Book 3

3. C. Valeri Flacci Argonauticon Liber Tertius.

Tertia iam gelidas Tithonia solverat umbras

exueratque polum; Tiphyn placida alta vocabant.

it tectis Argoa manus, simul urbe profusi

Aenidae caris socium digressibus haerent.

dant Cererem lectumque pecus nec palmite Bacchum

Bithyno Phrygiove satum, sed quem sua noto

colle per angustae Lesbos freta suggerit Helles.

ipse agit Aesonidae iunctos ad litora gressus

Cyzicus abscessu lacrimans . . .

muneribus primas coniunx Percosia vestes

quas dabat et picto Clite variaverat auro.

tum galeam et patriae telum insuperabile dextrae

addidit: ipse ducis pateras et Thessala contra

frena capit manibusque datis iunxere nepotes.

Tu mihi nunc causas infandaque proelia, Clio,

pande virum; tibi enim superum data, virgo, facultas

nosse animos rerumque vias. cur talia passus

arma, quid hospitiis iunctas concurrere dextras

Iuppiter? unde tubae nocturnaque movit Erinys?

Dindyma sanguineis famulum bacchata lacertis

dum volucri quatit asper equo silvasque fatigat

Cyzicus, ingenti praedae deceptus amore

adsuetum Phrygias dominam vectare per urbes

oppressit iaculo redeuntem ad frena leonem.

et nunc ille iubas captivaque postibus ora

imposuit, spolium infelix divaeque pudendum.

quae postquam Haemoniam tantae non immemor irae

aerisono de monte ratem praefixaque regum

scuta videt, nova monstra viro, nova funera volvit,

ut socias in nocte manus utque impia bella

conserat et saevis erroribus implicet urbem.

Nox erat et leni canebant aequora sulco,

et iam prona leves spargebant sidera somnos.

aura vehit; religant tonsas veloque Procnesson

et te iam medio flaventem, Rhundace, ponto

spumosumque legunt fracta Scylaceon ab unda.

ipse diem longe solisque cubilia Tiphys

consulit, ipse ratem vento stellisque ministrat.

atque ilium non ante sopor luctamine tanto

lenit agens divum imperiis; cadit inscia clavo

dextera, demittitque oculos, solataque puppis

turbine flectit iter portuque refertur amico.

Ut notis adlapsa vadis, dant aethere longa

signa tubae, vox et mediis emissa tenebris:

'hostis habet portus, soliti rediere Pelasgi.'

rupta quies; deus ancipitem lymphaverat urbem

Mygdoniae Pan iussa ferens saevissima matris,

Pan nemorum bellique potens, quem lucis ab horis

antra tenent; patet ad medias per devia noctes

saetigerum latus et torvae coma sibila frontis.

vox omnes super una tubas, qua conus et enses,

qua trepidis auriga rotis nocturnaque muris

claustra cadunt; talesque metus non Martia cassis

Eumenidumque comae, non tristis ab aethere Gorgo

sparserit aut tantis aciem raptaverit umbris.

ludus et ille deo, pavidum praesepibus aufert

cum pecus et profugi sternunt dumeta iuvenci.

Ilicet ad regem clamor ruit. exilit altis

somnia dira toris simulacraque pallida linquens

Cyzicus. ecce super foribus Bellona reclusis

nuda latus passuque movens orichalca sonoro

adstitit et triplici pulsans fastigia crista

inde ciere virum. sequitur per moenia demens

ille deam et fatis extrema in proelia tendit,

qualis in Alciden et Thesea Rhoetus iniqui

nube meri geminam Pholoen maioraque cernens

astra ruit, qualisve redit venatibus actis

lustra pater Triviamque canens umeroque Learchum

advehit, at miserae declinant lumina Thebae.

iamque adeo nec porta ducem nec pone moratur

excubias sortita manus, quae prima furenti

advolat; hinc alii subeunt, ut proxima quaeque

intremuit domus et motus accepit inanes.

At Minyas anceps fixit pavor; aegra virorum

corda labant, nec quae regio aut discrimina cernunt,

cur galeae clipeique micent, num pervigil armis

. . .

donec et hasta volans immani turbine transtris

insonuit monuitque ratem rapere obvia caeca

arma manu. princeps galeam constringit Iason

vociferans: 'primam bane nati, pater, accipe pugnam

vosque, viri, optatos huc adfore credite Colchos.'

Bistonas in medios ceu Martius exilit astris

currus, ubi ingentes animae clamorque tubaeque

sanguineae iuvere deum, non segnius ille

occupat arva furens; sequitur vis omnis Achivum.

adglomerant latera, et densis thoracibus horrens

stat manus, aegisono quam nec fera pectore virgo

dispulerit nec dextra Iovis Terrorque Pavorque,

Martis equi. sic contextis umbonibus urgent,

caeruleo veluti cum Iuppiter agmine nubem

constituit: certant zephyri frustraque rigentem

pulsat utrimque notus; pendent mortalia longo

corda metu, quibus illa fretis, quibus incidat arvis.

