Book 1

pr. Paulus, praeco Dei, qui fera gentium

primus corda sacro perdomuit stilo,

Christum per populos ritibus asperis

inmanes placido dogmate seminans,

inmansueta suas ut cerimonias

gens pagana Deo sperneret agnito,

actus turbinibus forte nigerrimis

hibernum pelagus iam rate debili

et vim navifragi pertulerat noti.

sed cum caerulei proelia gurgitis

iussisset Domini dextra quiescere,

ad portum fluitans cumba relabitur

exponitque solo litoris uvidi

contractos pluvio frigore remiges,

tunc de litoreis saepibus algidi

arentum propere bracchia palmitum

convectant rapidos unde focos struant:

fascem quisque suum congerit ignibus

expectans calidi luxuriam rogi.

Paulus, dum fragiles cogere surculos

et densere foci congeriem studet,

incautam cumulis inseruit manum,

torpebat glacie pigra ubi vipera

sarmentis laqueos corporis inplicans.

quae postquam intepuit fomite fumeo

laxavitque ferox colla rigentia,

iam flecti facilis, rettulit ad manum

vibrato capite spicula dentium.

haerentem digiti vulnere mordicus

pendentemque gerens Paulus inhorruit.

exclamant alii, quod cute livida

virus mortiferum serpere crederent.

at non intrepidum terret apostolum

tristis tam subiti forma periculi.

adtollens oculos sidera suspicit

Christum sub tacito pectore murmurans,

excussumque procul discutit aspidem,

abiectus coluber verberat aëra

atque oris patuli solvit acumina.

mox omnis sanies deserit et dolor

ceu nullo laceram vulnere dexteram,

siccatusque perit vipereus liquor,

hydrum praecipitem dum rotat inpetus,

arsurum mediis intulit ignibus.

sic nunc post hiemem vimque trucis freti,

quo iactata ratis tunc Sapientiae est,

cum sub sacricolis territa regibus

vix panso poterat currere carbaso

adflictosque suos turbine saeculi

vectarat rabidis fluctibus innatans,

morsum vulnificum lex pia pertulit.

occultabat enim se prius abditum

virus nec gravidum protulerat caput,

contentum involucris atque cubilibus

subter conprimere clausa silentia.

sed, dum forte latens inpietas riget,

dextram Iustitiae pigra momorderat

succensi stomacho fellis inaestuans.

heu, quam catholicam nil prope profuit

puppem nasse sacri remigio stili

quem Paulus variis gentibus edidit!

vix portu placido tuta quieverat

victrix edomitis mille furoribus,

vix adstricta suis iam retinaculis

vectores stabili condiderat solo:

erumpit subito triste periculum,

nam dum praecalidos igniculos sibi

solvendis adolent et senio et gelu,

dum virgas steriles atque superfluas

flammis de fidei palmite concremant,

ut concreta vagis vinea crinibus

silvosi inluviem poneret idoli,

palpavit nimius perniciem tepor.

seps insueta subit serpere flexibus

et vibrare sagax eloquii caput:

sed dextra inpatiens vulneris inritos

oris rhetorici depulit halitus;

effusum ingenii virus inaniter

summa Christicolis in cute substitit.

Salvator generis Romulei, precor,

qui cunctis veniam das pereuntibus,

qui nullum statuis non operis tui

mortalem, facili quem releves manu,

huius, si potis est, iam miserescito

praeruptam in foveam praecipitis viri.

spirat sacrilegis flatibus inscius

erroresque suos indocilis fovet,

obtestor, iubeas ne citus inpetus

arsurum mediis inferat ignibus.

1. Credebam vitiis aegram gentilibus urbem

iam satis antiqui pepulisse pericula morbi

nec quidquam restare mali, postquam medicina

principis inmodicos sedarat in arce dolores,

sed quoniam renovata lues turbare salutem

temptat Romulidum, patris inploranda medella est,

ne sinat antiquo Romam squalere veterno

neve togas procerum fumoque et sanguine tingui.

inclitus ergo parens patriae, moderator et orbis,

nil egit prohibendo vagas ne pristinus error

crederet esse deum nigrante sub aere formas,

aut elementorum naturam, quae Patris ars est

omnigeni, summa pro maiestate sacraret,

vir solus cui cura fuit ne publica morum

plaga cicatricem summa leviter cute clausam

duceret, et latebram tabentis vulneris alte

inpressam penitusque putri de pure peresam

iuncta superficies medico fallente foveret,

sed studuit quo pars hominis generosior intus

viveret atque animam letali peste piatam

nosset ab interno tutam servare veneno?

