Book 2

pr. Simon, quem vocitant Petrum,

summus discipulus Dei,

lucis forte sub exitu,

cum vesper croceus rubet,

curvam vulserat ancoram

captans flamina linteis

et transnare volens fretum,

nox ventum movet obvium

fundo qui mare misceat,

iactatam quatiat ratem.

clamor nauticus aethera

plangens atque ululans ferit

cum stridore rudentium,

nec quidquam suberat spei

mergendis prope naufragis,

cum Christum procul aspicit

pallens turba periculis

calcantem pedibus mare,

ac si per solidam viam

siccum litus obambulet.

Haec miracula ceteri

vectores pavidi stupent,

solus non trepidus Petrus

agnoscit Dominum poli

terraeque et maris invii,

cuius omnipotentiae est

plantis aequora subdere.

tendit suppliciter manus,

notum subsidium rogat.

ast ille placide adnuens

puppi ut desiliat iubet.

iussis obsequitur Petrus,

sed vestigia fluctibus

summis tingere coeperat

et lapsante gradu pedes

pessum mergere lubricos.

mortalem Deus increpat

quod sit non stabili fide

nec calcare fluentia

nec Christum valeat sequi.

tum dextra famulum levat

sistitque et docet ingredi

tergum per tumidum freti.

sic me tuta silentia

egressum dubiis loquax

infert lingua periculis,

non, ut discipulum Petrum,

fidentem et merito et fide,

sed quem culpa frequens levem

volvat per freta naufragum.

sum plane temerarius,

qui noctis mihi conscius

quam vitae in tenebris ago,

puppem credere fluctibus

tanti non timeam viri;

quo nunc nemo disertior

exultat, fremit, intonat,

ventisque eloquii tumet:

cui mersare facillimum est

tractandae indocilem ratis,

ni tu, Christe potens, manum

dextro numine porrigas,

facundi oris ut inpetus

non me fluctibus obruat,

sed sensim gradiens vadis

insistam fluitantibus.

1. Hactenus et veterum cunabula prima deorum

et causas quibus error hebes conflatus in orbe est

diximus, et nostro Romam iam credere Christo;

nunc obiecta legam, nunc dictis dicta refellam.

unde igitur coepisse ferunt aut ex quibus orsum,

quo mage sancta ducum corda inlice flecteret arte?

armorum dominos vernantes flore iuventae,

inter castra patris genitos, sub imagine avita

eductos, exempla domi congesta calentes,

orator catus instigat, ceu classica belli

clangeret, exacuitque animos et talia iactat:

‘si vobis vel parta, viri, victoria cordi est

vel parienda dehinc, templum dea virgo sacratum

obtineat vobis regnantibus, ecquis amicus

hostibus hanc vestro sancte negat esse colendam

imperio, cui semper adest, quod laudibus inplet?’

haec ubi legatus, reddunt placidissima fratrum

ora ducum: ‘scimus quam sit victoria dulcis

fortibus, Ausoniae vir facundissime linguae,

sed quibus illa modis, qua sit ratione vocanda .

novimus; hac primum pueros pater imbuit arte,

hanc genitore suo didicit puer ipse magistro,

non aris, non farre molae victoria felix

exorata venit: labor inpiger, aspera virtus,

vis animi excellens, ardor, violentia, cura

hanc tribuunt, durum tractandis robur in armis,

quae si defuerint bellantibus, aurea quamvis

marmoreo in templo rutilas Victoria pinnas

explicet et multis surgat formata talentis,

non aderit, versisque offensa videbitur hastis.

quid, miles, propriis diffisus viribus aptas

inrita femineae tibimet solacia formae?

numquam pinnigeram legio ferrata puellam

vidit, anhelantum regeret quae tela virorum,

vincendi quaeris dominam? sua dextera cuique est,

et Deus omnipotens, non pexo crine virago

nec nudo suspensa pede strophioquc recincta

nec tumidas fluitante sinu vestita papillas.

aut vos pictorum docuit manus adsimulatis

iure poetarum numen conponere monstris,

aut lepida ex vestro sumpsit pictura sacello

quod variis imitata notis ceraque liquenti

duceret in faciem, sociique poematis arte

aucta coloratis auderet ludere fucis.

sic unum sectantur iter, sic inania rerum 1

somnia concipiunt et Homerus et acer Apelles

et Numa, cognatumque volunt pigmenta, Camenae,

idola, convaluit fallendi trina potestas.

haec si non ita sunt, edatur, cur sacra vobis

ex tabulis cerisque poetica fabula praestat?

cur Berecyntiacus perdit truncata sacerdos

inguina, cum pulchrum poesis castraverit Attin?

cur etiam templo Triviae lucisque sacratis

cornipedes arcentur equi, cum Musa pudicum

raptarit iuvenem volucri per litora curru,

idque etiam paries tibi versicolorus adumbret?

desine, si pudor est, gentilis ineptia, tandem

res incorporeas simulatis fingere membris,

desine terga hominis plumis obducere: frustra

fertur avis mulier magnusque eadem dea vultur.

vis decorare tuum, ditissima Roma, senatum?

suspende exuvias armis et sanguine captas,

congere caesorum victrix diademata regum,

frange repulsorum foeda ornamenta deorum:

tunc tibi non terris tantum victoria parta

sed super astra etiam media servabitur aede.’

talia principibus dicta interfantibus ille

prosequitur magnisque tubam concentibus inflat;

allegat morem veterem, nil dulcius esse

affirmat solitis populosque hominesque teneri

lege sua. sicut variae nascentibus, inquit,

‘contingunt pueris animae, sic urbibus adfert

hora diesque suus, cum primum moenia surgunt,

aut fatum aut genium, cuius moderamine regnent.’

addit et arcanum rerum verique latebras

prosperitate aliqua deprendi posse secundi

per documenta boni, si sint felicia quae quis

experiendo probet: cessisse parentibus omne

idolium semper feliciter et pede dextro,

enumerat longi vim temporis, excitat ipsam

crinibus albentem niveis et fronte vietam,

ore reposcentem querulo sua numina Romam.

‘libera sum, liceat proprio mihi vivere more.

ecquis erit, qui mille meos reprehenderit annos?

uno omnes sub sole siti vegetamur eodem

aere, communis cunctis viventibus aura.

sed qui sit qualisque Deus, diversa secuti

quaerimus atque viis longe distantibus unum

imus ad occultum, suus est mos cuique genti,

per quod iter properans eat ad tam grande profundum.’

his» tam magnificis tantaque fluentibus arte

respondit vel sola Fides doctissima primum

pandere vestibulum verae ad penetralia sectae,

nam cum divinis agimus de rebus et illum,

qui vel principio caruit vel fine carebit

quique chao anterior fuerit mundumque crearit,

coniectare animo contendimus, exigua est vis

humani ingenii tantoque angusta labori,

quippe minor natura aciem si intendere temptet

acrius ac penetrare Dei secreta supremi,

quis dubitet victo fragilem lassescere visu

vimque fatigatae mentis sub pectore parvo

turbari invalidisque hebetem subcumbcre curis?

sed facilis fidei via provocat omnipotentem

credere qui bona non tantum praesentia donat,

sed ventura etiam longisque intermina saeclis

promittit, ne totus eam resolutus inane

in nihilum pereamque brevem post luminis usum.