Hine manus infelix clamore impellere magno

saxa facesque atras et tortae pondera fundae;

fert sonitus immota phalanx irasque retentant,

congeries dum prima fluat. stellantia Mopsus

tegmina et ingentem Corythi notat Eurytus umbram.

restitit ille gradu seseque a lumine ferri

sustinuit, praeceps subitum ceu pastor ad amnem,

spumantem nimbis fluctuque arbusta ruentem.

at Tydeus 'en intentis quem viribus' inquit

'opperiar manibusque dari quem comminus optem;

quo steteris moriere loco.' subit ilia cuspis

Olenii; dedit ille sonum compressaque mandens

aequora purpuream singultibus expulit hastam.

ac velut in medio rupes latet horrida ponto,

quam super ignari numquam rexere magistri

praecipites impune rates, sic agmine caeco

incurrit strictis manus ensibus. occubat Iron

et Cotys et Pyrno melior genitore Bienor.

At magis interea diverso turbida motu

urbs agitur. Genyso coniunx amoverat arma;

ast illi subitus ventis vivoque reluxit

torre focus; telis gaudes, miserande, repertis.

linquit et undantes mensas infectaque pernox

sacra Medon; chlamys imbelli circumvenit ostro

torta manum, strictoque vias praefulgurat ense.

talis in arma ruit, nec vina dapesque remota,

statque loco torus, †in quo omen† mansere ministri.

inde vagi nec tela modis nec casibus isdem

conseruere manum et longe iacuere perempti.

ecce gravem nodis pinguique bitumine quassans

lampada turbata Phlegyas decurrit ab urbe.

ille leves de more manus aciemque Pelasgum

per noctem remeasse ratus pulsumque requirens

saepe sibi vano Thamyrim clamore petebat

arduus et late fumanti nube coruscus;

quantus ubi immenso prospexit ab aethere Typhon

igne simul ventisque rubens, quem Iuppiter alte

crine tenet; trepidant diro sub lumine puppes.

tollitur hinc tentoque ruit Tirynthius arcu

pectore certa regens adversa spicula flamma:

per piceos accensa globos et pectus harundo

per medium contenta fugit; ruit ille comanti

ore facem supra, maiorque apparuit ignis.

Ambrosium Peleus, ingentem Ancaeus Echeclum

sternit et elatae propius succedere dextrae

Telecoonta sinit †delicataque† ora securi

disiecit cervice tenus. simul aspera victor

cingula sublustri vibrantia detrahit umbra,

'has, precor, exuvias et opima cadavera' Nestor

'linquite' ait: 'ferro potius mihi dextera, ferro

navet opus', prensumque manu detruncat Amastrum 145

diversasque simul socios invadere turmas

admonuit. pergunt rupta testudine fusi,

qua tenebrae campique ferunt. gravis invenit Ochum

Phlias et trepido Pollux impingitur Hebro.

ipse super vultus taboque natantia terga

dux campi Martisque potens, ut caeca profundo

currit hiems, Zelyn et Bronten Abarimque relinquit

semineces: Glaucum sequitur Glaucumque ruentem

occupat et iugulo vulnus molitur aperto.

ille manu contra telum tenet ultima frustra

verba ciens fixamque videt decrescere cornum.

hinc Halyn, hinc rigido transcurrens demetit ense

Protin et insignem cithara cantuque fluenti

Dorcea, qui dulci festis adsistere mensis

pectine Bistoniae magnum post ausus alumnum.

nec pharetram aut acres ultra Tirynthius arcus

exercet, socia sed disicit agmina clava.

ac veluti magna iuvenum cum densa securi

silva labat cuneisque gemit grave robur adactis

iamque abies piceaeque ruunt, sic dura sub ictu

ossa virum malaeque sonant sparsusque cerebro

albet ager. levis ante pedes subsederat †Hidmon;

occupat os barbamque viri clavamque superne

intonat 'occumbes' et 'nunc' ait 'Herculis armis,

donum ingens semperque tuis mirabile fatum.'

horruit ille cadens nomenque agnovit amicum

primus et ignaris dirum scelus attulit umbris.

nee tibi Thessalicos tune profuit, Ornyte, reges

hospitiis aut mente moras fovisse benigna

et laribus sacrasse diem; procul advenit Idmon

oblatumque ferit, galeam cristasque rubentes,

heu tua dona, gerens. quem te qualemque videbit

attonitus, Crenaee, parens. en frigidus orbes

purpureos iam somnus obit, iam candor et anni

deficiunt vitaque fugit decus omne soluta:

desere nune nemus et Nympharum durus amores.

at diversa Sagen turbantem fallere nervo

tum primum puer ausus Hylas (spes maxima bellis

pulcher Hylas, si fata sinant, si prospera Iuno),

prostravitque virum celeri per pectora telo.

