Book 3

7. Satura VII Et spes et ratio studiorum in Caesare tantum;

solus enim tristes hac tempestate Camenas

respexit, cum iam celebres notique poetae

balneolum Gabiis, Romae conducere furnos

temptarent, nec foedum alii nec turpe putarent

praecones fieri, cum desertis Aganippes

vallibus esuriens migraret in atria Clio;

nam si Pieria quadrans tibi nullus in umbra

ostendatur, ames nomen victumque Machaerae

et vendas potius commissa quod auctio vendit

stantibus, oenophorum tripedes armaria cistas,

Alcitheon Pacti, Thebas et Terea Fausti.

hoc satius quam si dicas sub iudice vidi

quod non vidisti, faciant equites Asiani

altera quos nudo traducit Gallia talo.

Nemo tamen studiis indignum ferre laborem

cogetur posthac, nectit quicumque canoris

eloquium vocale modis laurumque momordit.

hoc agite, o iuvenes, circumspicit et stimulat vos

materiamque sibi ducis indulgentia quaerit,

si qua aliunde putas rerum expectanda tuarum

praesidia atque ideo croceae membrana tabellae

impletur, lignorum aliquid posce ocius et quae

componis dona Veneris, Telesine, marito,

aut clude et positos tinea pertunde libellos,

frange miser calamum vigilataque proelia dele,

qui facis in parva sublimia carmina cella,

ut dignus venias hederis et imagine macra.

spes nulla ulterior; didicit iam dives avarus

tantum admirari, tantum laudare disertos,

ut pueri Iunonis avem. sed defluit aetas

et pelagi patiens et cassidis atque ligonis.

taedia tunc subeunt animos, tunc seque suamque

Terpsichoren odit facunda et nuda senectus.

Accipe nunc artes ne quid tibi conferat iste

quem colis et Musarum et Apollinis aede relicta,

ipse facit versus, atque uni cedit Homero

propter mille annos, et si dulcedine famae

succensus recites, maculosas commodat aedes;

haec longe ferrata domus servire iubetur,

in qua sollicitas imitatur ianua portas,

scit dare libertos extrema in parte sedentis

ordinis et magnas comitum disponere voces:

nemo dabit regum quanti subsellia constant

et quae conducto pendent anabathra tigillo,

quaeque reportandis posita est orchestra cathedris.

nos tamen hoc agimus tenuique in pulvere sulcos

ducimus et litus sterili versamus aratro,

nam si discedas, laqueo tenet ambitiosi

scribendi cacoethes et aegro in corde senescit.

Sed vatem egregium, cui non sit publica vena,

qui nil expositum soleat deducere nec qui

communi feriat carmen triviale moneta,

hunc, qualem nequeo monstrare et sentio tantum,

anxietate carens animus facit, omnis acerbi

inpatiens, cupidus silvarum aptusque bibendis

fontibus Aonidum. neque enim cantare sub antro

Pierio thyrsumque potest contingere maesta

paupertas atque aeris inops, quo nocte dieque

corpus eget: satur est cum dicit Horatius euhoe!

quis locus ingenio, nisi cum se carmine solo

vexant et dominis Cirrhae Nysaeque feruntur

pectora vestra duas non admittentia curas?

magnae mentis opus, nec de lodice paranda

attonitae, currus et equos faciesque deorum

aspicere et qualis Rutulum confundat Erinys.

nam si Vergilio puer et tolerabile desset

hospitium, caderent omnes a crinibus hydri,

surda nihil gemeret grave bucina: poscimus ut sit

non minor antiquo Rubrenus Lappa cothurno,

cuius et alveolos et laenam pignerat Atreus?

non habet infelix Numitor quod mittat amico:

Quintillae quod donet habet, nec defuit illi

unde emeret multa pascendum carne leonem

iam domitum; constat leviori belua sumptu

nimirum et capiunt plus intestina poetae.