muneris auctorem 1 ipso de munere pendas:

aeterna aeternus tribuit, mortalia confert

mortalis, divina Deus, peritura caducus.

omnia quae tempus peragit quaeque exitus aufert

vilia sunt brevitate sui, nec digna perenni

largitore, cui propria est opulentia numquam

desinere idque homini dare quod non desinat umquam.

nam si corruptum corrumpendumve Deus quid

praestat habetque nihil quod sit pretiosius istis,

pauper et infirmus et summo indignus honore

et non omnipotens sed inanis numinis umbra est.

hac ratione Fides sapienter conicit, immo

non dubitat verum esse Deum, qui quod sumus et quod

vivimus inlaesum semper fore, si mereamur,

nos sperare iubet. caelestia si placet, inquit,

‘scandere, terrenas animo depellite curas,

nam quantum subiecta situ tellus iacet infra

dividiturque ab humo convexi regia caeli,

tantum vestra meis distant mundana futuris,

dira bonis, scelerata piis, tenebrosa serenis.

quidquid obire potest fugiatis censeo, quidquid

naturae ratione capit vitium atque senescit

pro nihilo, in nihilum quia sunt reditura, putetis,

cuncta equidem quae gignit humus, quae continet, ipse

principio institui nitidoque insignia mundo

ornamenta dedi speciosaque semina finxi.

sed tamen esse modum volui parcisque fruenda

moribus indulsi, quantum moribundus et aeger

corporis ac vitae volucris sibi posceret usus;

non ut captus homo studiis et inaniter ardens

duceret omne bonum positum in dulcedine rerum

et specie tenui quas currere tempore iussi;

atque aevum statui, sub quo generosa probarem

pectora, ne torpens et non exercita virtus

robur enervatum gereret sine laude palaestrae. 1

inlecebrosus enim sapor est et pestifer horum,

quae, dum praetereunt, miro oblectamine mentes

inplicitas vinctasque tenent, vincenda voluptas,

elaqueanda animi constantia, ne retinaclis

mollibus ac lentis nexa et captiva prematur.

luctandum summis conatibus, inter acerba

sectandum virtutis iter, ne suavia fluxae

condicionis amet, nimium ne congerat aurum,

ne varios lapidum cupide spectare colores

ambitiosa velit, ne se popularibus auris

ostentet pulchroque inflata tumescat honore,

ne natale solum, patrii ne iugera ruris

tendat et externos animum diffundat in agros,

et ne corporeis addicat sensibus omne

quod vult aut quod agit, ne praeferat utile iusto,

spemque in me omnem statuat numquam peritura

quae dedero, longoque die mea dona trahenda.’

haec igitur spondente Deo quis fortis et acer

virtutisque capax breve quidque perennibus in se

praetulerit? vel quis sapiens potiora putarit

gaudia membrorum quam vivae praemia mentis?

nonne hominem ac pecudem distantia separat una,

quod bona quadrupedum ante oculos sita sunt, ego contra

spero quod extra aciem longum servatur in aevum?

nam si tota mihi cum corpore vita peribit

nec poterit superesse meum post funera quidquam,

quis mihi regnator caeli, quis conditor orbis,

quis Deus aut quae iam merito metuenda potestas?

ibo per inpuros fervente libidine luxus,

incestabo toros, sacrum calcabo pudorem,

infitiabor habens aliquod sine teste propinqui

depositum, tenues avidus spoliabo clientes,

longaevam perimam magico cantamine matrem

(tardat anus dominum dilata morte secundum)

nec formido malum, falluntur publica iura;

lex armata sedet, sed nescit crimen opertum;

aut, si res pateat, iudex corrumpitur auro.

rara reos iusta percellit poena securi,

sed quid ego haec meditor? revocat Deus ecce severa

maiestate minax, negat interitura meorum

per mortem monumenta operum. non occidet, inquit,

‘interior qui spirat homo; luet ille perennc

supplicium quod subiectos male rexerit artus,

nec mihi difficile est liquidam circumdare flammis

naturam; quamvis perflabilis illa feratur

more noti, capiam tamen et tormenta adhibebo

ipse incorporeus ac spirituum sator unus.

quin et corporibus parilis consortia poenae

decernam, possum quoniam renovare favillas

antiquam in faciem, nec desperanda potestas:

qui potui formare novum, reparabo peremptum.

non desunt exempla meae virtutis in ipsis

seminibus: natura docet revirescere cuncta

post obitum, siccantur enim pereunte vigore

quo vixere prius: tunc sicca et mortua sulcis

aut foveis mandata latent et more sepulcri

obruta de tumulis redivivo germine surgunt.

numquid nosse potes, vel coniectare, quis istud

tam sollers opifex struat aut quae vis agat intus?

nil vos, o miseri, physicorum dogmata fallant.

en ego gignendi Dominus ac restituendi

quod periit Auxitque potens, arentia quaeque

in veteres formas aut flore aut fronde reduco;

idque ipsum quandoque homini facturus, inani

surgat ut ex cinere structuraque pristina constet,

quae mihi pro meritis vel per tormenta rependat

crimina vel summae virtutis in arce coruscet

non peritura dehinc quacumque in sorte manebit,

interea, dum mixta viget substantia in unum,

sit memor auctoris proprii, veneretur et oret

artificem submissa suum. non condidit alter

halantis animae figmentum et corporis alter,

nec bona praesentis vitae numerosa gubernant

numina; non alius segetes et spicea farra

subpeditat deus ast 1 alius dat musta racemis

purpureumque gravi fundit de palmite sucum,

ipse ego sum, virides oleas pinguescere bacis

qui facio, Graia quas Pallade fingitis ortas,

et qui Lucinas tribuo nascentibus horas,

duplex lege mea per mutua foedera sexus

gignere amat subolem generisque propagine gaudet;

quem vos lascivis violatis amoribus ignem

et stupra vestra deae veneris praetexitis umbra,

unus ego elementa rego, nec mole laboris,

ut miser infirmusve aliquis fragilisve, fatigor.

lux inmensa mihi est et non resolubilis aetas

sensibus et vestris haud intellecta vetustas.

inde ministeriis ad tot moderamina mundi

non egeo, nec participes sociosve requiro,

porro autem angelicas legiones, quas mea fecit

dextera, nosse meum est, et quae natura creatis

subsistat qualesque mihi serventur ad usus.

tu me praeterito meditaris numina mille,

quae simules parere meis virtutibus, ut me

per varias partes minuas, cui nulla recidi

pars aut forma potest, quia sum substantia simplex,

nec pars esse queo. solis divisio rebus

conpositis factisque subest; me nemo creavit,

ut scindi valeam cunctorum conditor unus.

crede, quod ex nihilo formavi, pars mea non est.

quare age, mortalis, soli mihi construe templum,

meque unum venerare Deum. caementa remitto,

et quae saxa Paros secat et quae Punica rupis,

quae viridis Lacedaemon habet maculosaque Synna;

nativum nemo scopuli mihi dedicet ostrum,

templum mentis amo, non marmoris: aurea in illo

fundamenta manent fidei; structura nivali

consurgit pietate nitens, tegit ardua culmen

iustitia, interius spargit sola picta rubenti

flore pudicitiae pudor almus et atria servat,

haec domus apta mihi est, haec me pulcherrima sedes

accipit, aeterno caelestique hospite digna.