Accessere (nefas) tenebris fallacibus acti

Tyndaridae in sese: Castor prius ibat in ictus

nescius; ast illos nova lux subitusque diremit

frontis apex. tum Castor Ityn, qua caerulus ambit

balteus et gemini committunt ora dracones,

frater Hagen Thapsumque securigerumque Nealcen

transigit et Canthi pallentem vulnere Cydrum.

torserat hic totis conisus viribus hastam

venatori Erymo, brevis hanc sed fata ferentem

prodidit et piceo comitem miserata refulsit

Luna polo; cessere iubae, raptumque per auras

vulnus, et extrema sonuit cita cuspide cassis.

Nisaeum Telamon et Ophelten vana sonantem

per clipei cedentis opus cratemque trilicem,

qua stomachi secreta, ferit laetusque profatur:

'di, precor, hunc regem aut aeque delegerit alta

fors mihi gente satum, magnusque et flebilis urbi

conciderit.' super addit Aren fratremque Melanthum

Phoceaque Oleniden, Lelegum qui pulsus ab oris

regis amicitiam et famuli propioris honores —

qua patiens non arte — tulit. nox alta cadentum

ingentes resonat sonitus augetque ruinas:

ut magis Inarime, magis ut mugitor anhelat

Vesvius, attonitas acer cum suscitat urbes ...

sic pugnae crebrescit opus; neque enim ignea cedunt

astra loco, lentis haeret nox conscia bigis.

Perge age Tartareae mecum semel omnia noctis,

Musa, sequi. trepidam Phaethon adflavit ab alto

Tisiphonen, graviorque locos iam luce propinqua

umbra premit; non signa virum, non funera cernunt,

et rabie magis ora calent. vos prodite, divae,

Eumenidum noctisque globos, vatique patescat

armorum fragor et tepidi singultibus agri

labentum atque acti Minyis per litora manes.

Cyzicus hic aciem vanis discursibus implet

fata trahens; iam pulsa sibi cessisse Pelasgum

agmina, iam passim vacuos disiecta per agros

credit ovans: tales habitus, ea gaudia fingit

ira deum. fundo veluti cum Coeus in imo

vincla lovis fractoque trahens adamante catenas

Saturnum Tityumque vocat spemque aetheris amens

concipit, ast ilium fluviis et nocte remensa

Eumenidum canis et sparsae iuba reppulit hydrae.

saevit acerba fremens tardumque a moenibus agmen

increpitat: 'numquamne dolor virtusque subibit

nil ausas sine rege manus? at barbara buxus

si vocet et motis ululantia Dindyma sacris,

tune ensis placeatque furor, modo tela sacerdos

porrigat et iussa sanguis exuberet ulna.'

talibus insultans iamdudum numine divae

deficit, infracti languescunt frigore cursus,

corda pavent, audit fremitus irasque leonum

cornuaque et motas videt inter nubila turres.

tune gravis et certo tendens stridore per umbram

Aesonii venit hasta ducis latumque sub imo

pectore rumpit iter. quam nunc incognita vellet

lustra sibi nullosque datos venatibus annos.

talia magnanimi diverso turbine fundunt

tela viri sonitusque pedum suspectaque motu

explorant; prensant socios vocemque reposcunt.

quod si tanta lues seros durasset in ortus,

exstinctum genus et solas per moenia matres

vidisset stratamque dies in litore gentem.

Tum pater omnipotens tempus iam rege perempto

flectere fata ratus miserasque abrumpere pugnas,

supremam celeravit opem nutuque sereno

intonuit, quem Nocte satae, quem turbidus horret

Armipotens: tunc porta trucis coit infera belli.

continuo dant terga metu versique per agros

diffugiunt, quae sola salus; nec terga ruentum

mens Minyis conversa sequi: stetit anxia virtus.

ecce autem primo iam spargere lumine portus

orta dies notaeque (nefas) albescere turres.

'di maris' attonito conclamat ab agmine Tiphys,

'ut mea fatali damnastis pectora somno.

heu socii quantis complerunt litora monstris.'

illi autem neque adhuc gemitus neque conscia facti

ora levant; tenet exsangues rigor horridus artus;

ceu pavet ad crines et tristia Pentheos ora

Thyias, ubi impulsae iam se deus agmine matris

abstulit et caesi vanescunt cornua tauri.

nec minus effusi grandaevum ad litora vulgus,

ut socias videre manus, dare versa retrorsus

terga metu. dextram tendens proclamat Iason

'quos fugitis? vellem hac equidem me strage meosque

procubuisse magis. deus haec, deus asper utrisque

implicuit. sumus en Minyae, sumus hospita turba.

cur etiam flammas miserosque moramur honores?'

