Book 6

6. C. Valeri Flacci Argonauticon Liber Sextus.

At vigil isdem ardet furiis Gradivus et acri

corde tumet nec quas acies, quae castra sequatur,

invenit; ire placet tandem praesensque tueri,

sternere si Minyas magnoque rependere luctu

regis pacta queat Graiamque absumere puppem.

impulit hinc currus, monstrum inrevocabile belli

concutiens, Scythiaeque super tentoria sistit.

protinus e castris fugit sopor: excita tela,

turbatique coire duces; hos insuper ingens

fama movet, rate quae sacra vulgabat Achivos

advenisse sui repetentes vellera Phrixi,

quos malus hospitio iunctaque ad foedera dextra

luserit Aeetes atque in sua traxerit arma.

Ergo, consiliis dum nox vacat alta movendis,

legatos placet ire duces, mandataque Perses

edocet, adfari Minyas fraudemque tyranni

ut moneant. quinam hinc animos averterit error?

se primum Haemoniis hortatum ea vellera terris

reddere et exuvias pecudis dimittere sacrae:

hinc odium et tanti venisse exordia belli.

quin potius dextramque suam suaque arma sequantur,

aut remeent; neque enim Aeetae promissa fidenque

esse loco; abstineant alienae sanguine pugnae.

non illos ideo tanti venisse labores

per maris. ignotis quid opus concurrere nec quos

oderis? haec medio Perses dum tempore mandat,

aureus effulsit campis rubor, armaque et acres

sponte sua strepuere tubae. Mars saevus ab altis

'hostis io' conclamat equis, 'agite ite, propinquat',

ac simul hinc Colchos, hinc fundit in aequora Persen.

tunc gens quaeque suis commisit proelia telis,

voxque dei pariter pugnas audita per omnes.

Hinc age Riphaeo quos videris orbe furores,

Musa, mone, quanto Scythiam molimine Perses

concierit, quis fretus equis per bella virisque.

verum ego nec numero memorem nec nomine cunctos

mile vel ora movens; neque enim plaga gentibus ulla

ditior: aeterno quamnquam Maeotia pubes

Marte cadat, pingui numquam tamen ubere defit,

quod geminas arctos magnumque quod impleat anguem.

ergo duces solasque, deae, mihi promite gentes.

Miserat ardentes, mox ipse secutus, Alanos

Heniochosque truces iam pridem infensus Anausis,

pacta quod Albano coniunx Medea tyranno,

nescius heu, quanti thalamos ascendere monstri

arserit atque urbes maneat qui terror Achaeas.

gratior ipse deis orbaque beatior aula.

proxima Bisaltae legio ductorque Colaxes,

sanguis et ipse deum, Scythicis quem Iuppiter oris

progenuit viridem Myracen Tibisenaque iuxta

ostia, semifero (dignum si credere) captus

corpore, nec nymphae geminos exhorruit angues.

cuncta phalanx insigne Iovis caelataque gestat

tegmina disperses trifidis ardoribus ignes;

nec primus radios, miles Romane, corusci

fulminis et rutilas scutis diffuderis alas.

insuper auratos collegerat ipse dracones,

matris Horae specimen, linguisque adversus utrimque

congruit et tereti serpens dat vulnera gemmae.

tertius unanimis veniens cum milibus Auchus

Cimmerias ostentat opes, cui candidus olim

crinis inest, natale decus; dat longior aetas

iam spatium; triplici percurrens tempora nodo

demittit sacro geminas a vertice vittas.

Datin Achaemeniae gravior de vulnere pugnae

misit in arma Daraps, acies quem Martia circum

Gangaridum, potaque Gerus quos efferat unda,

quique lacum cinxere Bycen. non defuit Anxur,

non Rhadalo cum fratre Sidon, Acesinaque laevo

omine fatidicae Phrixus movet agmina cervae.

ipsa comes, saetis fulgens et cornibus aureis,

ante aciem celsi vehitur gestamine conti

maesta nec in saevae lucos reditura Dianae.

movit et Hylaea supplex cum gente Syenen

impia germani praetentans volnera Perses.

densior haut usquam nec celsior extulit ullas

silva trabes, fessaeque prius rediere sagittae

. . .

quin et ab Hyrcanis Titanius expulit antris

Cyris in arma viros, plaustrisque ad proelia cunctas

Coelaletae traxere manus; ibi sutilis illis

est domus et crudo residens sub vellere coniunx

et puer e primo torquens temone cateias.

linquitur abruptus pelago Tyra, linquitur et mons

Ambenus et gelidis pollens Ophiusa venenis.

degeneresque ruunt Sindi glomerantque paterno

crimine nunc etiam metuentes verbera turmas.

hos super aeratam Phalces agit aequore nubem

cum fremitu, densique levant vexilla Coralli,

barbaricae quis signa rotae ferrataque dorso

forma suum truncaeque Iovis simulacra columnae;

proelia nec rauco curant incendere cornu,

indigenas sed rite duces et prisca suorum

facta canunt veterumque viris hortamina Iaudes.

ast ubi Sidonicas inter pedes aequat habenas,

illinc iuratos in se trahit Aea Batarnas,

quos, duce Teutagono, crudi mora corticis armat

aequaque nec ferro brevior nec rumpia ligno.

nec procul albentes gemina ferit aclyde parmas,

hiberni qui terga Novae gelidumque securi

eruit et tota non audit Alazona ripa.