Contentus fama iaceat Lucanus in hortis

marmoreis, et Serrano tenuique Saleio

gloria quantalibet quid erit, si gloria tantum est?

curritur ad vocem iucundam et carmen amicae

Thebaidos, laetam cum fecit Statius urbem

promisitque diem: tanta dulcedine captos

adficit ille animos tantaque libidine volgi

auditur; sed cum fregit subsellia versu,

esurit, intactam Paridi nisi vendit Agauen.

ille et militiae multis largitur honorem,

semenstri digitos vatum circumligat auro:

quod non dant proceres, dabit histrio; tu Camerinos

et Baream, tu nobilium magna atria curas?

praefectos Pelopea facit, Philomela tribunos.

haut tamen invideas vati quem pulpita pascunt:

quis tibi Maecenas, quis nunc erit aut Proculeius

aut Fabius? quis Cotta iterum, quis Lentulus alter?

tunc par ingenio pretium, tunc utile multis

pallere et vinum toto nescire Decembri.

Vester porro labor fecundior, historiarum

scriptores? perit hic plus temporis atque olei plus.

nullo quippe modo millensima pagina surgit

omnibus et crescit multa damnosa papyro;

sic ingens rerum numerus iubet atque operum lex.

quae tamen inde seges? terrae quis fructus apertae?

quis dabit historico quantum daret acta legenti?

Sed genus ignavum, quod lecto gaudet et umbra.

dic igitur quid causidicis civilia praestent

officia et magno comites in fasce libelli.

ipsi magna sonant, sed tum cum creditor audit

praecipue, vel si tetigit latus acrior illo

qui venit ad dubium grandi cum codice nomen.

tunc inmensa cavi spirant mendacia folles

conspuiturque sinus: veram deprendere messem

si libet, hinc centum patrimonia causidicorum,

parte alia solum russati pone Lacertae.

consedere duces, surgis tu pallidus Aiax

dicturus dubia pro libertate bubulco

iudice, rumpe miser tensum iecur, ut tibi lasso

Agantur virides, scalarum gloria, palmae.

quod vocis pretium? siccus petasunculus et vas

pelamydum aut veteres, Maurorum epimenia, bulbi,

aut vinum Tiberi devectum, quinque lagonae.

si quater egisti, si contigit aureus unus,

inde cadunt partes ex foedere pragmaticorum.

Aemilio dabitur quantum licet, et melius nos

egimus; huius enim stat currus aeneus, alti

quadriiuges in vestibulis, atque ipse feroci

bellatore sedens curvatum hastile minatur

eminus et statua meditatur proelia lusca.

sic Pedo conturbat, Matho deficit, exitus hic est

Tongilii, magno cum rhinocerote lavari

qui solet et vexat lutulenta balnea turba,

perque forum iuvenes longo premit assere Maedos

empturus pueros argentum murrina villas;

spondet enim Tyrio stlattaria purpura filo.

et tamen est illis hoc utile: purpura vendit

causidicum, vendunt amethystina; convenit illi

et strepitu et facie maioris vivere census,

sed finem inpensae non servat prodiga Roma.

Fidimus eloquio? Ciceroni nemo ducentos

nunc dederit nummos, nisi fulserit anulus ingens.

respicit haec primum qui litigat, an tibi servi

octo, decem comites, an post te sella, togati

ante pedes, ideo conducta Paulus agebat

sardonyche, atque ideo pluris quam Gallus agebat,

quam Basilus. rara in tenui facundia panno.

quando licet Basilo flentem producere matrem?

quis bene dicentem Basilum ferat? accipiat te

Gallia vel potius nutricula causidicorum

Africa, si placuit mercedem ponere linguae.