illa tyrannorum fuerat medicina, videre

quis status ante oculos praesentibus ac perituris

conpeteret rebus, nec curam adhibere futuris.

heu, male de populo meriti, male patribus ipsis

blanditi, quos praecipites in Tartara mergi

cum Iove siverunt multa et cum plebe deorum!

ast hic imperium protendit latius aevo

posteriore suis cupiens sancire salutem.

nimirum pulchre quidam doctissimus ‘esset

publica res,’ inquit, ‘tunc fortunata satis, si

vel reges saperent vel regnarent sapientes.’

estne ille e numero paucorum qui diadema

sortiti aetheriae coluerunt dogma sophiae?

contigit ecce hominum generi gentique togatae

dux sapiens, felix nostrae res publica Romae

iustitia regnante viget. parete magistro

sceptra gubernanti. monet ut deterrimus error

utque superstitio veterum procul absit avorum,

nec putet esse deum, nisi qui super omnia summus

emineat magnique inmensa creaverit orbis.

num melius Saturnus avos rexisse Latinos

creditur, edictis qui talibus informavit

agrestes animos et barbara corda virorum?

‘sum deus. advenio fugiens, praebete latebras,

occultate senem nati feritate tyranni

deiectum solio, placet hic fugitivus et exul

ut lateam, genti atque loco Latium dabo nomen,

vitibus incurvum, si qua est ea cura, putandis

procudam chalybem, necnon et moenia vestri

fluminis in ripa statuam Saturnia vobis.

vos nemus adpositasque meo sub honore sacrantes

(sum quianam Caelo genitus) celebrabitis aras.’

inde deos, quorum patria spectata sepulcra

scimus, in aere hebetes informavere minores,

advena quos profugus gignens et equina libido

intulit Italiae: Tuscis namque ille puellis

primus adhinnivit simulato numine moechus.

mox patre deterior silvosi habitator Olympi

Iuppiter incesta spurcavit labe Lacaenas,

nunc bove subvectam rapiens ad crimen amatam,

nunc tener ac pluma levior blandosque susurros

in morem recinens suave inmorientis oloris,

capta quibus volucrem virguncula ferret amorem,

nunc foribus surdis, sera quas vel pessulus artis

firmarat cuneis, per tectum dives amator

imbricibus ruptis undantis desuper auri

infundens pluviam gremio excipientis amicae,

armigero modo sordidulam curante rapinam

conpressu inmundo miserum adficiens catamitum,

pelice iam puero magis indignante sorore,

haec causa est et origo mali, quod saecla vetusto

hospite regnante crudus stupor aurea finxit,

quodque novo ingenio versutus Iuppiter astus

multiplices variosque dolos texebat, ut illum,

vertere cum vellet pellem faciemque, putarent

esse bovem, praedari aquilam, concumbere cycnum,

et nummos fieri et gremium penetrare puellae,

nam quid rusticitas non crederet indomitorum

stulta virum, pecudes inter ritusque ferinos

dedere sueta animum diae rationis egenum?

in quamcumque fidem nebulonis callida traxit

nequitia, infelix facilem gens praebuit aurem.

successit Iovis imperio corruptior aetas,

quae docuit rigidos vitiis servire colonos.

expertes furandi homines hac inbuit arte

Mercurius, Maia genitus; nunc magnus habetur

ille deus, cuius dedit experientia fures,

necnon Thessalicae doctissimus ille magiae

traditur extinctas sumptae moderamine virgae

in lucem revocasse animas, Cocytia leti

iura resignasse sursum revolantibus umbris,

ast alias damnasse neci penitusque latenti

inmersisse chao. facit hoc ad utrumque peritus

ut fuerit geminoque armarit crimine vitam;

murmure nam magico tenues excire figuras

atque sepulcrales scite incantare favillas,

vita itidem spoliare alios ars noxia novit,

artificem scelerum simplex mirata vetustas

supra hominem coluit, simulans per nubila ferri

aligerisque leves pedibus transcurrere ventos.

ecce deum in numero formatus et aeneus adstat

Graius homo augustaque Numae praefulget in arce.

strenuus exculti dominus quidam fuit agri

hortorumque opibus memorabilis; hic tamen idem

scortator nimius multaque libidine suetus

rusticolas vexare lupas interque salicta

et densas saepes obscena cubilia inire;

indomitum intendens animum semperque paratum

ad facinus nunquam calidis dabat otia venis.

hic deus e patrio praenobilis Hellesponto

venit ad usque Italos sacris cum turpibus hortos;

sinum lactis et haec votorum liba quotannis

accipit ac ruris servat vineta Sabini,

turpiter adfixo pudeat quem visere ramo.