. . . quosque Taras niveumque ferax Euarchus olorum.

te quoque venturis, ingens Ariasmene, saeclis

tradiderim, molem belli lateque ferentem

undique falcatos deserta per aequora currus.

insequitur Drangaea phalanx claustrisque profusi

Caspiadae, quis turba canum non segnius acres

exilit ad lituos pugnasque capessit eriles.

inde etiam par mortis honos, tumulisque recepti

inter avos positusque virum; nam pectora ferro

terribilesque innexa iubas ruit agmine nigro

latratuque cohors, quanto sonat horrida Ditis

ianua vel superas Hecates comitatus in auras.

ducit ab Hyrcanis vates sacer agmina lucis

Vanus; eum Scythiae iam tertia viderat aetas

magnanimos Minyas Argoaque vela canentem.

illius et dites monitis spondentibus Indi

et centumgeminae Lagea novalia Thebes

totaque Riphaeo Panchaia rapta triumpho.

discolor hastatas effudit Hiberia turmas,

quas Otaces, quas Latris agunt et raptor amorum

Neurus, et expertes canentis Iazyges aevi.

namque ubi iam viresque †aliaet† notusque refutat

arcus et inceptus iam lancea temnit erilis,

magnanimis mos dictus avis, haut segnia mortis

iura pati, dextra sed carae occumbere prolis

ense dato; rumpuntque moras natusque parensque,

ambo animis, ambo miseri tam fortibus actis.

hic et odorato spirantes crine †Mycael

Cessaeaeque manus, et qui tua iugera nondum

eruis, ignotis insons Arimaspe metallis,

doctus et Auchates patulo vaga vincula gyro

spargere et extremas laqueis adducere turmas.

non ego sanguineis gestantem tympana bellis

Thyrsageten cinctumque vagis pos terga silebo

pellibus et nexas viridantem floribus hastas.

fama, ducem Iovis et Cadmi de sanguine Bacchum

hac quoque turiferos, felicia regna, Sabaeos,

hac Arabas fudisse manu; mox rumperet Hebri

cum vada, Thyrsagetas gelida liquisse sub arcto.

illis omnis adhuc veterum tenor et sacer aeris

pulsus et eoae memoratrix tibia pugnae.

iungit opes Emoda suas; sua signa secuti

Exomatae Torynique et flavi crine Satarchae:

mellis honor Torynis, ditant sua mulctra Satarchen,

Exomatas venatus alit, nec clarior ullis

arctos equis; abeunt Hypanin fragilemque per undamn

tigridis aut saevae profugi cum prole leaenae,

maestaque suspectae mater stupet aggere ripae.

impulit et dubios Phrixei velleris ardor

Centoras et diros magico terrore Choatras.

omnibus in superos saevus sonor, omnibus artes

monstrificae: nunc vere novo compescere frondes,

nunc subitam trepidis Maeotin solvere plaustris.

maximus hos inter Stygia venit arte Coastes;

sollicitat nec Martis amor, sed fama Cytaeae

virginis et paribus spirans Medea venenis.

gaudet Averna palus, gaudet iam nocte quieta

portitor et tuto veniens Latonia caelo.

ibant et geminis aequantes cornibus alas

Balloniti comitumque celer mutator equorum

Moesus et ingentis frenator Sarmata conti.

nec tot ab extremo fluctus agit aequore nec sic

fratribus adversa Boreas respondet ab unda

aut is apud fluvios volucrum canor, aethera quantus

tunc lituum concentus adit lymphataque miscet

milia, quot foliis, quot fioribus incipit annus.

ipse rotis gemit ictus ager tremibundaque pulsu

nutat humus, quatit ut saevo cum fulmine Phlegram

Iuppiter atque imis Typhoea verberat arvis.

Prima tenent illinc patriis Absyrtus in armis

et gener ingentesque inter sua milia reges.

at circa Aesoniden Danaum manus ipsaque Pallas

aegide terrifica, quam nec dea lassat habendo

nec pater horrentem colubris vultuque tremendam

Gorgoneo; nec semineces ostendere crines

tempus adhuc, primasque sinit concurrere pugnas.

impulit hos contra Mavors pater et mala leti

Gaudia Tisiphoneque caput per nubila tollens

ad sonitum litui mediaque altissima pugna,

necdum clara quibus sese Fuga mentibus addat.

Illi ubi consertis iunxere frementia telis

agmina virque virum galeis adflavit adactis,

continuo hinc obitus perfractaque caedibus arma

corporaque, alternus cruor alternaeque ruinae;

volvit ager galeas et thorax erigit imbres

sanguineos; hinc barbarici glomerantur ovatus,

hinc gemitus, mixtaeque virum cum pulvere vitae.