nec novus hic locus est; fluxit mea gloria in artus

et lux vera Dei. Deus inlustravit alumnam

materiem, corpusque parens habitabile fecit

ipse sibi, placito ut posset requiescere templo,

condideram perfectum hominem; spectare superna

mandaram totis conversum sensibus in me

recto habitu celsoque situ et sublime tuentem;

sed despexit humum seque inclinavit ad orbis

divitias pepulitque meum de pectore numen,

restituendus erat mihimet; summissus in illum

Spiritus ipse meus descendit et edita limo

viscera divinis virtutibus informavit,

iamque hominem adsumptum summus Deus in deitatem

transtulit ac nostro docuit recalescere cultu.’

scire velim praecepta Patris quibus auribus haec tu

accipias, Italae censor doctissime gentis.

an veterem tantum morem ratione relicta

eligis et dici id patitur sapientis acumen

ingeniumque viri? ‘potior mihi pristinus est mos

quam via iustitiae, pietas quam prodita caelo,

quamque fides veri, rectae quam regula sectae.’

si, quidquid rudibus mundi nascentis in annis

mos habuit, sancte colere ac servare necesse est,

omne revolvamus sua per vestigia saeclum

usque ad principium, placeat damnare gradatim

quidquid posterius successor repperit usus.

orbe novo nulli subigebant arva coloni:

quid sibi aratra volunt? quid cura superflua rastri?

ilignis melius saturatur glandibus alvus,

primi homines cuneis scindebant fissile lignum:

decoquat in massam fervens strictura secures

rursus et ad proprium restillet vena metallum.

induvias caesae pecudes et frigida parvas

praebebat spelunca domos: redeamus ad antra,

pellibus insutis hirtos sumamus amictus.

inmanes quondam populi feritate subacta

edomiti iam triste fremant iterumque ferinos

in mores redeant atque ad sua prisca recurrant.

praecipitet Scythica iuvenis pietate vietum

votivo de ponte patrem (sic mos fuit olim),

caedibus infantum fument Saturnia sacra

flebilibusque truces resonent vagitibus arae.

ipsa casas fragili texat gens Romula culmo:

sic tradunt habitasse Remum, regalia faeno

fulcra supersternant aut pelle Libystidis ursae

conpositam chlamydem villoso corpore gestent.

talia Trinacrius ductor vel Tuscus habebant.

Roma antiqua sibi non constat versa per aevum

et mutata sacris, ornatu, legibus, armis.

multa colit quae non coluit sub rege Quirino;

instituit quaedam melius, nonnulla refugit,

et morem variare suum non destitit, et quae

pridem condiderat iura in contraria vertit.

quid mihi tu ritus solitos, Romane senator,

obiectas cum scita patrum populique frequenter

instabilis placiti sententia nexa novarit?

nunc etiam quotiens solitis decedere prodest

praeteritosque habitus cultu damnare recenti,

gaudemus conpertum aliquid tandemque retectum,

quod latuit; tardis semper processibus aucta

crescit vita hominis et longo proficit usu.

sic aevi mortalis habet se mobilis ordo,

sic variat natura vices: infantia repit,

infirmus titubat pueri gressusque animusque,

sanguine praecalido fervet nervosa iuventa,

mox stabilita venit maturi roboris aetas;

ultima consiliis melior, sed viribus aegra,

corpore subcumbit mentem purgata senectus.

his genus humanum per dissona tempora duxit

curriculis aevum mutabile, sic hebes inter

primitias mersumque solo ceu quadrupes egit; 1

mox tenerum docili ingenio iamque artibus aptum

noscendis varia rerum novitate politum est;

inde tumens vitiis calidos adolevit in annos,

donec decocto solidaret robore vires.

tempus adest ut iam sapiat divina, serenae

mentis consilio vivacius abdita sollers

quaerere et aeternae tandem invigilare saluti,

quamquam, si tantus amor est et cura vetusti

moris et a prisco placet haud discedere ritu,

exstat in antiquis exemplum nobile libris,

iam tunc diluvii sub tempore vel prius uni

inservisse Deo gentem quae prima recentes

incoluit terras vacuoque habitavit in orbe;

unde genus ducit nostrae porrecta propago

stirpis et indigenae pietatis iura reformat,

sed quia Romanis loquimur de cultibus, ipsum

sanguinis Hectorei populum probo tempore longo

non multos coluisse deos rarisque sacellis

contentum paucas posuisse in collibus aras.

innumeros post deinde deos virtute subactis

urbibus et claris peperit sibi Roma triumphis;

inter fumantes templorum armata ruinas

dextera victoris simulacra hostilia cepit

et captiva domum venerans ceu numina vexit,

hoc signum rapuit bimaris de strage Corinthi,

illud ab incensis in praedam sumpsit Athenis,

quasdam victa dedit capitis Cleopatra canini

effigies, quasdam domitis Hammonis harenis

Syrtica cornutas facies habuere tropaea.

Roma triumphantis quotiens ducis inclyta currum

plausibus excepit, totiens altaria divum

addidit et spoliis sibimet nova numina fecit—

numina, quae patriis cum moenibus eruta nullum

praesidium potuere suis adferre sacellis!

cernis ut antiqui semper vestigia moris

gressibus incertis varie titubasse probentur

adsciscendo deos maioribus inconpertos,

seque peregrina sub religione dicasse,

nec ritus servasse suos? quodcumque sacrorum est

exulat externumque inimicam venit in urbem,

frustra igitur solitis, prava observatio, inhaeres:

non est mos patrius, quem diligis, inproba, non est.

sed sollers orator ait fataliter urbem

sortitam quonam genio proprium exigat aevum.

cunctis nam populis seu moenibus inditur, inquit,

‘aut fatum aut genius nostrarum more animarum,

quae sub disparili subeunt nova corpora sorte.’

iam primum qui sit genius vel qui status illi

conpetat ignoro, quid possit et unde oriatur,

spiritus informis sine corpore formave et ulla

sit species, et quid sapiat, quae munera curet,

contra animas hominum venis vitalibus intus

sic interfusas intellego, sanguis ut ex his

accipiat motumque levem tenerumque vaporem,

unde pererratis vegetet praecordia membris,

frigida succcndat, riget arida, dura relaxet.

sic hominis vitam sibi temperat atque gubernat

vivida mens, quam tu ficto conponere temptas

murorum 1 genio, qui nusquam est nec fuit umquam,

quin et corporibus versat mens viva regendis

summum consilium, fida ut tutacula nudis

invalidisque paret, metuenda pericula vitet,

utile prospiciat, varias agitetur ad artes,

consultet cui se domino submittat et orbis

quem putet auctorem, quem rerum summa sequatur,

at tuus hic urbis genius, dicas volo, quando

coepit adhuc parvae primum se infundere Romae?

fluxit ab uberibus nemorosa in valle lupinis

infantesque aluit, dum nascitur ipse, gemellos?

an cum vulturibus volitans ignota per auras

umbra repentinam traxit de nube figuram?

culminibus summis sedet, an penetralia servat?

instituit mores et iura forensia condit,

an castrorum etiam fossis intervenit, acres

cogit ad arma viros, lituis ciet, urget in hostem?

quae quis non videat sapientum digna cachinno?