Tum super exsangues confertae caedis acervos

praecipiti plangore ruunt; agnoscit in alta

strage virum sua texta parens, sua munera coniunx.

it gemitus toto sinuosa per aequora caelo.

pars tenuis flatus et adhuc stridentia prensant

volnera, pars sera componunt lumina dextra.

at vero in mediis exsangui rege reperto

aggeribus, tristi sileant ceu cetera planctu,

sic famulum matrumque dolor, sic omnis ad unum

versa manus. circa lacrimis ac mentibus aegri

stant Minyae deflentque nefas et cuspidis ictus

Aesoniae sortemque ducis solantur acerbam.

ille ubi concretes pingui iam sanguine crines

pallentesque genas infractaque pectore caro

tela neque hesternos agnovit in hospite vultus,

ingemit atque artus fatur complexus amicos:

'te tamen ignarum tanti, miserande, furoris

nox habet et nullo testantem foedera questu:

at mihi luctificum venit iubar. hic quibus adsum

colloquiis, cui me hospitio Fortuna revexit?

exstinguine mea (fatis id defuit unum)

speravi te posse manu? talisve reliqui

has ego, amice, domos? quod si iam bella manebant

et placitum hoc superis, nonne haec mea iustius essent

funera? meque tuus sine crimine plangeret error,

nec Clarii nunc antra dei quercusque Tonantis

arguerem. talesne acies, talesne triumphos

sorte dabant? tantumque nefas mens conscia vatum

conticuit, patriae exitium crudele senectae

et tot acerba canens? heu divis visa sinistris

regna mihi. quinam reditus? quae me hospita tellus

accipiet? quae non primis prohibebit harenis?

invidere dei, ne Phasidis arva remoti

et Scythicas populatus opes haec rursus adirem

litora neve tuos irem tune ultor in hostes.

fas tamen est conferre genas, fas iungere tecum

pectora et exsangues miscere amplexibus artus.

vos age funereas ad litora volvite silvas

et socios lustrate rogos; date debita caesis

munera, quae nostro misisset Cyzicus igni.'

Parte alia Clite laceras super ora mariti

fusa comas misera in planctus vocat agmina matrum

fatur et haec: 'primis coniunx ereptus in annis

cuncta trahis; necdum suboles nec gaudia de te

ulla mihi, quis maesta tuos nunc, optime, casus

perpeterer tenui luctum solamine fallens.

Mygdonis arma patrem funestaque proelia nuper

natales rapuere domos, Triviaeque potentis

occidit arcana genetrix absumpta sagitta:

tu, mihi qui coniunx pariter fraterque parensque

solus et a prima fueras spes una iuventa,

deseris heu, totamque deus simul impulit urbem.

ast ego non media te saltem, Cyzice, vidi

tendentem mihi morte manus aut ulla monentis

verba tuli; quin te thalamis modo questa morari

heu talem tantique metus secura recepi.'

illam vix gemino maerens cum Castore Pollux

erigit haerentem compressaque colla trahentem.

Interea innumeras nudatis montibus urgent

certatim decorantque pyras et corpora maesti

summa locant. vadit sonipes cervice remissa,

venatrix nec turba canum pecudumque morantur

. . . funereae, quae cuique manus, quae cura suorum,

quae fortuna fuit. medio rex aggere longe

eminet; hunc crebris quatiens singultibus ora

adlevat Aesonides celsoque reponit in ostro.

dat pictas auro atque ardentes murice vectes,

quas rapuit telis festina vocantibus austris

Hypsipyle; galeam dilectaque cingula regi

inicit. ille suam vultus conversus ad urbem

sceptra manu veterum retinet gestamen avorum.

nam quia nec proles alius nec denique sanguis,

ipse decus regnique refert insigne parenti.

inde ter armatos Minyis referentibus orbes

concussi tremuere rogi, ter inhorruit aether

luctificum clangente tuba; iecere supremo

tum clamore faces; rerum labor omnis in auras

solvitur, et celsis conlucent aequora flammis.

scilicet haec illo iuvenem populosque manebant

tempore, Peliacis caderet cum montibus arbor;

hoc volucrumque minae praesagaque fulmina longo

acta mari tulerant. sed quis non prima refellat

monstra deum longosque sibi non auguret annos?

iamque solutus honos cineri, iam passibus aegris

dilapsae cum prole nurus, tandemque quiescunt

dissona pervigili planctu vada, qualiter arctos

ad patrias avibus medio iam vere revectis

Memphis et aprici statio silet annua Nili.