Caspius Aeaeum correpto crine Monesen

abstulit; hinc pariter Colchi Graique sequuntur

missilibus; rapit ille necem praedamque relinquit,

nec sociis iam cura viri. Dipsanta Caresus

Strymonaque obscura spargentem vulnera funda

deicit; Albani cadit ipse Cremedonis hasta,

iamque latet currusque super turmaeque feruntur.

Processere Melas et Idasmenus; incipit hasta

ante Melas, levis ast abies elusit utrumque.

ensibus inde ruunt; prior occupat aere citato

cassidis ima Melas; infracta est vulnere cervix.

mixta perit virtus: nescit cui debeat Ocheus

aut cui fata Tyres. dum sibila respicit Iron

cuspidis Argivae, Pyliam latere accipit hastam.

Viderat Hyrcanos paribus discurrere fratres

Castor equis, pater armento quos dives ab omni

nutrierat fatisque viam molnstrarat iniquis.

tum magis atque magis peditem candore notato

Tyndariden incendit amor, simul obvius hastam

pectus in adversum ... iacit alipedemque

† constitit excusso victor duce; risit ab alta

nube pater prensisque equitem cognovit habenis.

at pariter luctuque furens visuque Medores

Tyndariden petit et superos sic voce precatur:

'hunc age vel caeso comitem me reddite fratri,

primus et hic nostra sonipes cadat impius hasta,

credita qui misero non rettulit arma parenti

meque venit contra captivaque terga ministrat.'

dixerat; Actaei sed eum prior hasta Phaleri

deicit; ad socias sonipes citus effigit alas.

Quis tibi fatales umquam metuisset Amyclas

Oebaliamque manum, tot, Rhyndace, montibus inter

diviso totidemque fretis? cadit impiger una

inguine transfosso clari Taulantis alumnus

semidea genetrice Tages, cui plurima silvis

pervigilat materna soror cultusque laborat.

tenuia non ilium candentis carbasa lini,

non auro depicta chlamys, non flava galeri

caesaries pictoque iuvant subtegmine bracae.

ianque novus mediae stupefacta per agmina pugnae

vadit eques densa spargens hastilia dextra,

fulmineumque viris †profundis† ingeriit ensem

huc alternus et huc; cum saevior ecce iuventus

Sarmaticaeque coire manus fremitusque virorum

semiferi; riget his molli lorica catena;

id quoque tegmen equis; at equi porrecta per armos

et caput ingentem campis hostilibus umbram

fert abies obnixa genu vaditque virumn vi,

vadit equum, docilis relegi docilisque relinqui

atque iterum medios non altior ire per hostes.

orbibus hos rapidis mollique per aequora Castor

anfractu levioris equi deludit anhelos

immemoresque mori; sed non isdem artibus aeque

concurrunt ultroque ruunt in funera Colchi.

Campesus impacta latus inter et ilia quercu

tollitur ac mediam moriens descendit in hastam.

Oebasus infestum summisso poplite Phalcen

evasisse ratus laevum per luminis orbem

transigitur; tenerae liquuntur vulnere malae.

contra autem geminis fidens thoracibus ictum

sustinet et gladio Sibotes ferit ultima teli,

nequiquam; iam cuspis inest, nec fragmina curat

Ambenus et trunco medium subit Ocrea ligno.

seminecem Taxes Hypanin vehit atque remissum

pone trahit fugiens et cursibus exuit hastam;

dumque recollectam rursus locat, inruit ultro

turbatumque Lacon et adhuc invadit inermem.

impulit adverso praeceps equus Onchea conto

nequiquam totis revocantem viribus armos

in latus: accedit sonipes, accedit et ipse

frigidus: arma cadunt, rorat procul ultima cuspis;

qualem populeae fidentem nexibus umbrae

siquis avem summi deducat ab aere rami,

ante manu tacita cui plurima crevit harundo;

illa dolis viscoque super correpta sequaci

implorat ramos atque inrita concitat alas.

Parte alia infestis (nam fors ita iunxit) in armis

Styrus adest, laetusque virum cognoscit Anausis,

et prior 'en cuius thalamis Aeetia virgo

dicta manet nostrosque feret qui victor amores.

non', ait, 'invitoque gener mutabere patri.'

tum simul adversas conlatis cursibus hastas

coniciunt; fugit adductis Albanus habenis

saucius atque datum leto non sperat Anausin,

nec videt. ille autem telo moribundus adacto

'ad soceros pactaeque sinus en coniugis' inquit,

'Styre, fugis, vulnus referens, quod carmine nullo

sustineat nullisque levet Medea venenis.'

dixerat, extremus cum lumina corripit error,

voxque repressa gelu percussaque vertice tellus.