fingamus tamen esse aliquam, quae talia curet,

umbram sive animam, per quam respublica fatum

hauserit et calidis animetur tota medullis.

cur non haec eadem de religione colenda

consultat? cur non suspectat libera caelum?

cur sibi praescriptum non commutabile fatum

ut captiva putat? genesis cur vincula fingit?

cui iam nolle licet quod tunc voluisse licebat,

erroresque abolere suos ac flectere sensus.

sic septingentis erravit circiter annis

lubricaque et semper dubitans quae forma placeret

imperii, quae regnandi foret aequa potestas.

regius exortam iam tunc habuit status urbem

non sine grandaevis curarum in parte locatis.

mox proceres de stirpe senum tractasse videmus .

clavum consilii; plebeias inde catervas

conlatas patribus mixtim dicionibus aequis

imperitasse diu belloque et pace regendis.

consule nobilitas viguit, plebs fisa tribuno est.

displicet hic subito status et bis quina creantur

summorum procerum fastigia, quos duodeni

circumstant fasces simul et sua quemque securis.

rursus se geminis reddit ductoribus omnis

publica res et consulibus dat condere fastos.

ultima sanguineus turbavit saecla triumvir.

fluctibus his olim fatum geniusve animusve

publicus erravit; tandem deprendere rectum

doctus iter caput augustum diademate cinxit

appellans patrem patriae, populi atque senatus

rectorem, qui militiae sit ductor et idem

dictator censorque bonus morumque magister,

tutor opum, vindex scelerum, largitor honorum.

quod si tot rerum gradibus totiens variatis

consiliis aegre tandem pervenit ad illud

quod probet ac sancto reverentia publica servet

foedere, quid dubitat divina agnoscere iura

ignorata prius sibimet tandemque refecta?

gratemur, iam non dubitat; nam subdita Christo

servit Roma Deo cultus exosa priores.

Romam dico viros, quos mentem credimus urbis,

non genium, cuius frustra simulatur imago,

quamquam cur genium Romae mihi fingitis unum,

cum portis, domibus, thermis, stabulis soleatis

adsignare suos genios perque omnia membra

urbis perque locos geniorum milia multa

fingere, ne propria vacet angulus ullus ab umbra?

restat ut et fatum similis dementia cunctis

aedibus inponat, paries ut quisque sub astro

fundatus structusque suo, qua sorte maneret,

quando autem rueret, primis acceperit horis,

adscribunt saxis Lachesis male fortia fila,

tectorumque trabes fusis pendere rotatis

credunt, atque ipsis tribuunt decreta tigillis,

ceu distet cuius stellae sit fraxinus ortu

eruta, quae summum conscenderet ardua culmen,

denique nulla hominum res est, nulla actio mundi,

cui non fatalem memorent incumbere sortem.

quae quia constituunt, dicant cur condita sit lex

bis sex in tabulis aut cur rubrica minetur,

quae prohibet peccare reos, quos ferrea fata

cogunt ad facinus et inevitabile mergunt.

quin et velle adigunt pravum insinuantia votum,

ne liceat miseris vetitum committere nolle.

cedite, si pudor est, gladiumque retundite vestrum,

aspera nil meritos poenis plectentia iura;

antrum carcereum dissolvite, corpora sub quo

agminis innocui fato peccante tenetis.

nemo nocens, si fata regunt quod vivitur ac fit:

immo nocens quicumque volens quod non licet audet,

alterutrum quia velle suum est nec fata reatum

inponunt homini, sed fit reus ipse suopte

arbitrio, placitumque nefas et facta rependit

inpia suppliciis merito non sorte peremptus.

quisque putat fato esse locum, sciat omniparentem

nosse Deum nulli vetitum fatalibus astris,

nec mathesis praescripto aliquo pia vota repelli.

spirat enim maiora animus seque altius effert

sideribus transitque vias et nubila fati,

et momenta premit pedibus, quaecumque putantur

figere propositam natali tempore sortem,

huc ades, omne hominum genus, huc concurrite et urbes:

lux inmensa vocat, factorem noscite vestrum!

libera secta patet: nil sunt fatalia: vel si

sunt aliqua, opposito vanescunt irrita Christo.

sed multi duxere dei per prospera Romam,

quos colit ob meritum magnis donata triumphis,

ergo age, bellatrix, quae vis subiecerit, ede,

Europam Libyamque tibi; dic nomina divum.

Iuppiter ut Cretae domineris, Pallas ut Argis,

Cynthius ut Delphis, tribuerunt omine dextro.

Isis Nilicolas, Rhodios Cytherea reliquit,

venatrix Ephesum virgo, Mars dedidit Hebrum,

destituit Thebas Bromius, concessit et ipsa

Iuno suos Phrygiis servire nepotibus Afros,

et quam subiectis dominam dea gentibus esse,

si qua fata sinant, iam tum tenditque fovetque

iussit Romuleis addictam vivere frenis.

perfidiane deum indigenum cecidere tot urbes,

destructaeque iacent ipsis prodentibus arae?

o pietas, o sancta fides! traduxit alumnos

maiestas infida locos, et creditur istis

numinibus quae transfugio meruere sacrari!

an voluit servare suos luctataque multum

religio infestas temptavit pellere turmas

Romanis obnixa globis, sed fortior illam

virtus luctifico camporum in pulvere fregit?

immo ita est, armis et viribus indiga veri

victa superstitio est et inanem gloria fugit.

sed nec difficilis fuit aut satis ardua genti

natae ad procinctus victoria frangere inertes

molliaque omnigenum colla inclinare deorum.

num cum Dictaeis bellum Corybantibus asper

Samnitis Marsusque levi sudore gerebat?

num mastigophoris oleoque et gymnadis arte

unctis pugilibus miles pugnabat Etruscus?

nec petaso insignis poterat Lacedaemone capta

Mercurius servare suas de clade palaestras.

Appenninicolam peditem Cybeleius hostis

congressu excipiens Asiam defendere et Idam

qui potuit cogente acies in proelia Gallo?

Idalias nisi forte rosas, laurum citharoedi

vatis, silvicolae calamos arcumque puellae

dedere servitio calcataque sacra domare

difficilis operis fuit inmensique laboris.

fluctibus Actiacis signum symphonia belli

Aegypto dederat, clangebat bucina contra.

institerant tenues cumbae fragilesque phaseli

inter turritas Memphitica rostra Liburnas:

nil potuit Serapis deus et latrator Anubis.

stirpis Iuleae ductore exercitus ardens

praevaluit, gelido quem miserat Algidus axe.

non armata Venus, non tunc clipeata Minerva

venere auxilio, non divum degener ordo

et patria extorris Romanis adfuit armis,

victus et ipse prius inimica nec agmina iuvit,

si tamen antiquum norat retinere dolorem.

sed dicis legisse deos ubi sanctior usus

templorum cultu celebri sine fine maneret,

Aeneadumque ultro victricia signa virorum

regis amore Numae nullo cogente secutos.

num Diomedis item tentoria et acris Ulixi

castra volens Pallas caesis custodibus arcis

legit, ubi umenti sudaret maesta sigillo?

aut quotiens ductor Macetum fortissimus altos

templorum cineres victis cumulavit Amyclis,

optarunt praedis domini se numina capta

misceri Assyriaeque vehi Babylonis ad arcem?

non fero Romanum nomen sudataque bella

et titulos tanto quaesitos sanguine carpi,

detrahit invictis legionibus et sua Romae

praemia deminuit, qui, quidquid fortiter actum est,

adscribit veneri, palmam victoribus aufert.

frustra igitur currus summo miramur in arcu

quadriiugos stantesque duces in curribus altis

Fabricios, Curios, hinc Drusos, inde Camillos,

sub pedibusque ducum captivos poplite flexo

ad iuga depressos manibusque in terga retortis

et suspensa gravi telorum fragmina trunco,

si Brennum, Antiochum, Persen, Pyrrhum, Mithridatem

Flora, Matuta, Ceres et Larentina subegit.