At non inde dies nec quae magis aspera curis

nox Minyas tanta caesorum ab imagine solvit.

bis zephyri iam vela vocant: fiducia maestis

nulla viris, aegra adsiduo mens carpitur aestu,

necdum omnes lacrimas atque omnia reddita caesis

iusta putant; patria ex oculis acerque laborum

pulsus amor segnique iuvat frigescere luctu.

ipse etiam Aesonides, quamquam tristissima rerum

castiganda duci vultuque premenda sereno,

dulcibus indulget lacrimis aperitque dolorem.

tum secreta trahens Phoebeum ad litora Mopsum

'quaenam' ait 'ista lues, aut quae sententia divum?

decretusne venit fato pavor, an sibi nectunt

corda moras? cur immemores famaeque larisque

angimur? aut pariet quemnam haec ignavia finem?'

'Dicam' ait 'ac penitus causas labemque docebo'

Mopsus, et astra tuens 'non si mortalia membra

sortitusque breves et parvi tempora fati

perpetimur, socius superi quondam ignis Olympi,

fas ideo miseere neces ferroque morantes

exigere hinc animas redituraque semina caelo.

quippe nec in ventos nec in ultima solvimur ossa:

ira manet duratque dolor. cum deinde tremendi

ad solium venere Iovis questuque nefandam

edocuere necem, patet ollis ianua leti

atque iterum remeare licet; comes una sororum

additur et pariter terras atque aequora lustrant.

quisque suos sontes inimicaque pectora poenis

implicat et varia meritos formidine pulsant.

at quibus invito maduerunt sanguine dextrae,

si fors saeva tulit miseros, sed proxima culpae,

hos variis mens ipsa modis agit, et sua carpunt

facta viros: resides et iam nil amplius ausi

in lacrimas humilesque metus aegramque fatiscunt

segnitiem, quos ecce vides. sed nostra requiret

cura viam. memori iam pridem cognita vati

est procul ad Stygiae devexa silentia noctis

Cimmerium domus et superis incognita tellus,

caeruleo tenebrosa situ, quo flammea numquam

Sol iuga sidereos nec mittit Iuppiter annos.

stant tacitae frondes immotaque silva comanti

horret acerna iugo; specus umbrarumque meatus

subter et Oceani praeceps fragor arvaque nigro

vasta metu et subitae post longa silentia voces.

ensifer hic atraque sedens in veste Celaeneus

insontes errore luit culpamque remittens

carmina turbatos volvit placantia manes.

ille mihi quae danda forent lustramina caesis

prodidit, ille volens Erebum terrasque retexit.

ergo ubi puniceas oriens accenderit undas,

tu socios adhibe sacris armentaque magnis

bina deis; me iam coetus accedere vestros

haut fas interea, donec lustralia pernox

vota fero. movet en gelidos Latonia currus:

flecte gradum, placitis sileant age litora coeptis.'

Iamque sopor mediis tellurem presserat horis

et circum tacito volitabant somnia mundo,

cum vigil arcani speculatus tempora sacri

Ampycides petit adversis Aesepia silvis

flumina et aequoreas pariter decurrit ad undas.

hic sale purpureo vivaque nitentia lympha

membra novat seque horrificis accommodat actis.

tempora tum vittis et supplice castus oliva

implicat et stricto designat litora ferro;

circum humiles aras ignotaque nomina divum

instituit silvaque super contristat opaca,

utque metum numenque loco sacramque quietem

addidit, ardenti nitidum iubar evocat alto.

Atque Argoa manus variis insignis in armis

ibat agens lectas aurata fronte bidentes.

Delius hic longe candenti veste sacerdos

occurrit ramoque vocat; iamque ipse recenti

stat tumulo placida transmittens agmina lauro.

ducit et ad fluvios ac vincula solvere monstrat

prima pedum glaucasque comis praetexere frondes

imperat, hinc alte Phoebi surgentis ad orbem

ferre manus totisque simul procumbere campis.

tune piceae mactantur oves, prosectaque partim

pectora, per medios partem gerit obvius Idmon.

ter tacitos egere gradus, ter tristia tangens

arma simul vestesque virum lustramina ponto

pone iacit; rapidis adolentur cetera flammis.

quin etiam truncas nemorum effigiesque virorum

rite locat quercus simulataque subligat arma.

huc Stygias transire minas iramque severi

sanguinis, his orat vigiles incumbere curas

atque ita lustrifico cantu vocat: 'ite, perempti,

ac memores abolete minas; sint otia vobis,

sit Stygiae iam sedis amor; procul agmine nostro

et procul este mari cunctisque absistite bellis.

vos ego nec Graias umquam contendere ad urbes

nec triviis ululare velim, pecorique satisque

nullae ideo pestes nee luctifer ingruat annus,

nec populi nostrive luant ea facta minores.'

dixerat, et summas frondentibus intulit aris

libavitque dapes, placidi quas protinus angues,

umbrarum famuli, linguis rapuere coruscis.

Continuo puppem petere et considere transtris

imperat Ampycides nee visum vertere terrae:

exciderint quae gesta manu, quae debita fatis.

illi alacres pars arma locant, pars ardua raptis

insternunt tabulata toris oriturque trementum

remorum sonus et laetae concordia vocis.