Hinc animos acies auget, magnoque doloris

turbine Gesandrum Mavors rapit: ille morantes

increpat et stricto sic urget Iazygas ense:

'nempe omnes cecidere senes, nempe omnis ademptus

ante pater. quae vos subito tam foeda senectus

corripuit fregitque animos atque abstulit iras?

aut mecum mediam, iuvenes, agite ite per urbem

Argolicamque manum aut cars occumbite natis.'

inruit et patrias coeptis ferus advocat umbras:

'sancte mihi Vorapte pater, tua pectora nato

suggere nunc animamque parem, si fata peroso

tarda tibi turpesque moras non segnius ipsi

paruimus parvique eadem didicere nepotes.'

haec ait, auditusque Erebo. tunc corripit ensem

turbidus et furiis ardens quatit arma paternis.

indigenis sacratus aquis magnique sacerdos

Phasidis Arctois Aquites errabat in armis

(populeus cui frontis honor conspectaque glauco

tempora nectuntur ramo), te, Cyrne, parentis

immemorem durae cupiens abducere pugnae;

iamque omnes impune globos diversaque lustrans

agmina non usquam natum videt, utque iterum intrat

vociferans, iterum belli diversa peragrat,

lancea caeruleas circum strepit incita vittas.

opprimit admissis ferus hunc Gesander habenis.

ille manum trepidans atque inrita sacra tetendit

'te' que 'per hanc', inquit, 'genitor tibi si manet, oro

canitiem, compesce minas et si tibi natus,

parce meo.' dixit. contra sic victor adacto

ense refert: 'genitor, turpi durare senecta

quem mihi reris adhuc, ipse hac occumbere dextra

maluit atque ultro segnes abrumpere metas.

et tibi si pietas nati, si dextra fuisset,

haut medii precibus tereres nunc tempora belli,

praeda future canum. iuveni sors pulchrior omnis:

et certasse manu decet et caruisse sepulchre.'

dixerat; ille deos moriens caelumque precatur,

dextera ne misero talis foret obvia nato.

Te quoque, Canthe, tui non inscia funeris Argo

flevit ab invita rapientem tela carina.

iam Scythicos miserande sinus, iam Phasidis amnem

contigeras, nec longa dies, ut capta videres

vellera et Euboicis patrios de montibus ignes.

ilium, ubi congress submit Gesander iniquo,

territat his: 'tu, qui faciles hominumque putasti

has, Argive, domos, alium hic miser aspicis annum

altricemque nivem festinaque taedia vitae.

non nos aut levibus componere bracchia remis

novimus aut ventos opus exspectare ferentes;

imus equis, qua vel medio riget aequore pontus

vel tumida fremit Hister aqua; nec moenia nobis

vestra placent: feror arctois nunc liber in arvis

cuncta tenens, mecum omnis amor, iacturaque plaustri

sola, nee hac longum victor potiere rapina.

ast epulae quodcumque pecus, quaecumque ferarum.

mitte Asiae, mitte Argolicis mandata colonis,

ne trepident; numquam has hiemes, haec saxa relinquam,

Martis agros, ubi tam saevo duravimus amne

progeniem natosque rudes, ubi copia leti

tanta viris. sic in patriis bellare pruinis

praedarique iuvat, talemque hanc accipe dextram.'

dixit, et Edonis nutritum missile ventis

concitat; it medium per pectus et horrida nexu

letifer aera chalybs. trepidus super advolat Idas

ac simul Oenides pariterque Menoetius et qui

Bebrycio propius remeavit ab hospite victor.

at vero ingentem Telamon procul extulit orbem

exanimem te, Canthe, tegens; ceu saeptus in arto

dat catulos post terga leo, sic comminus astat

Aeacides gressumque tenet contraque ruentem

septeno validam circumfert tegmine molem.

nec minus hinc urget Scythiae manus armaque Canthi

quisque sibi et Graio poenam de corpore poscens.

arduus inde labos, medioque in corpore pugna

conseritur. magno veluti cum turbine sese

ipsius Aeoliae frangunt in limine venti,

quem pelagi rabies, quem nubila, quemque sequatur

ille dies: obnixa virum sic comminus haeret

pugna, nec arrepto pelli de corpore possunt.

ut bovis exuvias multo qui frangit olivo

dat famulis, tendunt illi tractuque vicissim

taurea terga dormant, pingui fluit unguine tellus:

talis utrimque labos, raptataque limite in arto

membra viri miseranda meant: hi tendere contra,

hi contra, alternaeque virum non cedere dextrae.

hinc medium Telamon Canthum rapit, hinc tenet ardens

colla viri et molles galeae Gesander habenas,

insonuit quae lapsa solo dextramque fefellit.

ille iterum in clipei septemplicis improbus orbem

arietat et Canthum sequitur Canthumque reposcit,

quem manus a tergo socium rapit atque receptum

virginis Euryales curru locat. advolat ipsa

ac simul Haemonidae, Gesandrumque omnis in unum

it manus. ille novas acies et virginis arma

ut videt, 'has etiam contra bellabimus?' inquit;

'heu pudor.' inde Lycen ferit ad confine papillae,

inde Thoen, qua pelta vacat; iamque ibat in Harpen

vixdum prima levi ducentem cornua nervo,

et labentis equi tendentem frena Menippen:

cum regina gravem nodis auroque securem

congeminans partem capitis galeaeque ferinae

dissipat. hic pariter telorum immanis in unum

it globus; ille diu coniectis sufficit hastis,

quin etiam gravior nutuque . . .

carens exterruit Idam;

tunc ruit ut montis latus aut ut machina muri,

quae scopulis trabibusque diu confectaque flammis

procubuit tandem atque ingentem protulit urbem.