Herculeus mollis pueri famosus amore

ardor et in transtris iactata efferbuit Argo,

nec maris erubuit Nemea sub pelle fovere

concubitus et Hylan pereuntem quaerere caelebs.

nunc Saliis cantuque domus Pinaria templum

collis Aventini convexa in sede frequentat.

Thebanus iuvenis superatis fit deus Indis,

successu dum victor ovans lascivit et aurum

captivae gentis revehit spoliisque superbus

diffluit in luxum cum semiviro comitatu

atque avidus vini multo se proluit haustu,

gemmantis paterae spumis mustoque Falerno

perfundens biiugum rorantia terga ferarum,

his nunc pro meritis Baccho caper omnibus aris

caeditur et virides discindunt ore chelydros

qui Bromium placare volunt, quod et ebria iam tunc

ante oculos regis satyrorum insania fecit,

et fecisse reor stimulis furialibus ipsas

maenadas inflammante mero in scelus omne rotatas.

hoc circumsaltante choro temulentus adulter

invenit expositum secreti in litoris acta

corporis egregii scortum, quod perfidus illic

liquerat incesto iuvenis satiatus amore.

hanc iubet adsumptam fervens post vina Neaeram

secum in deliciis fluitantis stare triumphi,

regalemque decus capitis gestare coronam.

mox Ariadnaeus stellis caelestibus ignis

additur: hoc pretium noctis persolvit honore

Liber, ut aetherium meretrix inluminet axem.

tantum posse omnes illo sub tempore reges

indocilis fatui ducebat ineptia vulgi,

ut transire suis cum sordibus induperator

posset in aeternum caeli super ardua regnum,

regia tunc omnis vim maiestatis et omnis,

parva licet, caeli imperium retinere potestas

credita: ture etiam ducibus parvoque sacello

inpertitus honos, quem dum metus aut amor aut spes

adcumulant, longum miseris processit in aevum

mos patrius: coepit falsae pietatis imago

ire per ignaros nebuloso errore nepotes;

tum quia, quae vivis veneratio regibus ante

contigerat, functis eadem iam munere lucis

cessit et ad nigras altaria transtulit urnas.

inde puellarum ludibria, pignera, partus,

et furtivus amor iuvenum et deprensa iugalis

corruptela tori, quoniam regalibus aula

fervere tunc vitiis solita est, nec perdita luxu

divorum suboles sancti meminisse pudoris.

atque ut, Roma, tuos caelesti ex sede parentes,

quis te semideam iactant auctoribus ortam,

praestringam breviter, Gradivum vel Cytheream,

ille sacerdotem violat, contra illa marito

subcumbit Phrygio, coitus fuit inpar utrique:

nec terrestre deam decuit mortalis obire

coniugium, nec caelicolam descendere ephebum

virginis ad vitium furtivoque igne calere,

sed venus augusto de sanguine femina vili

privatoque viro vetitum per dedecus haesit;

et, si Rhea sacram lascivi Martis amore

lusa pudicitiam fluviali amisit in ulva,

crediderim generosae aliquem stirpis, sed eundem

moribus infamem, conpressa virgine per vim

se dixisse deum, ne stuprum numinis ullus

obicere auderet turpi miseraeque puellae,

haec Italos induxit avos vel fama vel error,

Martia Romuleo celebrarent ut sacra campo,

utque Palatinis Capitolia condita saxis

signarent titulo proavi Iovis atque Pelasgae

Palladis et Libyca Iunonem ex arce vocarent,

cognatos de Marte deos, Veneris quoque nudum

accirent proceres Erycino e vertice signum,

utque deum mater Phrygia veheretur ad Ida,

Bacchica de viridi peterentur ut orgia Naxo.

facta est terrigenae domus unica maiestatis,

et tot templa deum Romae quot in orbe sepulcra

heroum numerare licet; quos fabula manes

nobilitat, noster populus veneratus adorat.

hos habuere deos Ancus, Numitor, Numa, Tullus,

talia Pergameas fugerunt numina flammas,

sic Vesta est, sic Palladium, sic umbra penatum,

talis et antiquum servavit terror asylum.

ut semel obsedit gentilia pectora patrum

vana superstitio, non interrupta cucurrit

aetatum per mille gradus, tener horruit heres

et coluit quidquid sibimet venerabile cani

monstrarant atavi; puerorum infantia primo

errorem cum lacte bibit, gustaverat inter

vagitus de farre molae, saxa inlita ceris

viderat unguentoque lares umescere nigros.