Declamare doces? o ferrea pectora Vetti,

cum perimit saevos classis numerosa tyrannos.

nam quaecumque sedens modo legerat, haec eadem stans,

perferet atque eadem cantabit versibus isdem;

occidit miseros crambe repetita magistros,

quis color et quod sit causae genus atque ubi summa

quaestio, quae veniant diversa e parte sagittae,

nosse volunt omnes, mercedem solvere nemo

mercedem appellas? quid enim scio? culpa docentis

scilicet arguitur, quod laevae parte mamillae

nil salit Arcadico iuveni, cuius mihi sexta

quaque die miserum dirus caput Hannibal inplet,

quidquid id est de quo deliberat, an petat urbem

a Cannis, an post nimbos et fulmina cautus

circumagat madidas a tempestate cohortes.

quantum vis stipulare et protinus accipe: quid do

ut totiens illum pater audiat? haec alii sex

vel plures uno conclamant ore sophistae

et veras agitant lites raptore relicto;

fusa venena silent, malus ingratusque maritus

et quae iam veteres sanant mortaria caecos.

Ergo sibi dabit ipse rudem, si nostra movebunt

consilia, et vitae diversum iter ingredietur

ad pugnam qui rhetorica descendit ab umbra,

summula ne pereat qua vilis tessera venit

frumenti; quippe haec merces lautissima. tempta

Chrysogonus quanti doceat vel Polio quanti

lautorum pueros: artem scindes Theodori

Balnea sescentis et pluris porticus in qua

gestetur dominus quotiens pluit—anne serenum

expectet spargatve luto iumenta recenti?

hic potius, namque hic mundae nitet ungula mulae.

parte alia longis Numidarum fulta columnis

surgat et algentem rapiat cenatio solem,

qualiacumque domus, veniet qui fercula docte

conponat, veniet qui pulmentaria condit.

hos inter sumptus sestertia Quintiliano,

ut multum, duo sufficient; res nulla minoris

constabit patri quam filius. unde igitur tot

Quintilianus habet saltus? exempla novorum

fatorum transi: felix et pulcer et acer,

felix et sapiens et nobilis et generosus

adpositam nigrae lunam subtexit alutae;

felix orator quoque maximus et iaculator,

et si perfrixit, cantat bene. distat enim quae

sidera te excipiant modo primos incipientem

edere vagitus et adhuc a matre rubentem.

si Fortuna volet, fies de rhetore consul;

si volet haec eadem, fiet de consule rhetor.

Ventidius quid enim? quid Tullius? anne aliud quam

sidus et occulti miranda potentia fati?

servis regna dabunt, captivis fata triumphum.

felix ille tamen corvo quoque rarior albo.

paenituit multos vanae sterilisque cathedrae,

sicut Thrasimachi probat exitus atque Secundi

Carrinatis; et hunc inopem vidistis, Athenae,

nil praeter gelidas ausae conferre cicutas.

di, maiorum umbris tenuem et sine pondere terram

spirantisque crocos et in urna perpetuum ver,

qui praeceptorem sancti voluere parentis

esse loco. metuens virgae iam grandis Achilles

cantabat patriis in montibus et cui non tunc

eliceret risum citharoedi cauda magistri;

sed Rufum atque alios caedit sua quemque iuventus,

Rufum, quem totiens Ciceronem Allobroga dixit.

Quis gremio Celadi doctique Palaemonis adfert

quantum grammaticus meruit labor? et tamen ex hoc

quodcumque est, minus est autem quam rhetoris aera,

discipuli custos praemordet acoenonoetus

et qui dispensat frangit sibi. cede, Palaemon,

et patere inde aliquid decrescere, non aliter quam

institor hibernae tegetis niveique cadurci,

dummodo non pereat mediae quod noctis ab hora

sedisti, qua nemo faber, qua nemo sederet

qui docet obliquo lanam deducere ferro;

dummodo non pereat totidem olfecisse lucernas

quot stabant pueri, cum totus decolor esset

Flaccus et haereret nigro fuligo Maroni.