Ecce locum tempusque ratus iamque et sua posci

proelia, falcatos infert Ariasmenus axes

saevaque diffundit socium iuga protinus omnes

Graiugenas, omnes rapturus ab agmine Colchos.

qualiter exosus Pyrrhae genus aequora rursus

Iuppiter atque omnes fluvium si fundat habenas,

ardua Parnasi lateant iuga, cesserit Othrys

piniger et mersis decrescant rupibus Alpes:

diluvio tali paribusque Ariasmenus urget

excidiis nullo rapiens discrimine currus.

aegida tum primum virgo spiramque Medusae

ter centum saevis squalentem sustulit hydris,

quam soli vidistis equi. pavor occupat ingens

excussis in terga viris, diramque retorquent

in socios non sponte luem. tunc ensibus uncis

implicat et trepidos lacerat discordia currus.

Romanas veluti saevissima cum legiones

Tisiphone regesque movet, quorum agmina pilis,

quorum aquilis utrimque micant, eademque parentes

rura colunt, idem lectos ex omnibus agris

miserat infelix non haec ad proelia Thybris:

sic modo concordes externaque fata petentes

Palladii rapuere metus, sic in sua versi

funera concurrunt dominis revocantibus axes.

non tam foeda virum Laurentibus agmina terris

eiecere noti, Libyco nec talis imago

litore, cum fractas involvunt aequora puppes.

hinc biiuges, illinc artus tenduntur eriles,

quos radii, quos frena secant, trahiturque trahitque

currus caede madens, atroque in pulvere regum

viscera nunc aliis, aliis nunc curribus haerent.

haud usquam Colchorum animi neque .....

tela, sed implicitos miseraque in peste revinctos

confodiunt ac forma necis non altera surgit,

quam cervos ubi non Umbro venator edaci,

non penna petit, haerentes sed cornibus altis

invenlt et caeca constrictos excipit ira.

ipse recollectis audax Ariasmenus armis

desilit; illum acies curvae secat undique falcis

partiturque rotis, atque inde furentia raptus

in iuga Circaeos tetigit non amplius agros.

Talia certatim Minyae sparsique Cytaei

funera miscebant campis Scythiamque premebant,

cum Iuno Aesonidae non hanc ad vellera cernens

esse viam nec sic reditus regina parandos

extremam molitur opem, funesta prius quam

consilia ac saevas aperit rex perfidus iras.

increpat et seris Vulcanum maesta querellis,

cuius flammiferos videt inter regia tauros

pascua Tartaream proflantes pectore noctem.

haec etenim Minyas ne iungere Marte peracto

monstra satis iubeat Cadmei dentibus hydri,

ante diem timet et varias circumspicit artes.

sola animo Medea subit, mens omnis in una

virgine, nocturnis qua nulla potentior aris.

illius adfatus sparsosque per avia sucos

sidera fixa pavent et avi stupet orbita Solis.

mutat agros fluviumque vias, suus alligat ignis

cuncta, sopor recolit fessos aetate parentes

datque alias sine lege colus. hanc maxima Circe

terrificis mirata modis, hanc advena Phrixus,

quamvis Atracio lunam spumare veneno

sciret et Haemoniis agitari cantibus umbras.

ergo opibus magicis et virginitate tremendam

Iuno duci sociam coniungere quaerit Achivo.

non aliam tauris videt et nascentibus armis

quippe parem nec quae medio stet in agmine flammae:

nullum mente nefas, nullos horrescere visus.

quid si caecus amor saevusque accesserit ignis?

hinc Veneris thalamos semperque recentia sertis

tecta petit. visa iamdudum prosilit altis

diva toris volucrumque exercitus omnis Amorum.

ac prior hanc placidis supplex Saturnia dictis

adgreditur veros metuens aperire timores.

'in manibus spes nostra tuis omnisque potestas

nunc' ait; 'hoc etiam magis adnue vera fatenti.

durus ut Argolicis Tirynthius exulat oris,

mens mihi non eadem Iovis atque adversa voluntas,

nullus honor thalamis flammaeve in nocte priores.

da, precor, artificis blanda adspiramina formae

ornatusque tuos terra caeloque potentes.'

sensit diva dolos iam pridem sponte requirens

Colchida et invisi genus omne excindere Phoebi.

tum vero optatis potitur, nec passa precari

ulterius dedit acre decus fecundaque monstris

cingula, non pietas quibus aut custodia famae,

non pudor, at contra levis et festina cupido

adfatusque mali dulcisque labantibus error

et metus et demens alieni cura pericli.