formatum Fortunae habitum cum divite cornu

sacratumque domi lapidem consistere parvus

spectarat matremque illic pallere precantem,

mox umeris positus nutricis trivit et ipse

inpressis silicem labris, puerilia vota

fudit opesque sibi caeca de rupe poposcit,

persuasumque habuit, quod quis velit, inde petendum.

numquam oculos animumque levans rationis ad arcem

rettulit, insulsum tenuit sed credulus usum,

privatos celebrans agnorum sanguine divos,

iamque domo egrediens, ut publica festa diesque

et ludos stupuit celsa et Capitolia vidit

laurigerosque deum templis adstare ministros

ac Sacram resonare Viam mugitibus ante

delubrum Romae (colitur nam sanguine et ipsa

more deae, nomenque loci ceu numen habetur,

atque urbis Venerisque pari se culmine tollunt

templa, simul geminis adolentur tura deabus),

vera ratus quaecumque fiant auctore senatu,1

contulit ad simulacra fidem dominosque putavit

aetheris, horrifico qui stant ex ordine vultu.

illic Alcides, spoliatis Gadibus hospes

Arcadiae, fulvo aere riget, gemini quoque fratres

corrupta de matre nothi, Ledeia proles

nocturnique equites, celsae duo numina Romae,

inpendent retinente veru, magnique triumphi

nuntia suffuso figunt vestigia plumbo,

adsistunt etiam priscorum insignia regum,

ros, Italus, Ianusque bifrons, genitorque Sabinus,

Saturnusque senex, maculoso et corpore Picus,

coniugis epotum sparsus per membra venenum.

omnibus ante pedes posita est sua cuique vetusta

arula. Iano etiam celebri de mense litatur

auspiciis epulisque sacris, quas inveterato,

heu miseri, sub honore agitant, et gaudia ducunt

festa Kalendarum, sic observatio crevit

ex atavis quondam male coepta, deinde secutis

tradita temporibus serisque nepotibus aucta,

traxerunt longam corda inconsulta catenam,

mosque tenebrosus vitiosa in saecula fluxit.

hunc morem veterum docili iam aetate secuta

posteritas mense atque adytis et flamine et aris

Augustum coluit, vitulo placavit et agno,

strata ad pulvinar iacuit, responsa poposcit.

testantur tituli, produnt consulta senatus

Caesareum Iovis ad speciem statuentia templum.

adiecere sacrum fieret quo Livia Iuno,

non minus infamis thalami sortita cubile

quam cum fraterno caluit Saturnia lecto,

nondum maternam partu vacuaverat alvum

conceptamque viri subolem paritura gerebat.

pronuba iam gravidae fulcrum et geniale parantur;

iam sponsus saliente utero nubentis amicos

advocat, haud sterilem certus fore iam sibi pactam.

vitricus antevenit tardum praefervidus ortum

privigni nondum geniti; mox editur inter

Fescennina novo proles aliena marito,

idque deum sortes, id Apollinis antra dederunt

consilium: nunquam melius nam cedere taedas

responsum est, quam cum praegnans nova nupta iugatur.

hanc tibi, Roma, deam titulis et honore sacratam

perpetuo Floras inter Veneresque creasti!

nec mirum: quis enim sapiens dubitaverat illas

mortali de stirpe satas vixisse, et easdem

laude venustatis claras in amoribus usque

ad famae excidium formae nituisse decore?

quid loquar Antinoum caelesti in sede locatum,

illum delicias nunc divi principis, illum

purpureo in gremio spoliatum sorte virili,

Hadrianique dei Ganymedem, non cyathos dis

porgere sed medio recubantem cum Iove fulcro

nectaris ambrosii sacrum potare Lyaeum,

umque suo in templis vota exaudire marito?

ergo his auspicibus Traianus, Nerva, Severus

et Titus et fortes gesserunt bella Nerones,

quos terrena viros inlustres gloria fecit

et virtus fragilis provexit in ardua famae,

adscita e 1 terris sub religione iacentes!

quam pudet hoc illis persuasum talibus, ut se

Romanasque acies censerent Martis amore

posse regi, dum se Paphiae male blandus adulter

venditat Aeneadasque suos successibus auget!

felices, si cuncta Deo sua prospera Christo

principe disposita scissent, qui currere regna

certis ducta modis Romanorumque triumphos 2

crescere et inpletis voluit se infundere saeclis!