‘his tamen auspicibus successus dextra dederunt

omina laetificos et felix adfuit ales.’

quid sibi vult virtus, quid gloria, si Corvinum

corvus Apollineus pinna vel gutture iuvit?

sed tamen hic corvus cur defuit exitiali

forte die, infaustas tegerent cum funera Cannas

oppeteretque super congesta cadavera consul?

cur Cremerae in campis cornice vel oscine parra

nemo deum monuit perituros Marte sinistro

tercentum Fabios vix stirpe superstite in uno?

nullane tristificis Tritonia noctua Carrhis

advolitans praesto esse deam praenuntia Crasso

prodidit, aut Paphiam niveae vexere columbae,

cuius inauratum tremeret gens Persica limbum?

sed video quae te moveant exempla vetustae

virtutis: dicis domitum terraque marique

orbem, res laetas et prospera quaeque retexis,

mille triumphorum memoras ex ordine pompas

ductaque per mediam spoliorum fercula Romam,

vis dicam quae causa tuos, Romane, labores

in tantum extulerit, quis gloria fotibus aucta

sic cluat inpositis ut mundum frenet habenis?

discordes linguis populos et dissona cultu

regna volens sociare Deus subiungier uni

imperio, quidquid tractabile moribus esset,

concordique iugo retinacula mollia ferre

constituit, quo corda hominum coniuncta teneret

religionis amor; nec enim fit copula Christo

digna, nisi inplicitas societ mens unica gentes.

sola Deum novit concordia, sola benignum

rite colit tranquilla Patrem: placidissimus illum

foederis humani consensus prosperat orbi,

seditione fugat, saevis exasperat armis,

munere pacis alit, retinet pietate quieta.

omnibus in terris quas continet occidualis

oceanus roseoque Aurora inluminat ortu,

miscebat Bellona furens mortalia cuncta

armabatque feras in vulnera mutua dextras.

hanc frenaturus rabiem Deus undique gentes

inclinare caput docuit sub legibus isdem

Romanosque omnes fieri, quos Rhenus et Hister,

quos Tagus aurifluus, quos magnus inundat Hiberus,

corniger Hesperidum quos interlabitur et quos

Ganges alit tepidique lavant septem ostia Nili.

ius fecit commune pares et nomine eodem

nexuit et domitos fraterna in vincla redegit.

vivitur omnigenis in partibus haud secus ac si

cives congenitos concludat moenibus unis

urbs patria atque omnes lare conciliemur avito.

distantes regione plagae divisaque ponto

litora conveniunt nunc per vadimonia ad unum

et commune forum, nunc per commercia et artes

ad coetum celebrem, nunc per genialia fulcra

externi ad ius conubii; nam sanguine mixto

texitur alternis ex gentibus una propago.

hoc actum est tantis successibus atque triumphis

Romani imperii: Christo iam tunc venienti,

crede, parata via est, quam dudum publica nostrae

pacis amicitia struxit moderamine Romae.

nam locus esse Deo quis posset in orbe feroci

pectoribusque hominum discordibus et sua iura

dissimili ratione tuentibus, ut fuit olim?

sic inconpositos humano in pectore sensus

disiunctasque animi turbato foedere partes

nec liquida invisit sapientia nec Deus intrat.

at si mentis apex regnandi iure potitus

pugnacis stomachi pulsus fibrasque rebelles

frenet et omne iecur ratione coerceat una,

fit stabilis vitae status, et sententia certa

haurit corde Deum domino et subiungitur uni.

en ades, Omnipotens, concordibus influe terris:

iam mundus te, Christe, capit, quem congrege nexu

pax et Roma tenent, capita haec et culmina rerum

esse iubes, nec Roma tibi sine pace probatur,

et pax ut placeat facit excellentia Romae,

quae motus varios simul et dicione coercet

et terrore premit; nec enim spoliata prioris

robore virtutis senuit nec saecula sensit,

nec tremulis, cum bella vocant, capit arma lacertis,

nec tam degeneri venerandis supplicat ore

principibus, quam vult praenobilis ille senator

orandi arte potens et callida fingere doctus

mentitumque gravis personae inducere pondus,

ut tragicus cantor ligno tegit ora cavato,

grande aliquod cuius per hiatum crimen anhelet.

si vocem simulare licet, nempe aptior ista

vox Romae est, quam nunc eius sub nomine promam.

quae quia turpe putat templorum flere repulsam

aegidaque in dubiis pro se pugnasse periclis

dicere seque gravem senio inclinante fateri,

ductores conplexa suos sic laeta profatur:

‘O clari salvete duces, generosa propago

principis invicti, sub quo senium omne renascens

deposui vidique meam flavescere rursus

canitiem: nam cum mortalia cuncta vetustas

inminuat, mihi longa dies aliud parit aevum,

quae vivendo diu didici contemnere finem.

nunc, nunc iusta meis reverentia conpetit annis,

nunc merito dicor venerabilis et caput orbis,

cum galeam sub fronde oleae cristasque rubentes

concutio viridi velans fera cingula serto

atque armata Deum sine crimine caedis adoro.

crimen enim, piget heu, crimen persuaserat atrox

Iuppiter, ut sacro iustorum sanguine tincta

adsuetum bellis scelerarem funere ferrum,

illius instinctu primus Nero matre perempta

sanguinem apostolicum bibit ac me strage piorum

polluit et proprium facinus mihi saevus inussit.

post hunc et Decius iugulis bacchatus apertis

insanam pavit rabiem; mox et sitis arsit

multorum similis, per vulnera tristia flagrans

extrahere insignes animas ac ludere poenis

undantesque meum in gremium defundere mortes

et sub iure fori non noxia colla secare.

hac me labe ream modo tempora vestra piarunt.

vivo pie vobis auctoribus, inpia pridem

arte Iovis, fateor; quid enim non ille cruentum

tradidit? aut quid mite sibi placidumve poposcit?

qui, dum praemetuit cultus inolescere Christi,

saeviit ac miserum foedavit sanguine saeclum.

et sunt qui nobis bella exprobrare sinistra

non dubitent, postquam templorum sprevimus aras,

adfirmentque Libyn Collinae a cardine portae

Hannibalem Iovis imperio Martisque repulsum,

victores Senonas Capitoli ex arce fugatos

cum super e celso pugnarent numina saxo!

qui mihi praeteritam cladem veteresque dolores

inculcant iterum, videant me tempore vestro

iam nil tale pati: nullus mea barbarus hostis

cuspide claustra quatit, non armis, veste comisque

ignotus capta passim vagus errat in urbe

transalpina meam rapiens in vincula pubem.