Iuppiter urgentem ceu summa Ceraunia nubem

cum pepulit movitque iugis, fulsere repente

et nemora et scopuli nitidusque reducitur aether,

sic animi rediere viris, iamque ipse magister

nutat ab arce ratis remisque obsistere tendit.

instaurant primi certamina liber amictu

Eurytus et dictis Talai non territus Idas;

inde alii increpitant atque aequora pectore tollunt.

par gemitu pulsuque labor, versumque vicissim

mittitur in puppem remo mare. laetus et ipse

Alcides 'quisnam hos vocat in certamina fluctus?'

dixit et intortis adsurgens arduus undis

percussit subito deceptum fragmine pectus,

atque in terga ruens Talaum fortemque Eriboten

et longe tantae securum Amphiona molis

obruit inque tuo posuit caput, Iphite, transtro.

Iam summas caeli Phoebus candentior arces

vicerat et longas medius revocaverat umbras:

tardior hine cessante viro quae proxima Tiphys

litora quosque dabat densa trabe Mysia montes

advehitur. petit excelsas Tirynthius ornos;

haeret Hylas lateri passusque moratur iniquos.

Ilium ubi Iuno poli summo de vertice puppem

deseruisse videt, tempus rata diva nocendi

Pallada consortem curis cursusque regentem,

nequa inde inceptis fieret mora, fallere prima

molitur caroque dolis avertere fratri.

tum sic adloquitur: 'procerum vi pulsus iniqua

germanique manu (repetis, quo crimine) Perses

barbaricas iam movit opes Hyrcanaque signa.

Aeetes contra thalamis et virgine pacta

conciliate reges Scythicos, primusque coacta

advehit Albana Styrus gener agmina porta.

bellum ingens, atque ipse citis Gradivus habenis

fundit equos. viden Arctoo de cardine quanta

tollat se nubes atque aequore pendeat atro?

corripe prima vias; finem cum Phasidis alti

transierit Perses aciemque admoverit urbi,

coepta refer paulumque (nefas) et foedera necte

consiliis atque arte tua. sponde adfore reges

dis genitos, quis arma volens, quis agmina iungat.'

at virgo, quamquam insidias aestusque novercae

sentiat et blandos quaerentem fingere vultus,

obsequitur tamen et iussas petit ocius oras.

Ingemuit Iuno tandemque silentia rumpit:

'en labor, en odiis caput insuperabile nostris.

quam Nemeen tot fessa minis, quae †belua† Lernae

experiar? Phrygiis ultro concurrere monstris

nempe virum et †pulchro† reserantem Pergama ponto

vidimus. en ego nunc regum soror — et mihi gentis

ullus honos? iam tum indecores iustaeque dolorum

primitiae tenero superati protinus angues.

debueram nullos iuveni iam quaerere casus

victa nec ad tales forsan descendere pugnas.

verum animis insiste tuis actumque ........

tende, pudor; mox et Furias Ditemque movebo.'

haec ait et pariter laevi iuga pinea montis

respicit ac pulchro venantes agmine Nymphas,

undarum nemorumque decus. levis omnibus arcus

et manicae virides et stricta myrtus habena,

summo palla genu, tenui vagus innatat umbra

crinis ad obscurae decurrens cingula mammae.

ipsa citatarum tellus pede plausa sororum

personat et teneris summittit gramina plantis.

e quibus Herculeo Dryope percussa fragore,

cum fugerent iam tela ferae, processerat ultra

turbatum visura nemus, fontemque petebat

rursus et attonitos referebat ab Hercule vultus.

hanc delapsa polo piceaeque adclinis opacae

Iuno vocat prensaque manu sic blanda profatur:

'quem tibi coniugio tot dedignata dicavi

Nympha procos, en Haemonia puer adpulit alno,

clarus Hylas, saltusque tuos fontesque pererrat.

vidistis roseis haec per loca Bacchus habenis

cum domitas acies et Eoi fercula regni

duceret ac rursus thiasos et sacra moventem.

hunc tibi vel posito venantem pectine Phoebum

crede dari. quae spes Nymphis aufertur Achaeis,

praereptum quanto proles Boebeia questu

audiet et flavi quam tristis nata Lycormae.'

sic ait et celerem frondosa per avia cervum

suscitat ac iuveni sublimem cornibus offert.

ille animos tardusque fugae longumque resistens

sollicitat suadetque pari contendere cursu.

credit Hylas praedaeque ferox ardore propinquae

insequitur; simul Alcides hortatibus urget

prospiciens; iamque ex oculis aufertur uterque,

cum puerum instantem quadripes fessaque minantem

tela manu procul ad nitidi spiracula fontis

ducit et intactas levis ipse superfugit undas.

hoc pueri spes lusa modo est, nec tendere certat

amplius; utque artus et concita pectora sudor

diluerat, gratos avidus procumbit ad amnes.

stagna vaga sic luce micant, ubi Cynthia caelo

prospicit aut medii transit rota candida Phoebi:

tale iubar diffundit aquis; nil umbra comaeque

turbavitque sonus surgentis ad oscula Nymphae.

illa avidas iniecta manus heu sera cientem

auxilia et magni referentem nomen amici

detrahit; adiutae prono nam pondere vires.