sed caligantes animas et luce carentes

in Iovis Augustique adytis templisque duarum

Iunonum Martisque etiam venerisque sacellis

mactatas taetro leti inmersere barathro,

supremum regimen crassis in partibus orbis

esse rati mersoque poli consistere fundo.

quidquid humus, quidquid pelagus mirabile gignunt,

id duxere deos. colles, freta, flumina, flammas,

haec sibi per varias formata elementa figuras

constituere patres, hominumque vocabula mutis

scripserunt statuis, vel Neptunum vocitantes

oceanum, vel Cyaneas cava flumina Nymphas,

vel silvas Dryadas, vel devia rura Napaeas.

ipse ignis, nostrum factus qui servit ad usum,

Vulcanus perhibetur et in virtute superna

fingitur ac delubra, deus et nomine et ore

adsimilatus, habet, necnon regnare caminis

fertur et Aeoliae summus faber esse vel Aetnae

est qui conspicuis superos quaesivit in astris,

ausus habere deum solem; cui tramite certo

condicio inposita est vigilem tolerare laborem

visibus obiectum mortalibus, orbe rotundo

praecipitem teretique globo per inane volantem

et, quod nemo negat, mundo caeloque minorem,

area maior enim quam qui percurrit in illa,

et longe campi spatium diffusius in quo

emicat ac volucri fervens rota volvitur axe.

quamvis nonnullis placeat terram breviorem

dicere circuitu quam sit pulcherrimus ille

circulus, et flammas inmensi sideris ultra

telluris normam porrecto extendere gyro,

numne etiam caeli minor et contractior orbis,

cuius planitiem longo transmittere tractu

circinus excurrens meta interiore laborat?

ille Deus verus, quo non est grandior ulla

materies, qui fine caret, qui praesidet omni

naturae, qui cuncta simul concludit et inplet.

solem certa tenet regio, plaga certa coërcet,

temporibus variis distinguitur: aut subit ortu

aut ruit occasu, latet aut sub nocte recurrens;

nec torquere facem potis est ad signa trionum

orbe nec obliquo portas aquilonis adire

nec solitum conversus iter revocare retrorsum,

hic erit ergo deus, praescriptis lege sub una

deditus officiis? libertas laxior ipsi

concessa est homini, formam cui flectere vitae

atque voluntatis licitum est, seu tramite dextro

scandere seu laevo malit decurrere campo,

sumere seu requiem seu continuare laborem,

seu parere Deo sive in contraria verti.

ista ministranti regimen solemne dierum

haudquaquam soli datur a factore potestas,

sed famulus subiectus agit quodcumque necesse est.

hoc sidus currum rapidasque agitare quadrigas

commenti et radios capitis et verbera dextrae,

et frenos phalerasque et equorum pectora anhela

aeris inaurati vel marmoris aut orichalci

iusserunt nitido fulgere polita metallo.

post trabeas et eburnam aquilam sellamque curulem

cernuat ora senex barbatus et oscula figit

cruribus aenipedum, si fas est credere, equorum,

inmotasque rotas et flecti nescia lora

aut ornat redimita rosis aut ture vaporat.

hoc tamen utcumque est tolerabile, quid, quod et ipsae

dant tibi, Roma, deos inferni gurgitis umbrae?

Eumenidum domina Stygio caput exerit antro

rapta ad tartarei thalamum Proserpina regis,

et, si quando suos dignatur adire Quirites,

placatur vaccae sterilis cervice resecta,

et regnare simul caeloque Ereboque putatur,

nunc bigas frenare boves, nunc saeva sororum

agmina vipereo superis inmittere flagro,

nunc etiam volucres caprearum in terga sagittas

spargere, terque suas eadem variare figuras,

denique cum Luna est, sublustri splendet amictu;

cum succincta iacit calamos, Latonia virgo est;

cum subnixa sedet solio, Plutonia coniunx

imperitat Furiis et dictat iura Megaerae.

si verum quaeris, Triviae sub nomine daemon

tartareus colitur, qui te modo raptat ad aethram

sidereoque deum venerandum suadet in astro,

per silvas modo mortiferi discurrere mundi

erroresque sequi subigit nemorumque putare

esse deam, quae corda hominum pavitantia figat

quaeque feras perimat letali vulnere mentes,

depressos modo subter humum formidine sensus

obruit, inplorent ut numina lucis egena

seque potestati committant noctis opertae.

respice terrifici scelerata sacraria Ditis,

cui cadit infausta fusus gladiator harena,

heu, male lustratae Phlegethontia victima Romae!

nam quid vesani sibi vult ars inpia ludi?