'omne' ait 'imperium natorumque arma meorum

cuncta dedi; quascumque libet nunc concute mentes.'

Cingitur arcanis Saturnia laeta venenis,

atque hinc virgineae venit ad penetralia sedis

Chalciopen imitata sono formaque sororem.

fulsit ab invita numen procul, et pavor artus

protinus atque ingens Aeetida perculit horror.

'ergo nec ignotis Minyas huc fluctibus' inquit

'advenisse, soror, nec nostro sola parenti

scis socias iunxisse manus? at cetera muros

turba tenet fruiturque virum caelestibus armis,

tu thalamis ignava sedes, tu sola paterna

fixa domo? tales quando tibi cernere reges?'

illa nihil contra; nec enim dea passa manumque

implicat et rapidis mirantem passibus aufert.

ducitur infelix ad moenia summa futuri

nescia virgo mali et falsae commissa sorori:

lilia per vernos lucent velut alba colores

praecipue, quis vita brevis totusque parumper

floret honor, fuscis et iam Notus imminet alis.

hanc residens altis Hecate Perseia lucis

flebat et has imo referebat pectore voces:

'deseris heu nostrum nemus aequalesque catervas,

a misera, ut Graias haut sponte vageris ad urbes,

non iniussa tamen; neque te, mea cura, relinquam.

magna fugae monumenta dabis, spernere nec usquam

mendaci captiva viro, meque ille magistram

sentiet et raptu famulae doluisse pudendo.'

dixerat. ast illae murorum extrema capessunt

defixaeque virum lituumque fragoribus horrent,

quales instanti nimborum frigore maestae

succedunt ramis haerentque pavore volucres.

Iamque Getae, iamque omnis Hiber Drangaeaque densa

strage cadit legio et latis prosternitur arvis.

semineces duplicesque inter sua tela suosque

inter equos saevam misero luctamine versant

congeriem et longis campos singultibus implent.

victores patrium contra paeana Geloni

congeminant; eadem redeunt mox gaudia victis,

qua deus et melior belli respexit imago.

Quis tales obitus dederit, quis talia facta,

dic age, tuque feri reminiscere, Musa, furoris.

Absyrtus clipei radiis curruque coruscus

Solis avi, cuius vibrantem comminus hastam

cernere nec galeam gentes potuere minantem,

sed trepidae redeunt et verso vulnera tergo

accipiunt magnisque fugam clamoribus augent,

proterit impulsu gravis agmina corporaque altis

sternit equis gemitusque premit spirantis acervi.

nec levior comitatur Aron, horrentia cuius

discolor arma super squalentesque aere lacertos

barbarica chlamys ardet acu tremefactaque vento

implet equum, qualis roseis it Lucifer alis,

quem Venus inlustri gaudet producere caelo.

at non inde procul Rambelus et acer Otaxes

dispulerant Colchos pariterque inglorius Armes,

fraude nova stabula et furtis adsuetus inultis

depopulare greges, frontem cum cornibus auxit

hispidus inque dei latuit terrore Lycaei:

hac tunc attonitos facie defixerat hostes.

quem simul ac nota formidine bella moventem

vidit Aron, 'pavidos te' inquit 'nunc rere magistros

et stolidum petiisse pecus? non pascua nec bos

hic tibi; nocturnis mitte haec simulacra rapinis

neve deum mihi finge; deus quoque consere dextram.'

sic ait, intentaque adiutum missile planta

derigit et lapsis patuerunt vulnera villis.

nec minus Aeolii proles Aeetia Phrixi

fertur et ipsa furens ac se modo laeta Cytaeis

agminibus, modo cognatis ostentat Achivis.

atque hos in medio duri discrimine belli

laudibus inque ipsis gaudens ubi vidit Iason,

'macte' ait 'o nostrum genus et iam certa propago

Aeoliae nec opina domus; sat magna laborum

dona fero, satis hoc visu quaecumque rependo.'

dixit et in Sueten magnique in fata Ceramni

emicuit clipeumque rotans hunc poplite caeso

deicit, ilium aperit lato per pectus hiatu.

Argus utrumque ab equis ingenti porrigit auso

et Zacorum et Phalcen, peditem pedes haurit Amastrin.

sanguinis ille globos effusaque viscera gestat

barbarus et cassa stridens sublabitur ira.

dat Calais Barisanta neci semperque propinquas

Riphea venali comitantem sanguine pugnas,

centum lecta boum bellator corpora, centum

pactus equos; his ille animam lucemque rependit

crudelis; tandem dulces iam cassus in auras

respicit ac nulla caelum reparabile gaza.

labitur intortos per tempora caerula crines

tunc quoque materna velatus harundine Peucon.

at genetrix imis pariter Maeotis ab antris

implevit plangore lacus natumque vocavit,

iam non per ripas, iam non per curva volantem

stagna nec in medio truncantem marmore cervos.

