magnos alit ira leones.

attamen Olenium Lamyrumque, hunc tela pharetra

promentem, hunc saevi tollentem pondera saxi

deicit, et triplici confisos robore gentis

Alcetidas fratres, totidem quos eminus hastis

continuat; ferrum consumpsit pectore Phyleus,

ore momordit Helops, umero transmisit Iapyx.

iamque et quadriiugo celsum petit Haemona curru,

horrendumque manu telum rotat: ille paventes

obliquavit equos; longo perlata tenore

transiit hasta duos, sitiebat vulnera nec non

tertia, sed medio cuspis temone retenta est.

Sed solum votis, solum clamore tremendo

omnibus in turmis optat vocitatque Creonta.

atque hunc diversa bellorum in fronte maniplos

hortantem dictis frustraque extrema minantem

conspicit; abscedunt comites: sed Thesea iussi

linquebant fretique deis atque ipsius armis;

ille tenet revocatque suos; utque aequa notavit

hinc atque hinc odia, extrema se colligit ira,

iam letale furens, atque audax morte futura:

non cum peltiferis, ait, ‘haec tibi pugna puellis,

virgineas ne crede manus: hic cruda virorum

proelia, nos magnum qui Tydea quique furentem

Hippomedonta neci Capaneaque misimus umbris

pectora, quae bellum praeceps amentia suasit,

improbe? nonne vides, quos ulciscare, iacentes?’

sic ait, et frustra periturum missile summo

adfixit clipeo, risit vocesque manumque

horridus Aegides, ferrataque arbore magnos

molitur iactus, nec non prius ore superbo

intonat: ‘Argolici, quibus haec datur hostia, manes,

pandite Tartareum chaos ultricesque parate

Eumenidas, venit ecce Creon!’ sic fatus, et auras

dissipat hasta tremens; tunc qua subtemine duro

multiplicem tenues iterant thoraca catenae,

incidit: emicuit per mille foramina sanguis

impius; ille oculis extremo errore solutis

labitur, adsistit Theseus gravis armaque tollens:

iamne dare exstinctis iustos, ait, ‘hostibus ignes,

iam victos operire placet? vade atra dature

supplicia extremique tamen secure sepulcri.’

Accedunt utrimque pio vexilla tumultu

permiscentque manus; medio iam foedera bello,

iamque hospes Theseus; orant succedere muris

dignarique domos, nec tecta hostilia victor

aspernatus init; gaudent matresque nurusque

Ogygiae, qualis thyrso bellante subactus

mollia laudabat iam marcidus orgia Ganges,

ecce per adversas Dircaei verticis umbras

femineus quatit astra fragor, matresque Pelasgae

decurrunt: quales Bacchea ad bella vocatae

Thyiades amentes, magnum quas poscere credas

aut fecisse nefas; gaudent lamenta novaeque

exsultant lacrimae; rapit huc, rapit impetus illuc,

Thesea magnanimum quaerant prius, anne Creonta,

anne suos: vidui ducunt ad corpora luctus.

Non ego, centena si quis mea pectora laxet

voce deus, tot busta simul vulgique ducumque,

tot pariter gemitus dignis conatibus aequem:

turbine quo sese caris impleverit audax

ignibus Euadne fulmenque in pectore magno

quaesierit; quo more iacens super oscula saevi

corporis infelix excuset Tydea coniunx;

ut saevos narret vigiles Argia sorori;

Arcada quo planctu genetrix Erymanthia clamet,

Arcada, consumpto servantem sanguine vultus,

Arcada, quem geminae pariter flevere cohortes,

vix novus ista furor veniensque implesset Apollo,

et mea iam longo meruit ratis aequore portum.

Durabisne procul dominoque legere superstes,

o mihi bissenos multum vigilata per annos

Thebai? iam certe praesens tibi Fama benignum

stravit iter coepitque novam monstrare futuris,

iam te magnanimus dignatur noscere Caesar,

Itala iam studio discit memoratque iuventus.

vive, precor; nec tu divinam Aeneida tempta,

sed longe sequere et vestigia semper adora,

mox, tibi si quis adhuc praetendit nubila livor,

occidet, et meriti post me referentur honores.