quid mortes iuvenum? quid sanguine pasta voluptas?

quid pulvis caveae semper funebris, et illa

amphitheatralis spectacula tristia pompae?

nempe Charon iugulis miserorum se duce dignas

accipit inferias placatus crimine sacro,

hae sunt deliciae Iovis infernalis, in istis

arbiter obscuri placidus requiescit Averni.

nonne pudet regem populum sceptrisque potentem

talia pro patriae censere litanda salute,

religionis opem subternis poscere ab antris?

evocat, heu, poenis tenebrosa ex sede ministrum

interitus, speciosa hominum cui funera donet.

incassum arguere iam Taurica sacra solemus:

funditur humanus Latiari in munere sanguis,

consessusque ille spectantum solvit ad aram

Plutonis fera vota sui. quid sanctius ara

quae bibit egestum per mystica tela cruorem?

anne fides dubia est tibi sub caligine caeca

esse deum, quem tu tacitis rimeris in umbris?

ecce, deos manes cur infitiaris haberi?

ipsa patrum monumenta probant: Dis Manibus illic

marmora secta lego, quacumque Latina vetustos

custodit cineres densisque Salaria bustis.

dic, quibus hunc scribis titulum, nisi quod trucis Orci

imperium verae ceu maiestatis adoras?

en quibus inplicita squalebat regia summi

imperii fractis maiorum ab origine sacris,

cum princeps gemini bis victor caede tyranni

pulchra triumphali respexit moenia vultu.

nubibus obsessam nigrantibus aspicit urbem

noctis obumbratae caligine; turbidus aer

arcebat liquidum septena ex arce serenum,

ingemuit miserans et sic ait: ‘exue tristes,

fida parens, habitus! equidem praedivite cultu

inlustrata cluis spoliisque insigne superbis

attollis caput et multo circumfluis auro;

sed nebulis propter volitantibus obsitus alti

verticis horret apex, ipsas quoque livida gemmas

lux hebetat spissusque dies, et fumus ob ora

subfusus rutilum frontis diadema retundit.

obscuras video tibi circumferrier umbras

caeruleasque animas atque idola nigra volare,

censeo sublimem tollas super aëra vultum

sub pedibusque tuis nimbosa elementa relinquas,

omne quod ex mundo est tibi subiacet; hoc Deus ipse

constituit, cuius nutu dominaris et orbi

imperitas et cuncta potens mortalia calcas.

non decet ut submissa oculos regina caducum

contemplere solum maiestatemque requiras

circa humiles rerum partes, quibus ipsa superstas.

non patiar veteres teneas ut me duce nugas,

ut cariosorum venereris monstra deorum.

si lapis est, senio dissolvitur aut crepat ictu

percussus tenui; mollis si brattea gypsum

texerat, infido rarescit glutine sensim;

si formam statuae lamnis conmisit aënis

lima terens, aut in partem cava membra gravato

pondere curvantur, scabra aut aerugo peresam

conficit effigiem crebroque foramine rumpit.

nec tibi terra deus, caeli nec sit deus astrum,

nec deus oceanus, nec vis quae subter operta est

infernis triste ob meritum damnata tenebris,

sed nec virtutes hominum deus aut animarum

spirituumve vagae tenui sub imagine formae,

absit ut umbra deus tibi sit geniusve locusve,

aut deus aërias volitans phantasma per auras,

sint haec barbaricis gentilia numina pagis,

quos penes omne sacrum est, quidquid formido tremendum

suaserit; horrificos quos prodigialia cogunt

credere monstra deos, quos sanguinolentus edendi

mos iuvat, ut pinguis luco lanietur in alto

victima visceribus multa inter vina vorandis.

at te, quae domitis leges ac iura dedisti

gentibus, instituens, magnus qua tenditur orbis,

armorum morumque feros mansuescere ritus,

indignum ac miserum est in religione tenenda

hoc sapere, inmanes populi de more ferino

quod sapiunt nullaque rudes ratione sequuntur.

seu nos procinctus maneat, seu pace quietas

dictemus leges, seu debellata duorum

colla tyrannorum media calcemus in urbe,

agnoscas, regina, libens mea signa necesse est,

in quibus effigies crucis aut gemmata refulget

aut longis solido ex auro praefertur in hastis.

hoc signo invictus transmissis Alpibus ultor

servitium solvit miserabile Constantinus,

cum te pestifera premeret Maxentius aula.

lugebas longo damnatos carcere centum,

ut scis ipsa, patres, aut sponsus foedera pactae

intercepta gemens diroque satellite rapta inmersus

tenebris dura inter vincla luebat;

aut si nupta torum regis conscendere iussa

coeperat inpurum domini obiectare furorem,

morte maritalis dabat indignatio poenas,

plena puellarum patribus ergastula saevi

principis; abducta genitor si virgine mussans

tristius ingemuit, non ille inpune dolorem

prodidit aut confessa nimis suspiria traxit. 1

testis Christicolae ducis adventantis ad urbem

Mulvius exceptum Tiberina in stagna tyrannum

praecipitans, quanam victricia viderit arma

maiestate regi, quod signum dextera vindex

praetulerit, quali radiarint stemmate pila.