Rara tamen merces quae cognitione tribuni

non egeat. sed vos saevas inponite leges,

ut praeceptori verborum regula constet,

ut legat historias, auctores noverit omnes

tamquam ungues digitosque suos, ut forte rogatus

dum petit aut thermas aut Phoebi balnea, dicat

nutricem Anchisae, nomen patriamque novercae

Anchemoli, dicat quot Acestes vixerit annis,

quot Siculi Phrygibus vini donaverit urnas;

exigite ut mores teneros ceu pollice ducat,

ut si quis cera voltum facit; exigite ut sit

et pater ipsius coetus, ne turpia ludant,

ne faciant vicibus; non est leve tot puerorum

observare manus oculosque in fine trementis,

‘haec,’ inquit, ‘cura, sed cum se verterit annus,

accipe, victori populus quod postulat, aurum.’

8. Satura VIII Stemmata quid faciunt? quid prodest, Pontice, longo

sanguine censeri, pictos ostendere vultus

maiorum et stantis in curribus Aemilianos

et Curios iam dimidios umerosque minorem

Corvinum et Galbam auriculis nasoque carentem?

quis fructus generis tabula iactare capaci

Corvinum, posthac multa contingere virga

fumosos equitum cum dictatore magistros,

si coram Lepidis male vivitur? effigies quo

tot bellatorum, si luditur alea pernox

ante Numantinos, si dormire incipis ortu

Luciferi, quo signa duces et castra movebant?

cur Allobrogicis et magna gaudeat ara

natus in Herculeo Fabius lare, si cupidus, si

vanus et Euganea quantumvis mollior agna,

si tenerum attritus Catinensi pumice lumbum

squalentis traducit avos, emptorque veneni

frangenda miseram funestat imagine gentem?

tota licet veteres exornent undique cerae

atria, nobilitas sola est atque unica virtus.

Paulus vel Cossus vel Drusus moribus esto,

hos ante effigies maiorum pone tuorum,

praecedant ipsas illi te consule virgas.

prima mihi debes animi bona. sanctus haberi

iustitiaeque tenax factis dictisque mereris?

agnosco procerem: salve Gaetulice, seu tu

Silanus, quocumque alio de sanguine rarus

civis et egregius patriae contingis ovanti,

exclamare libet, populus quod clamat Osiri

invento. quis enim generosum dixerit hunc qui

indignus genere et praeclaro nomine tantum

insignis? nanum cuiusdam Atlanta vocamus,

Aethiopem Cycnum, pravam extortamque puellam

Europen; canibus pigris scabieque vetusta

levibus et siccae lambentibus ora lucernae

nomen erit pardus tigris leo, si quid adhuc est

quod fremat in terris violentius; ergo cavebis

et metues ne tu sic Creticus aut Camerinus.

His ego quem monui? tecum est mihi sermo, Rubelli

Blande, tumes alto Drusorum stemmate, tamquam

feceris ipse aliquid propter quod nobilis esses,

ut te conciperet quae sanguine fulget Iuli,

non quae ventoso conducta sub aggere texit,

vos humiles, inquis, ‘volgi pars ultima nostri,

quorum nemo queat patriam monstrare parentis;

ast ego Cecropides.’ vivas et originis huius

gaudia longa feras, tamen ima plebe Quiritem

facundum invenies: solet hic defendere causas

nobilis indocti; veniet de plebe togata

qui iuris nodos et legum aenigmata solvat;

hinc petit Euphraten iuvenis domitique Batavi

custodes aquilas, armis industrius. at tu

nil nisi Cecropides, truncoque simillimus Hermae:

nullo quippe alio vineis discrimine quam quod

illi marmoreum caput est, tua vivit imago.

Dic mihi, Teucrorum proles: animalia muta

quis generosa putet nisi fortia? nempe volucrem

sic laudamus equum, facili cui plurima palma

fervet et exultat rauco victoria circo;

nobilis hic, quocumque venit de gramine, cuius

clara fuga ante alios et primus in aequore pulvis,

sed venale pecus Coryphaei posteritas et

Hirpini, si rara iugo victoria sedit;

nil ibi maiorum respectus, gratia nulla

umbrarum; dominos pretiis mutare iubentur

exiguis, trito ducunt epiraedia collo

segnipedes dignique molam versare nepotes,

ergo ut miremur te, non tua, privum aliquid da,

quod possim titulis incidere praeter honores

quos illis damus ac dedimus, quibus omnia debes.