Iam pater umbrosis Tirynthius arcibus ornum

depulerat magnoque iugi stridore revulsam

terga super fulvi porrexerat horrida monstri

litora curva petens; alio nam calle reversum

credit Hylan captaque dapes auxisse ferina.

sed neque apud socios structasque in litore mensas

unanimum videt aeger Hylan nec longius acrem

intendens aciem. varios hinc excitat aestus

nube mali percussus amor, quibus haeserit oris,

quis tales impune moras casusve laborve

attulerit. densam interea descendere noctem

. . . iam maiore metu; tum vero et pallor et amens

cum piceo sudore rigor. ceu pectora nautis

congelat hiberni vultus Iovis agricolisve,

cum coit umbra minax, comitis sic adficit error

Alciden saevaeque monet meminisse novercae.

continuo, volucri ceu pectora tactus asilo

emicuit Calabris taurus per confraga saeptis

obvia quaeque ruens, tali se concitat ardens

in iuga senta fuga. pavet omnis conscia late

silva, pavent montes, luctu succensus acerbo

quid struat Alcides tantaque quid apparet ira.

ille, velut refugi quem contigit improba Mauri

lancea sanguineus vasto leo murmure fertur

frangit et absentem vacuis sub dentibus hostem,

sic furiis accensa gerens Tirynthius ora

fertur et intento decurrit montibus arcu.

heu miserae quibus ille feris, quibus incidit usquam

immeritis per lustra viris. volat ordine nullo

cuncta petens: nunc ad ripas deiectaque saxis

flumina, nunc notas nemorum procurrit ad umbras.

rursus Hylan et rursus Hylan per longa reclamat

avia: responsant silvae et vaga certat imago.

At sociis immota fides austrisque secundis

certa: morae est nec parvus Hylas (quamquam omnibus aeque

grata rudimenta), Herculeo sub nomine pendent.

illum omnes lacrimis maestisque reposcere votis

incertique metu nunc longas litore voces

spargere nunc seris ostendere noctibus ignes.

ipse vel excelsi cum densa silentia montis

strata vel oblatis ductor videt aequora ventis,

stat lacrimans magnoque viri cunctatur amore.

illius incessus habilemque ad terga pharetram,

illum inter proceres maestaeque silentia mensae

quaerit inops quondam ingenti comprensa trahentem

vina manu et durae referentem monstra novercae.

Nec minus interea crudelis iapyga Iuno

adsidue movet et primis cum solibus offert.

iamque morae impatiens cunctantes increpat ausus

Tiphys et oblato monet otia rumpere cursu.

ergo animum flexus dictis instantis Iason

concedit sociosque simul sic fatur ad omnes:

'o utinam, Scythicis struerem cum funera terris,

vox mihi mentitas tulerit Parnasia sortes,

agmine de tanto socium qui maximus armis

adforet, hune Iovis imperils fatoque teneri

ante procellosum scopulis errantibus aequor:

nee tum fama viri nec certior extitit auctor.

verum agite et, dubiis variant quia pectora curis,

consulite et, motis seu vos via flatibus urget,

pergite et inceptos mecum revocate labores,

seu pluris tolerare moras rursusque propinquis

quaesivisse iugis, pretium haut leve temporis acti.'

dixerat; at studiis iamdudum freta iuventus

orat inire vias: unum tanto afore coetu,

nec minus in sese generis dextrasque potentes

esse ferunt. tali mentem pars maxima flatu

erigit et vana gliscunt praecordia lingua:

saltibus ut mediis tum demum laeta reducit

cerva gregem, tum gestit aper reboatque superbis

comminus ursa lupis, cum sese Martia tigris

abstulit aut curvo tacitus leo condidit antro.

at plus ingenti Telamon iam fluctuat ira

cum fremitu, saevisque serens modo iurgia dictis

insequitur magnoque implorat numina questu,

idem orans prensatque viros demissaque supplex

haeret ad ora ducis: nil se super Hercule fari

sed socio quocumque, gemens quamquam aspera fama

iam loca iamque feras per barbara litora gentes,

non alium contra Alciden, non pectora tanta

posse dari. rursum instimulat ducitque faventes

magnanimus Calydone satus, potioribus ille

deteriora fovens semperque inversa tueri

durus et haud ullis umquam superabilis aequis

rectorumve memor. 'non Herculis' inquit 'adempti,

sed tuus in seros haec nostra silentia questus

traxit honor, dum iura dares, dum tempora fandi.