temptavit Geticus nuper delere tyrannus

Italiam patrio veniens iuratus ab Histro

has arces aequare solo, tecta aurea flammis

solvere, mastrucis proceres vestire togatos;

iamque ruens Venetos turmis protriverat agros

et Ligurum vastarat opes et amoena profundi

rura Padi Tuscumque solum victo amne premebat,

depulit hos nimbos equitum non pervigil anser,

proditor occulti tenebrosa nocte pericli,

sed vis cruda virum perfractaque congredientum

pectora nec trepidans animus subcumbere leto

pro patria et pulchram per vulnera quaerere laudem,

numquid et ille dies Iove contulit auspice tantum

virtutis pretium? dux agminis imperiique

Christipotens nobis iuvenis fuit, et comes eius

atque parens Stilicho, Deus unus Christus utrique,

huius adoratis altaribus et cruce fronti

inscripta cecinere tubae: prima hasta dracones

praecurrit, quae Christi apicem sublimior effert.

illic ter denis gens exitiabilis annis

Pannoniae poenas tandem deleta pependit.

corpora famosis olim ditata rapinis

in cumulos congesta iacent; mirabere seris,

posteritas, saeclis inhumata cadavera late,

quae Pollentinos texerunt ossibus agros.

si potui manibus Gallorum excisa levare

de cinerum squalore caput, redeunte Camillo

signa renidenti fumans si fronte recepi,

si potui miseras sertis redimire ruinas

et male pendentes lauro praecingere turres,

quo te suscipiam gremio, fortissime princeps?

quos spargam flores? quibus insertabo coronis

atria? quae festis suspendam pallia portis,

inmunis tanti belli ac te stante sub armis

libera et aure tenus Geticos experta tumultus?

scande triumphalem currum, spoliisque receptis

huc Christo comitante veni. date, vincula demam

captivis gregibus; manicas deponite longo

tritas servitio, matrum iuvenumque catervae.

dediscat servire senex laris exul aviti,

discat et ad patrium limen genetrice reversa

ingenuum se nosse puer. timor omnis abesto;

vicimus, exultare libet, quid tale repulso

Poenorum quondam duce contigit? ille petitae

postquam perculerat tremefacta repagula portae,

Baianis resolutus aquis durissima luxu

robora destituit ferrumque libidine fregit.

at noster Stilicho congressus comminus ipsa

ex acie ferrata virum dare terga coegit.

hic Christus nobis Deus adfuit et mera virtus,

illic lascivum, Campania fertilis, hostem

deliciae vicere tuae; non Iuppiter acrem

protexit Fabium, sed iuvit amoena Tarentus,

quae dedit inlecebris domitum calcare tyrannum.

his ego pro meritis quae praemia digna rependam,

non habeo: membra statuis effingere vile est;

virtutem nil vile decet; nam vile, quod aetas

eripit: aera cadunt aut fulvum defluit aurum

aut candor perit argenti si defuit usus,

et fuscata situ corrumpit vena colorem.

viva tibi, princeps, debetur gloria, vivum

virtutis pretium decus inmortale secuto.

regnator mundi Christo sociabere in aevum,

quo ductore meum trahis ad caelestia regnum.

nil te permoveat magni vox rhetoris, oro,

qui sub legati specie sacra mortua plorans

ingenii telis et fandi viribus audet,

heu, nostram temptare fidem nec te videt ac me

devotos, Auguste, Deo, cui sordida templa

clausimus et madidas sanie deiecimus aras.

unus nostra regat servetque palatia Christus;

ne quis Romuleas daemon iam noverit arces,

sed soli pacis Domino mea serviat aula.’

sic adfata pios Roma exoravit alumnos

spernere legatum non admittenda petentem,

legatum Iovis ex adytis ab haruspice missum,

at non a patria; patriae sua gloria Christus,

persistit tamen adfirmans iter esse viandi

multifidum variumque, Deus cum quaeritur unus;

hinc alios, ast inde alios properare seorsum,

quemque per anfractus proprios; sed conpeta eodem

fine coartari simul et concurrere in unum;

quin etiam caelum atque solum, ventos, mare, nubes

omnibus in commune dari, vel qui colimus te,

Christe, vel exta litant sculptis qui tabida saxis.

non nego communem cunctis viventibus usum

aeris, astrorum, pelagi, telluris et imbris.

immo etiam iniustus pariter iustusque sub uno

axe habitant, unas capit inpius et pius auras,

castus et incestus, meretrix et nupta, nec alter

ore sacerdotis quam myrmillonis anhelat i

spiritus, aërio vitam qui temperat haustu. I

nubis verna pluit zephyro inpellente, sed aeque I

furis et innocui fecundat rura coloni.

gurgitis aestivi sic pura fluenta viator,

ut latro, fessus adit; sic piratis mare servit

ut mercatori, nec fluctus secius hosti

obsequitur, quam cum licitae fert transtra carinae.

ergo capax utriusque rei natura creandis

se praebet populis, nec habet discernere dispar

viventum meritum, quos tantum pascere iussa est.

servit enim mundus, non iudicat; hoc sibi summus

naturae Dominus praescripta in tempora servat,

nune adsunt homini data munera legibus isdem

quis concessa semel: fons liquitur, amnis inundat,

velivolum ratibus mare finditur, influit imber,

aura volat tenuis, vegetatur mobilis aer,

et res naturae fit publica promptaque cunctis,

dum servant elementa suum famulantia cursum,

sic probus atque reus capitalis criminis isdem

sideribus facilisque poli bonitate fruuntur.

vivere commune est, sed non commune mereri,

denique Romanus, Daha, Sarmata, Vandalus, Hunnus,

Gaetulus, Garamans, Alamannus, Saxo, Galaula,

una omnes gradiuntur humo, caelum omnibus unum,

est, ' unus et oceanus, nostrum qui continet orbem.

addo aliud: nostros potant animalia fontes;

ipso rore mihi seges est, quo gramen onagris,

spurca suis nostro amne natat, nostra intrat et ipsos

aura canes animatque levi fera corpora flatu.

sed tantum distant Romana et barbara, quantum

quadrupes abiuneta est bipedi vel muta loquenti;

tantum 1 etiam qui rite Dei praecepta sequuntur,

cultibus a stolidis et eorum erroribus absunt,

non facit ergo pares in religione tenenda

aëris et caeli communio; corpora tantum

gignit, alit, reparat, recidivaque semina servat.

nec refert, cuius generis cuiusve figurae

aut cuius meriti: modo sint ut corpora terra

edita terrenis quibus est vigor ex elementis;

artificis quia Patris opus discrimine nullo

influit in medium nec avaro munere currit,

ante datum quam primus homo sordesceret Adam. .

nec vitio utentum restrictum deficit aut se

subtrahit indignis, nec foeda et turpia vitat.

haud aliter solis radius, cum luminat omnes

diffuso splendore locos, ferit aurea tecta,

sed ferit et nigro sordentia culmina fumo.

intrat marmoribus Capitolia clara, sed intrat

carceris et rimas et taetra foramina clausi

stercoris et spurcam redolenti in fornice cellam.

sed non illud erunt obscura ergastula, quod sunt

regia gemmato laquearia fulva metallo.

nempe magis non illud erunt, qui numen in urnis

quaerunt ac tumulis et larvas sanguine placant,

quod sunt qui summum caeli Dominum venerantur

iustitiamque litant et templum pectoris ornant.

secretum sed grande nequit rationis opertae

quaeri aliter quam si sparsis via multiplicetur

tramitibus, et centenos terat orbita calles

quaesitura Deum variata indage latentem.

longe aliud verum est; nam multa amba go viarum

anfractus dubios habet et perplexius errat;

sola errore caret simplex via, nescia flecti

in diverticulum, biviis nec pluribus anceps.