Haec satis ad iuvenem quem nobis fama superbum

tradit et inflatum plenumque Nerone propinquo;

rarus enim ferme sensus communis in illa

fortuna, sed te censeri laude tuorum,

Pontice, noluerim sic ut nihil ipse futurae

laudis agas. miserum est aliorum incumbere famae,

ne conlapsa ruant subductis tecta columnis,

stratus humi palmes viduas desiderat ulmos.

esto bonus miles, tutor bonus, arbiter idem

integer; ambiguae si quando citabere testis

incertaeque rei, Phalaris licet imperet ut sis

falsus et admoto dictet periuria tauro,

summum crede nefas animam praeferre pudori,

et propter vitam vivendi perdere causas,

dignus morte perit, cenet licet ostrea centum

Gaurana et Cosmi toto mergatur aeno.

Expectata diu tandem provincia cum te

rectorem accipiet, pone irae frena modumque,

pone et avaritiae, miserere inopum sociorum:

ossa vides rerum vacuis exucta medullis;

respice quid moneant leges, quid curia mandet,

praemia quanta bonos maneant, quam fulmine iusto

et Capito et Numitor ruerint damnante senatu,

piratae Cilicum, sed quid damnatio confert?

praeconem, Chaerippe, tuis circumspice pannis,

cum Pansa eripiat quidquid tibi Natta reliquit

iamque tace; furor est post omnia perdere naulum.

Non idem gemitus olim neque vulnus erat par

damnorum sociis florentibus et modo victis,

plena domus tunc omnis, et ingens stabat acervus

nummorum, Spartana chlamys, conchylia Coa,

et cum Parrhasii tabulis signisque Myronis

Phidiacum vivebat ebur, nec non Polycliti

multus ubique labor, rarae sine Mentore mensae,

inde Dolabella Antonius, inde

sacrilegus Verres referebant navibus altis

occulta spolia et plures de pace triumphos,

nunc sociis iuga pauca boum, grex parvus equarum,

et pater armenti capto eripietur agello,

ipsi deinde Lares, si quod spectabile signum,

si quis in aedicula deus unicus; haec etenim sunt

pro summis, iam sunt haec maxima, despicias tu

forsitan inbellis Rhodios unctamque Corinthon;

despicias merito: quid resinata iuventus

cruraque totius facient tibi levia gentis?

horrida vitanda est Hispania, Gallicus axis

Illyricumque latus; parce et messoribus illis

qui saturant urbem circo scaenaeque vacantem;

quanta autem inde feres tam dirae praemia culpae,

cum tenuis nuper Marius discinxerit Afros?

curandum in primis ne magna iniuria fiat

fortibus et miseris, tollas licet omne quod usquam est

auri atque argenti: scutum gladiumque relinques,

Quod modo proposui, non est sententia: verum est,

credite me vobis folium recitare Sibyllae,

si tibi sancta cohors comitum, si nemo tribunal

vendit acersecomes, si nullum in coniuge crimen

nec per conventus et cuncta per oppida curvis

unguibus ire parat nummos raptura Celaeno,

tum licet a Pico numeres genus, altaque si te

nomina delectant, omnem Titanida pugnam

inter maiores ipsumque Promethea ponas,.

de quocumque voles proavum tibi sumito libro.

quod si praecipitem rapit ambitio atque libido,

si frangis virgas sociorum in sanguine, si te

delectant hebetes lasso lictore secures,

incipit ipsorum contra te stare parentum

nobilitas claramque facem praeferre pudendis.

omne animi vitium tanto conspectus in se

crimen habet, quanto maior qui peccat habetur,

quo mihi te solitum falsas signare tabellas

in templis quae fecit avus statuamque parentis

ante triumphalem? quo, si nocturnus adulter

tempora Santonico velas adoperta cucullo?