septimus hie celsis descendit montibus auster

iamque ratem Scythicis forsan statuisset in oris;

nos patriae immemores, maneant ceu nulla revectos

gaudia, sed duro saevae sub rege Mycenae,

ad medium cunctamur iter. si finibus ullis

has tolerare moras et inania tempora possem,

regna hodie et dulcem sceptris Calydona tenerem

laetus opum pacisque meae, tutusque manerem

quis genitor materque locis. quid deside terra

haeremus? vacuos cur lassant aequora visus?

tu comitem Alciden ad Phasidis amplius arva

adfore, tu socias ultra tibi rere pharetras?

non ea pax odiis oblitave numine fesso

Iuno sui. nova Tartareo fors semine monstra

atque iterum Inachiis iam nuntius urget ab Argis.

non datur haec magni proles Iovis; at tibi Pollux

stirpe pares Castorque manent, at cetera divum

progenies, nec parva mihi fiducia gentis.

†et ego et† quocumque voces, †qua tegmina† ferro

plura metam; tibi dicta manus, tibi quidquid in ipso

sanguine erit, iamque hinc operum quae maxima posco.

scilicet in solis profugi stetit Herculis armis

nostra salus; nempe ora aeque mortalia cuncti

ecce gerunt; ibant aequo nempe ordine remi.

ille vel insano iamdudum turbidus aestu

vel parta iam laude tumens consortia famae

despicit ac nostris ferri comes abnuit actis.

vos, quibus et virtus et spes in limine primo,

tendite, dum rerum patiens calor et rude membris

robur inest; nec enim solis dare funera Colchis

sit satis et tota pelagus lustrasse iuventa.

spes mihi quae tali potuit longissima casu

esse fuit; quiscumque virum perquirere silvis

egit amor; loca vociferans non ulla reliqui.

nunc quoque, dum vario nutat sententia motu,

cernere devexis redeuntem montibus opto.

sat lacrimis comitique datum, quem sortibus aevi

crede vel in mediae raptum tibi sanguine pugnae.'

Talibus Oenides urget; simul incita dictis

heroum manus. ante omnes Argoa iubebat

vincla rapi Calais. furias miratur ovantum

Aeacides, multusque viri cunctantia corda

fert dolor, an sese comitem tam tristibus actis

abneget et celsi maerens petat ardua montis.

non tamen et gemitus et inanes desinit iras

fundere. 'quis terris pro Iuppiter' inquit 'Achaeis

iste dies, saevi capient quae gaudia Colchi.

non hi tum flatus, non ista superbia dictis,

litore cum patrio, iam vela petentibus austris,

cunctus ad Alciden versus favor: ipse iuvaret,

ipse ducis curas meritosque subiret honores.

iamne animis, iam gente pares, atque inclita vulgi

dextera? nulla fides, nulli super Hercule fletus?

nunc Porthaonides, nunc dux mihi Thracia proles?,

aspera nunc pavidos contra ruit agna leones?

bane ego magnanimi spolium Didymaonis hastam,

quae neque iam frondes virides nee proferet umbras,

ut semel est evulsa iugis ac matre perempta

fida ministeria et duras obit horrida pugnas,

testor et hoc omni, ductor, tibi numine firmo:

saepe metu, saepe in tenui discrimine rerum

Herculeas iam serus opes spretique vocabis

arma viri, nec nos tumida haec tum dicta iuvabunt.'

Talibus Aeacides socios terroribus urgens

inlacrimat multaque comas deformat harena.

fata trahunt, raptusque virum certamine ductor

ibat et optenta mulcebat lumina palla.

hie vero ingenti repetuntur pectora luctu,

ut socii sedere locis nullaeque leonis

exuviae tantique vocant vestigia transtri.

flet pius Aeacides, maerent Poeantia corda,

ingemit et dulci frater cum Castore Pollux.

omnis adhuc vocat Alciden fugiente carina,

omnis Hylan, medio pereuntia nomina ponto.

Dat procul interea toto pater aequore signum

Phorcys et immanes intorto murice phocas

contrahit antra petens; simul et Massylus et una

Lyctius et Calabris redit armentarius arvis.

ilicet extremi nox litore Solis Hiberas

condidit alta domos et sidera sustulit axis.

flumina conticuere, tacet cum flatibus aequor.

Amphitryoniades nec quae nova lustra requirat,

nec quo temptet iter, comitis nec fata parenti

quae referat, videt, aut socios qua mente revisat.

urit amor, solisque negat decedere silvis.

non aliter gemitu quondam lea prolis ademptae

terga dedit; sedet inde viis inclusaque longo

pervigilant castella metu; dolor adtrahit orbes

interea et misero manat iuba sordida luctu.