Eurytus Exomatas agit aequore. Nestoris hastae

immoritur primaevus Helix, nec reddita caro

nutrimenta patri, brevibusque ereptus in annis.

at Latagum Zetemque Daraps; illum exigit hasta,

hunc fugit, ingentem subiti cum sanguinis undam

vidit et extremo lucentia pectora ferro.

Ecce autem muris residens Medea paternis

singula dum magni lustrat certamina belli

atque hos ipsa procul densa in caligine reges

agnoscit quaeritque alios Iunone magistra,

conspicit Aesonium longe caput, ac simul acres

huc oculos sensusque refert animumque faventem,

nunc quo se raperet, nunc quo diversus abiret,

ante videns, quotque unus equos, quot funderet arma,

errantesque viros quam densis sisteret hastis.

quaque iterum tacito sparsit vaga lumina vultu

aut fratris quaerens aut pacti coniugis arma,

saevus ibi miserae solusque occurrit Iason.

tunc his germanam adgreditur, ceu nescia, dictis:

'quis, precor, hic, toto iamdudum fervere campo

quem tueor quemque ipsa vides? nam te quoque tali

attonitam virtute reor.' contra aspera Iuno

reddit agens stimulis ac diris fraudibus urget:

'ipsum' ait 'Aesoniden cernis, soror, aequore tanto

debita cognati repetit qui vellera Phrixi,

nec nunc laude prior generis nec sanguine quisquam.

aspicis, ut Minyas inter proceresque Cytaeos

emicet effulgens quantisque insultet acervis;

et iam vela dabit, iam litora nostra relinquet,

Thessaliae felicis opes dilectaque Phrixo

rura petens. eat atque utinam superetque labores.'

tantum effata magis campis intendere suadet,

dum datur, ardentesque viri percurrere pugnas;

at simul hanc dictis, ilium dea Marte secundo

impulit atque novas egit sub pectora vires.

ora sub excelso iamdudum vertice coni

saeva micant, cursuque ardescit, nec tibi, Perse,

nec tibi, virgo, iubae laetabile sidus Achivae,

acer ut autumni canis iratoque vocati

ab Iove fatales ad regna iniusta cometae.

nec sua Crethiden latuit dea, vimque recentem

sentit agi membris ac se super agmina tollit,

quantus ubi ipse gelu magnoque incanuit imbre

Caucasus et summas abiit hibernus in arctos.

tunc vero, stabulis qualis leo saevit opimis

luxurians spargitque famem mutatque cruores,

sic neque parte ferox nec caede moratur in una

turbidus inque omnes pariter furit ac modo saevo

ense, modo infesta rarescunt cuspide pugnae.

tunc et terrificis undantem crinibus Hebrum

et Geticum Priona ferit; caput eripit Auchi

†brachiaque† et vastis volvendum mittit harenis.

At genitus Iove complerat sua fata Colaxes;

iamque pater maesto contristat sidera vultu

talibus aegra movens nequiquam pectora curis:

'ei mihi, si durae natum subducere sorti

moliar atque meis ausim confidere regnis,

frater adhuc Amyci maerens nece cunctaque divum

turba fremant, quorum nati cecidere cadentque.

quin habeat sua quemque dies cunctisque negabo,

quae mihi.' supremos misero sic fatus honores

congerit atque animis moriturum ingentibus implet.

ille volat campis immensaque funera miscet

per cuneos, velut hiberno proruptus ab arcu

imber agens scopulos nemorumque operumque ruinas,

donec ab ingenti bacchatus vertice montis

frangitur inque novum paulatim deficit amnem.

talis in extremo proles Iovis emicat aevo

et nunc magnanimos Hypetaona Gessithoumque,

nunc Arinen Olbumque notat; iam saucius Aprem

et desertus equo Thydrum pedes exigit hasta

Phasiaden, pecoris custos de more paterni

Caucasus ad primas genuit quem Phasidis undas;

hinc puero cognomen erat, famulumque ferebant

Phasidis intonso nequiquam crine parentes.

iamque aliis instabat atrox, cum diva supremas

rumpit iniqua colus, victorque advenit Iason.

excipit hunc saeva sic fatus voce Colaxes:

'vos Scythiae saturare canes Scythiaeque volucres

huc miseri venistis?' ait saxumque prehensum,

illius et dextrae gestamen et illius aevi,

concussa molitur humo, quod regia Iuno

flexit ad ignotum caput infletumque Monesi.

praeceps ille ruit; nato non depulit ictus

Iuppiter, Aesoniae vulnus fatale sed hastae

per clipeum, per pectus abit, lapsoque cruentus

advolat Aesonides mortemque cadentis acerbat.

spargitur hinc miserisque venit iam notus Alanis.