Praeter maiorum cineres atque ossa volucri

carpento rapitur pinguis Lateranus, et ipse.

ipse rotam adstringit sufflamine mulio consul.

nocte quidem, sed Luna videt, sed sidera testes

intendunt oculos, finitum tempus honoris

cum fuerit, clara Lateranus luce flagellum

sumet et occursum numquam trepidabit amici

iam senis ac virga prior annuet, atque maniplos

solvet et infundet iumentis hordea lassis.

interea, dum lanatas robumque iuvencum

more Numae caedit, Iovis ante altaria iurat

solam Eponam et facies olida ad praesepia pictas.

sed cum pervigiles placet instaurare popinas,

obvius adsiduo Syrophoenix unctus amomo

currit, Idymaeae Syrophoenix incola portae,

hospitis adfectu dominum regemque salutat,

et cum venali Cyane succincta lagona.

Defensor culpae dicet mihi ‘fecimus et nos

haec iuvenes.’ esto, desisti nempe nec ultra

fovisti errorem, breve sit quod turpiter audes;

quaedam cum prima resecentur crimina barba,

indulge veniam pueris: Lateranus ad illos

thermarum calices inscriptaque lintea vadit

maturus bello Armeniae Syriaeque tuendis

amnibus et Rheno atque Histro; praestare Neronem

securum valet haec aetas, mitte Ostia, Caesar,

mitte, sed in magna legatum quaere popina;

invenies aliquo cum percussore iacentem,

permixtum nautis et furibus ac fugitivis,

inter carnifices et fabros sandapilarum

et resupinati cessantia tympana galli,

aequa ibi libertas, communia pocula, lectus

non alius cuiquam, nec mensa remotior ulli.

quid facias talem sortitus, Pontice, servum?

nempe in Lucanos aut Tusca ergastula mittas.

at vos, Troiugenae, vobis ignoscitis, et quae

turpia cerdoni, Volesos Brutumque decebunt.

Quid si numquam adeo foedis adeoque pudendis

utimur exemplis, ut non peiora supersint?

consumptis opibus vocem, Damasippe, locasti

sipario, clamosum ageres ut Phasma Catulli.

Laureolum velox etiam bene Lentulus egit,

iudice me dignus vera cruce, nec tamen ipsi

ignoscas populo; populi frons durior huius

qui sedet et spectat triscurria patriciorum

planipedes audit Fabios, ridere potest qui

Mamercorum alapas. quanti sua funera vendant

quid refert? vendunt nullo cogente Nerone,

nec dubitant celsi praetoris vendere ludis,

finge tamen gladios inde atque hinc pulpita poni,

quid satius? mortem sic quisquam exhorruit, ut sit

zelotypus Thymeles, stupidi collega Corinthi?

res haut mira tamen citharoedo principe mimus

nobilis, haec ultra quid erit nisi ludus? et illic

dedecus urbis habes, nec murmillonis in armis

nec clipeo Gracchum pugnantem aut falce supina;

damnat enim tales habitus, sed damnat et, odit;

nec galea faciem abscondit; movet ecce tridentem.

postquam vibrata pendentia retia dextra

nequiquam effudit, nudum ad spectacula voltum

erigit et tota fugit agnoscendus harena.

credamus tunicae, de faucibus aurea cum se

porrigat.et longo iactetur spira galero.

ergo ignominiam graviorem pertulit omni

vulnere cum Graccho iussus pugnare secutor.