Christus purpureum gemmanti textus in auro

signabat labarum, clipeorum insignia Christus

scripserat, ardebat summis crux addita cristis,

ipse senatorum meminit clarissimus ordo,

qui tunc concrete processit crine catenis

squalens carcereis aut nexus conpede vasta,

conplexusque pedes victoris ad inclyta flendo

procubuit vexilla iacens, tunc ille senatus

militiae ultricis titulum Christique verendum

nomen adoravit, quod conlucebat in armis.

ergo cave, egregium caput orbis, inania post haec

prodigia et larvas stolido 1 tibi fingere cultu,

atque experta Dei virtutem spernere veri.

deponas iam festa velim pueritia, ritus

ridiculos tantoque indigna sacraria regno.

marmora tabenti respergine tincta lavate,

o proceres: liceat statuas consistere puras,

artificum magnorum opera: haec pulcherrima nostrae

ornamenta fuant 2 patriae, nec decolor usus

in vitium versae monumenta coinquinet artis.’

talibus edictis urbs informata refugit

errores veteres et turbida ab ore vieto

nubila discussit, iam nobilitate parata

aeternas temptare vias Christumque vocante

magnanimo ductore sequi et spem mittere in aevum.

tunc primum senio docilis sua saecula Roma

erubuit; pudet exacti iam temporis, odit

praeteritos foedis cum religionibus annos,

mox ubi, contiguos fossis muralibus agros

sanguine iustorum innocuo maduisse recordans,

invidiosa videt tumulorum millia circum,

tristis iudicii mage paenitet ac dicionis

effrenis nimiaeque sacris pro turpibus irae.

conpensare cupit taeterrima vulnera laesae

iustitiae sero obsequio veniaque petenda;

ne tanto imperio maneat pietate repulsa

crimen saevitiae, monstrata piacula quaerit,

inque fidem Christi pleno transfertur amore.

laurea victoris Marii minus utilis urbi,

cum traheret Numidam populo plaudente Iugurtham,

nec tantum Arpinas consul tibi, Roma, medellae

contulit extincto iusta inter vincla Cethego,

quantum praecipuus nostro sub tempore princeps

prospexit tribuitque boni. multos Catilinas

ille domo pepulit, non saeva incendia tectis

aut sicas patribus, sed Tartara nigra animabus

internoque hominum statui tormenta parantes.

errabant hostes per templa, per atria passim,

Romanumque forum et Capitolia celsa tenebant,

qui coniuratas ipsa ad vitalia plebis

moliti insidias intus serpente veneno

consuerant tacitis pestem miscere medullis.

ergo triumphator latitante ex hoste togatus

clara tropaea refert sine sanguine, remque Quirini

adsuescit supero pollere in saecula regno.

denique nec metas statuit nec tempora ponit:

imperium sine fine docet, ne Romula virtus

iam sit anus, norit ne gloria parta senectam.

exultare patres videas, pulcherrima mundi

lumina conciliumque senum gestire Catonum

candidiore toga niveum pietatis amictum

sumere et exuvias deponere pontificales.

iamque ruit, paucis Tarpeia in rupe relictis,

ad sincera virum penetralia Nazareorum

atque ad apostolicos Evandria curia fontes,

Anniadum suboles et pignera clara Proborum.

fertur enim ante alios generosus Anicius urbis

inlustrasse caput: sic se Roma inclyta iactat,

quin et Olybriaci generisque et nominis heres,

adiectus fastis, palmata insignis abolla,

martyris ante fores Bruti submittere fasces

ambit et Ausoniam Christo inclinare securem,

non Paulinorum, non Bassorum dubitavit

prompta fides dare se Christo stirpemque superbam

gentis patriciae venturo attollere saeclo.

iam quid plebicolas percurram carmine Gracchos,

iure potestatis fultos et in arce senatus

praecipuos, simulacra deum iussisse revelli

cumque suis pariter lictoribus omnipotenti

suppliciter Christo se consecrasse regendos?