Non tamen infitior duplex occurrere nobis

semper iter, geminis mortalia partibus ire,

cum dubitant quonam ferat ignorantia gressum,

altera multifida est, at simplex altera et una;

una Deum sequitur, divos colit altera plures,

et tot sunt eius divortia quot templorum

signa, quot aereis volitant phantasmata monstris,

aut hos thyrsigeri rapit ad Dionysia Bacchi,

inlicit aut alios ad Saturnalia festa,

aut docet occultus quae sacra Diespiter infans

inter tinnitus solvi sibi poscat aenos.

iamque Lupercales ferulae nudique petuntur

discursus iuvenum; Megalesius hinc spado diris

incensus furiis caeca ad responsa vocatur,

sunt qui quadriviis brevioribus ire parati

vilia Niliacis venerantur holuscula in hortis,

porrum et caepe deos inponere nubibus ausi,

albaque et senapin 1 caeli super astra locare.

Isis enim et Serapis et grandi simia cauda

et crocodilus idem quod Iuno, Laverna, Priapus.

hos tu, Nile, colis, illos tu, Thybris, adoras:

una superstitio est, quamvis non concolor error,

hinc alia exoritur tenebrosis tecta frutectis

semita, quam pecudes et muta animalia carpunt

uaeque latent silvis: operitur nescia caeli

mens hominum saevo vivens captiva tyranno,

haec putat esse Deum nullum, namque omnia verti

casibus, et nullo sub praeside saecla rotari.

hoc iter haudquaquam magno discrimine distat

hisce viis quas vos teritis, qui numina multa

et portenta deum summum numerosa putatis,

simplicis ergo viae dux est Deus, ille per unam

ire iubet mortale genus, quam dirigit ipse

sublimem dextro celsa ad fastigia clivo,

prima viae facies inculta, subhorrida, tristis,

difficilis, sed fine sui pulcherrima et amplis

praedita divitiis et abundans luce perenni,

et quae praeteritos possit pensare labores,

multiplici dux daemon adest, qui parte sinistra

centifidum confundit iter; trahit inde sophistas

barbatos, trahit hinc opibus vel honore potentes;

inlicit et volucrum linguis et haruspice fallit,

instigat bacchantis anus ambage Sibyllae,

involvit mathesi, magicas inpellit in artes,

omine sollicitat, capit augure, territat extis.

cernis ut una via est multis anfractibus errans,

talem passa ducem qui non sinat ire salutis

ad Dominum, sed mortis iter per devia monstrat,

devia picta bonis brevibus, sed fine sub ipso

tristia et in subitam praeceps inmersa Charybdem?

ite procul, gentes! consortia nulla viarum

sunt vobis cum plebe Dei; discedite longe

et vestrum penetrate chaos, quo vos vocat ille

praevius infernae perplexa per avia noctis!

at nobis vitae Dominum quaerentibus unum

lux iter est et clara dies et gratia simplex.

spem sequimur gradimurque fide fruimurque futuris,

ad quae non veniunt praesentis gaudia vitae,

nec currunt pariter capta et capienda voluptas.

ultima legati defleta dolore querella est

Palladiis quod farra focis, vel quod stipis ipsis

virginibus castisque choris alimenta negentur,

Vestales solitis fraudentur sumptibus ignes,

hinc ait et steriles frugescere rarius agros

et tristem saevire famem, totumque per orbem

mortales pallere inopes ac panis egenos,

quae tanta extiterit praesenti tempore tamque

invidiosa fames, quam Triptolemi Cererisque

moverit ira penu pro virginis ulciscendo,

non memini nec tale aliquid vel fama susurrat.

audio per Pharios Nilum discurrere campos

more suo viridisque sata stagnare Canopi.

aut veniat sicco qui flumine nuntius adfert

ieiunam squalere siti sub pulvere Memphim.

nec Pelusiacae limum sudare paludis.

num fons arcano naturae tectus operto

aruit, et tenuem vix stillat vena liquorem?

num refugus nostras odit praestringere ripas

amnis et exustos cursum deflectit ad Indos?

num tractu in medio bibulus vorat alveus undam

fluminis et subito stagna absorbentur hiatu,

ne sulcos operire vadis neve arida possint

Aegypti per plana trahi glebasque rigentes

infusis ad pingue lutum mollire fluentis,

unde seges late crinitis fluctuet agris,

densius et gravidis se vestiat aequor aristis?

respice, num Libyci desistat ruris arator

frumentis onerare rates et ad ostia Thybris

mittere triticeos in pastum plebis acervos,

numne Leontini sulcator solvere campi

cesset frugiferas Lilybeo ex litore cumbas,

nec det vela fretis Romana nec horrea rumpat

Sardorum congesta vehens granaria classis.

ergo piris mensas silvestribus inplet arator

Poenus et evulsas Siculus depascitur herbas,

iamque Remi populo quernas Sardinia glandes

subpeditat, iam coma cibus lapidosa Quintum?

quis venit esuriens magni ad spectacula circi?

quae regio gradibus vacuis ieiunia dira

sustinet? aut quae Ianiculi mola muta quiescit?

quantos quaeque ferat fructus provincia quamque

ubere fecundo large fluat orbis opimus,

indicio est annona, tuae quae publica plebi,

Roma, datur tantaeque manus longa otia pascit.

sit fortasse aliquis paulo infecundior annus:

nil mirum nec in orbe novum, didicere priores

perpessi plerumque famem, si tabidus aër

siccavit tenues ardenti sidere nubes

nec vernas infudit aquas creberrimus imber

fruge nova et viridi, si messis adulta priusquam

conceptas tenero solidaret lacte medullas,

adflatum calido sucum contraxit ab euro

ieiunosque tulit calamos atque inrita vota

agricolae sterilis stipularum silva fefellit.

his, ni fallor, ager vitiis corruptus et ante

subiacuit quam Palladium, quam Vesta penates

sub lare Pergameo servarent igne reposto,

quam Priami genitor conductis moenia fabris

extrueret, quam virgo suas fundaret Athenas

Pallas; in his quoniam vestalis origo favillae

urbibus, ut memorant, primo de fomite sumpta est

sacraruntque focos aut Phryx aut Graius alumnos.

antiquis elementa labant erroribus, ac de

legitimo discussa modo plerumque feruntur

in casus alios quam lex habet aut iter anni.

nunc consumit edax segetem rubigo maligni

aeris ex vitio, nunc culpam vere tepenti

post zephyros gelidi glacies aquilonis inurit

ambustumque caput culmi fuligine tinguit;

seminis aut teneri turgens dum germinat herba,

continuis nimiisque perit constricta pruinis

nec potis est tenuem telluri adfigere fibram;

mox eiecta solo glacie sidente superfit

nudaque subducto radix avellitur arvo.