At regina virum (neque enim deus amovet ignem)

persequitur lustrans oculisque ardentibus haeret;

et iam laeta minus praesentis imagine pugnae

castigatque metus et quas alit inscia curas,

respiciens, an vera soror; nec credere falsos

audet atrox vultus, eademque in gaudia rursus

labitur et saevae trahitur dulcedine flammae.

ac velut ante comas ac summa cacumina silvae

lenibus adludit flabris levis auster, at illum

protinus immanem miserae sensere carinae,

talis ad extremos agitur Medea furores.

interdum blandae derepta monilia divae

contrectat miseroque aptat flagrantia collo,

quaque dedit teneros aurum furiale per artus,

deficit; ac sua virgo deae gestamina reddit,

non gemmis, non illa levi turbata metallo,

sed facibus, sed mole dei, quem pectore toto

iam tenet; extremus roseo pudor errat in ore.

ac prior his: 'credisne patrem promissa daturum,

o soror, Argolicus cui dis melioribus hospes

contigit? aut belli quantum iam restat acerbi?

heu quibus ignota sese pro gente periclis

obicit.' haec fantem medio in sermone reliquit

incepti iam Iuno potens securaque fraudis.

Imminet e celsis audentius improba muris

virgo nec ablatam sequitur quaeritve sororerm.

at quotiens vis dura ducum densique repente

Aesoniden pressere viri cumque omnis in unum

imber iit, totiens saxis pulsatur et hastis:

primaque ad infesti Lexanoris horruit arcus,

alta sed Aesonium supra caput exit harundo,

teque, Caice, petit; coniunx miseranda Caico

linquitur et primo domus imperfecta cubili.

Regius eois Myraces interpres ab oris

venerat, ut Colchos procul atque Aeetia Parthis

foedera donato non inrita iungeret auro.

tum iuvenem terris Parcae tenuere Cytaeis

ac subiti Mavortis amor. simul armiger ibat

semivir impubemque gerens sterilemque iuventam.

ipse Euphrataeis residens ad frena tapetis

nunc levis infesto procurrit in agmina curru,

nunc fuga conversas spargit mentita sagittas.

at viridem gemmis et eoae stamine silvae

subligat extrema patrium cervice tiaran

insignis manicis, insignis acinace dextro;

improba barbaricae procurrunt tegmina plantae.

nec latuere diu saevum spolia illa Syenen,

perque levem et multo maculatam murice tigrin

concita cuspis abit; subitos ex ore cruores

saucia tigris agit vitamque effundit erilem;

ipse puer fracto pronum caput implicat arcu.

sanguine tunc atro chlamys ignea, sanguine vultus

et gravidae maduere comae, quas flore Sabaeo

nutrierat liquidoque parens signaverat auro.

qualem siquis aquis et fertilis ubere terrae

educat ac ventis oleam felicibus implet,

nec labor adsiduus nec spes sua fallit alentem,

iamque videt primam tenero de vertice frondem,

cum subito immissis praeceps aquilonia nimbis

venit hiemps nigraque evulsam tendit harena:

haud secus ante urbem Myraces atque ipsius ante

virginis ora cadit; sed non magis illa movetur

unius aegra metu, quam te, Meleagre, furentem,

quam Talaum videt aut pugnas miratur Acasti;

at satis hos ipsae gentes campique videbant

tempestate pari versis incumbere turmis:

ante oculos fuga sera ducum largusque cadentum

est cruor et currus dominis ingentibus orbi.

Non tulit hos Perses gemitus clademque suorum

tergaque versa tuens his caelum questibus implet:

'quid me iam patriis eiectum sedibus, istas

ut struerem pugnas Scythiamque in bella moverem,

vos superi, vos augurio lusistis inani?

quid fratris meritas tua, Iuppiter, omina

promisere mihi? nobis Argoa parabas

scilicet auxilia et tantas coniungere vires.

saeva quidem lucis miseris mora; dent tamen, oro,

unum ilium mihi fata diem, quo vellera Achivos

sic meritos quoque hunc videam virtute superbum

Aesoniden tantos flentem sine honore labores.'

dixerat haec pectusque suis everberat armis

et galeam fietu, galeam singultibus implet;

ibat et in medii praeceps incendia belli,

ni prior adversis Pallas vidisset ab armis

et secum: 'ruit ecce ferox in funera Perses,

quem genitor Colchis solioque imponere fratris

iam statuit. nostra vereor ne fraude peremptum

increpet et culpam hanc magno terrore rependat.'

haec dicens atro nebulam diffundit amictu

stridentesque viri circum caput amovet hastas.

ille super socias clementi turbine gentes

erigitur paulumque levi raptatus in aethra

iam tandem extremas pugnae defertur in oras,

forte ubi serus Hiber Issedoniaeque phalanges

Marte carent solisque iuvant clamoribus agmen.

Nox simul astriferas profert optabilis umbras;

et cadit extemplo belli fragor, aegraque muris

digreditur longum virgo perpessa timorem.

ut fera Nyctelii paulum per sacra resistunt,

mox rapuere deum iam iam quodcumque paratae

Thyiades, haut alio remeat Medea tumultu

atque inter Graiumque acies patriasque phalangas

semper inexpletis adgnoscit Iasona curis

armaque quique cava superest de casside vultum.