sescentas numerare domos de sanguine prisco

nobilium licet ad Christi signacula versas

turpis ab idolii vasto emersisse profundo,

si persona aliqua est aut si status urbis, in his est;

si formam patriae facit excellentior ordo,

hi faciunt iuncta est quotiens sententia plebis

atque unum sapiunt plures simul et potiores,

respice ad inlustrem, lux est ubi publica, cellam:

vix pauca invenies gentilibus obsita nugis

ingenia, obtritos aegre retinentia cultus,

et quibus exactas placeat servare tenebras

splendentemque die medio non cernere solem,

posthinc ad populum converte oculos, quota pars est

quae Iovis infectam sanie non despuat aram?

omnis qui celsa scandit cenacula vulgus

quique terit silicem variis discursibus atram

et quem panis alit gradibus dispensus ab altis,

aut Vaticano tumulum sub monte frequentat,

quo cinis ille latet genitoris amabilis obses,

coetibus aut magnis Lateranas currit ad aedes,

unde sacrum referat regali chrismate signum.

et dubitamus adhuc Romam tibi, Christe, dicatam

in leges transisse tuas omnique volentem

cum populo et summis cum civibus ardua magni

iam super astra poli terrenum extendere regnum?

nec moveor quod pars hominum rarissima clausos

non aperit sub luce oculos et gressibus errat.

quamlibet inlustres meritis et sanguine clari

praemia virtutum titulis et honoribus aucti

ardua rettulerint fastorumque arce potiti

annales proprio signarint nomine chartas,

atque inter veteres cera numerentur et aere,

attamen in paucis, iam deficiente caterva,

nec persona sita est patriae nec curia constat;

et quodcumque fovent studii privata voluntas

ac iam rara tenet, sed publica vota reclamant

dissensu celebri trepidum damnantia murmur,

si consulta patrum subsistere conscriptorum

non aliter licitum prisco sub tempore, quam si

ter centum sensisse senes legerentur in unum,

servemus leges patrias: infirma minoris

vox cedat numeri parvaque in parte silescat.

aspice quam pleno subsellia nostra senatu

decernant infame Iovis pulvinar et omne

idolium longe purgata ex urbe fugandum.

qua vocat egregii sententia principis, illuc

libera cum pedibus tum corde frequentia transit,

nec locus invidiae est, nullum vis aspera terret;

ante oculos sic velle patet cunctique probatum,

non iussum, sola capti ratione sequuntur.

denique pro meritis terrestribus aequa rependens

munera sacricolis summos inpertit honores

dux bonus et certare sinit cum laude suorum,

nec pago inplicitos per debita culmina mundi

ire viros prohibet, quoniam caelestia numquam

terrenis solitum per iter gradientibus obstant.

ipse magistratum tibi consulis, ipse tribunal

ontulit auratumque togae donavit amictum,

cuius religio tibi displicet, o pereuntum

adsertor divum, solus qui restituendos

Vulcani Martisque dolos venerisque peroras

Saturnique senis lapides Phoebique furores,

Iliacae matris Megalesia, Bacchica Nysi,

Isidis amissum semper plangentis Osirim

mimica ridendaque suis sollemnia calvis,

et quascumque solent Capitolia claudere larvas.

O linguam miro verborum fonte fluentem,

Romani decus eloquii, cui cedat et ipse

Tullius! has fundit dives facundia gemmas!

os dignum aeterno tinctum quod fulgeat auro

si mallet laudare Deum! cui sordida monstra

praetulit et liquidam temeravit crimine vocem,

haud aliter quam, si rastris quis temptet eburnis

caenosum versare solum, limoque madentes

excolere aureolis si forte ligonibus ulvas,

splendorem dentis nitidi scrobis inquinat atra,

et pretiosa acies squalenti sordet in arvo.

non vereor ne me nimium confidere quisquam

arguat ingeniique putet luctamen inire,

sum memor ipse mei, satis et mea frivola novi;

non ausim conferre pedem nec spicula tantae

indocilis fandi coniecta lacessere linguae.

inlaesus maneat liber excellensque volumen

obtineat partam dicendi fulmine famam,

sed liceat tectum servare a vulnere pectus

oppositaque volans iaculum depellere parma,

nam si nostra fides, saeclo iam tuta quieto,

viribus infestis hostilique arte petita est,

cur mihi fas non sit lateris sinuamine flexi

ludere ventosas iactu pereunte sagittas?

sed iam tempus iter longi cohibere libelli,

ne tractum sine fine. ferat fastidia carmen.