ancipites tribuli subeunt et carduus horrens;

hos fert sicca sitis, hunc ebrius educat umor.

temperies effusa minus vel plus agit istos

terrarum morbos et mundum vulnerat aegrum.

non aliter nostri corruptus corporis usus

in vitium plerumque cadit nec in ordine recto

perstat et excessu moderaminis adficit artus;

unus enim status est mundique et corporis huius

quod gerimus; natura eadem sustentat utrumque.

edita de nihilo crescunt, nihilumque futura

aut titubant morbis aut tempore victa senescunt,

nec natura caret vitio, cui terminus instat.

semper, crede, polus variis proventibus annos

texuit: hos multa ditavit fruge fluentes,

quosdam infelices astris damnavit iniquis,

spe cassa et sterili curam frustratus agrestem.

sed si vestales ulciscitur ista puellas

pestis, ab infido quae gignitur inproba mundo, .

cur non Christicolum tantum populatur agellos,

per quos virginibus vestris stata dona negantur?

utimur et ruris reditu et ratione colendi,

exercere manum non paenitet: et lapis illic

si stetit, antiquus quem cingere sueverat error

fasceolis vel gallinae pulmone rogare,

frangitur et nullis violatur Terminus extis,

et quae fumificas arbor vittata lucernas

servabat, cadit ultrici succisa bipenni.

nec tamen idcirco minor est aut fructus agelli

aut tempestatis clementia laeta serenae,

temperet aut pluvius qui culta novalia ventus.

sed nec magno opus est frugi viventibus, et eum

maxima proveniunt non amplo in gaudia censu

solvimur inque lucrum studio exultamus avaro.

nam quibus aeternum spes informatur in aevum,

omne bonum tenue est quod praesens ingerit aetas.

o felix nimium, sapiens et rusticus idem,

qui terras animumque colens inpendit utrisque

curam pervigilem, quales quos inbuit auctor

Christus, et adsumptis dedit haec praecepta colonis:

‘semina cum sulcis committitis, arva cavete

dura lapillorum macie, ne decidat illic

quod seritur, primo quoniam praefertile germen

luxuriat, suco mox deficiente sub aestu

sideris igniferi sitiens torretur et aret;

neve in spinosos incurrant semina vepres,

aspera nam segetem surgentem vincula texunt

ac fragiles calamos nodis rubus artat acutis;

et ne iacta viae spargantur in aggere grana,

haec avibus quia nuda patent passimque vorantur

inmundisque iacent foeda ad ludibria corvis.’

his Deus agricolam confirmat legibus; ille

ius caeleste Patris non summa intelligit aure,

sed simul et cordis segetem disponit et agri,

ne minus interno niteant praecordia cultu

quam cum laeta suas ostentant iugera messes.

extirpamus enim sentos de pectore vepres,

ne vitiosa necent germen vitale flagella,

ne frugem segetemque animae spinosa malorum

inpediat sentix scelerum peccamine crebro,

glarea ne tenuis ieiunis siccet harenis

marcentem sub corde fidem, ne pectoris aestus

flagret et effetis urat charismata venis,

denique ne iecoris detrita in parte relinquat

vilis cura Deum, ne spem, qua vescimur intus,

deserat obscenisque avibus permittat edendam,

et proiecta fides hosti sit praeda volucri.

talis nostrorum sollertia centiplicatos

agrorum rediget fructus, quibus acrius instat,

nec metuit ne congestum populetur acervum

curculio vel nigra cavis formica recondat.

sunt et virginibus pulcherrima praemia nostris:

et pudor et sancto tectus velamine vultus,

et privatus honos nec nota et publica forma,

et rarae tenuesque epulae et mens sobria semper,

lexque pudicitiae vitae cum fine peracta.

hinc decies deni rediguntur in horrea fructus,

horrea nocturno non umquam obnoxia furi,

nam caelum fur nullus adit, caelestia numquam

fraude resignantur; fraus terris volvitur imis.

quae nunc Vestalis sit virginitatis honestas

discutiam, qua lege regat decus omne pudoris.

ac primum parvae teneris capiuntur in annis,

ante voluntatis propriae quam libera secta,

laude pudicitiae fervens et amore deorum,

iusta maritandi condemnet 1 vincula sexus,

captivus pudor ingratis addicitur aris,

nec contempta perit miseris sed adempta voluptas

corporis intacti: non mens intacta tenetur,

nec requies datur ulla toris, quibus innuba caecum

vulnus et amissas suspirat femina taedas;

tum quia non totum spes salva interficit ignem,

nam resides quandoque faces adolere licebit

festaque decrepitis obtendere flammea canis;

tempore praescripto membra intemerata requirens

tandem virgineam fastidit Vesta senectam.

dum thalamis habilis tumuit vigor, inrita nullus

fecundavit amor materno viscera partu;

nubit anus veterana sacro perfuncta labore,

desertisque focis, quibus est famulata iuventas,

transfert emeritas ad fulcra iugalia rugas,

discit et in gelido nova nupta tepescere lecto.

interea dum torta vagos ligat infula crines

fatalesque adolet prunas innupta sacerdos,

fertur per medias ut publica pompa plateas

pilento residens molli, seque ore retecto

inputat attonitae virgo spectabilis urbi.

inde ad consessum caveae pudor almus et expers

sanguinis it pietas hominum visura cruentos

congressus mortesque et vulnera vendita pastu

spectatura sacris oculis, sedet illa verendis

vittarum insignis phaleris fruiturque lanistis.

o tenerum mitemque animum! consurgit ad ictus

et, quotiens victor ferrum iugulo inserit, illa

delicias ait esse suas, pectusque iacentis

virgo modesta iubet converso pollice rumpi,

ne lateat pars ulla animae vitalibus imis,

altius inpresso dum palpitat ense secutor.

hoc illud meritum est, quod continuare feruntur

excubias Latii pro maiestate Palati,

quod redimunt vitam populi procerumque salutem,

perfundunt quia colla comis bene vel bene cingunt

tempora taeniolis et licia crinibus addunt,

et quia subter humum lustrales testibus umbris

in flammam iugulant pecudes et murmura miscent?

an quoniam podii meliore in parte sedentes

spectant aeratam faciem quam crebra tridenti

inpacto quatiant hastilia, saucius et quam

vulneribus patulis partem perfundat harenae

cum fugit, et quanto vestigia sanguine signet?

quod genus ut sceleris iam nesciat aurea Roma,

te precor, Ausonii dux augustissime regni,

et tam triste sacrum iubeas, ut cetera, tolli.

perspice, nonne vacat meriti locus iste paterni,

quem tibi supplendum Deus et genitoris amica

servavit pietas? solus ne praemia tantae

virtutis caperet, partem tibi, nate, reservo

dixit, et integrum decus intactumque reliquit.

adripe dilatam tua, dux, in tempora famam,

quodque patri superest, successor laudis habeto.

ille urbem vetuit taurorum sanguine tingui:

tu mortes miserorum hominum prohibeto litari.

nullus in urbe cadat, cuius sit poena voluptas,

nec sua virginitas oblectet caedibus ora.

iam solis contenta feris infamis harena

nulla cruentatis homicidia ludat in armis.

sit devota Deo, sit tanto principe digna

et virtute potens et criminis inscia Roma,

quemque ducem bellis sequitur, pietate sequatur.