Libera si dentur populo suffragia, quis tam

perditus ut dubitet Senecam praeferre Neroni?

cuius supplicio non debuit una parari

simia nec serpens unus nec culleus unus.

par Agamemnonidae crimen, sed causa facit rem

dissimilem: quippe ille deis auctoribus ultor

patris erat caesi media inter pocula, sed nec

Electrae iugulo se polluit aut Spartam

sanguine coniugii, nullis aconita propinquis

miscuit, in scaena numquam cantavit Orestes,

Troica non scripsit, quid enim Verginius armis

debuit ulcisci magis aut cum Vindice Galba,

quod Nero tam saeva crudaque tyrannide fecit?

haec opera atque hae sunt generosi principis artes,

gaudentis foedo peregrina ad pulpita cantu

prostitui Graiaeque apium meruisse coronae,

maiorum effigies habeant insignia vocis,

ante pedes Domiti longum tu pone Thyestae

syrma vel Antigones vel personam Melanippes,

et de marmoreo citharam suspende colosso.

Quid, Catilina, tuis natalibus atque Cethegi

inveniet quisquam sublimius? arma tamen vos

nocturna et flammas domibus templisque paratis,

ut bracatorum pueri Senonumque minores,

ausi quod liceat tunica punire molesta.

sed vigilat consul vexillaque vestra coercet;

hic novus Arpinas, ignobilis et modo Romae

municipalis eques, galeatum ponit ubique

praesidium attonitis et in omni monte laborat,

tantum igitur muros intra toga contulit illi

Leucade, quantum

Thessaliae campis Octavius abstulit udo

caedibus adsiduis gladio; sed Roma parentem,

Roma patrem patriae Ciceronem libera dixit.

Arpinas alius Volscorum in monte solebat

poscere mercedes alieno lassus aratro,

nodosam post haec frangebat vertice vitem,

si lentus pigra muniret castra dolabra;

hic tamen et Cimbros et summa pericula rerum

excipit et solus trepidantem protegit urbem.

atque ideo, postquam ad Cimbros stragemque volabant

qui numquam attigerant maiora cadavera corvi,

nobilis ornatur lauro collega secunda.

Plebeiae Deciorum animae, plebeia fuerunt

nomina; pro totis legionibus hi tamen et pro

omnibus auxiliis atque omni pube Latina

sufficiunt dis infernis Terraeque parenti;

Ancilla natus trabeam et diadema Quirini

et fasces meruit, regum ultimus ille bonorum.

prodita laxabant portarum claustra tyrannis

exulibus iuvenes ipsius consulis et quos

magnum aliquid dubia pro libertate deceret,

quod miraretur cum Coclite Mucius et quae

imperii fines Tiberinum virgo natavit:

occulta ad patres produxit crimina servus

matronis lugendus, at illos verbera iustis

adficiunt poenis et legum prima securis.

Malo pater tibi sit Thersites, dummodo tu sis

Aeacidae similis Vulcaniaque arma capessas,

quam te Thersitae similem producat Achilles,

et tamen, ut longe repetas longeque revolvas

nomen, ab infami gentem deducis asylo:

maiorum primus, quisquis fuit ille, tuorum

aut pastor fuit aut illud quod dicere nolo.

9. Satura IX Scire velim, quare totiens mihi, Naevole, tristis

occurras, fronte obducta ceu Marsya victus,

quid tibi cum vultu, qualem deprensus habebat

Ravola, dum Rhodopes uda terit inguina barba?

nos colaphum incutimus lambenti crustula servo.

non erit hac facie miserabilior Crepereius

Pollio, qui triplicem usuram praestare paratus

circumit et fatuos non invenit, unde repente

tot rugae? certe modico contentus agebas

vernam equitem, conviva ioco mordente facetiis

et salibus vehemens intra pomeria natis.

omnia nunc contra: vultus gravis, horrida siccae

silva comae, nullus tota nitor in cute, qualem

Bruttia praestabat calidi tibi fascia visci,

sed fruticante pilo neglecta et squalida crura.

quid macies aegri veteris, quem tempore longo

torret quarta dies olimque domestica febris?

deprendas animi tormenta latentis in aegro

corpore, deprendas et gaudia; sumit utrumque

inde habitum facies, igitur flexisse videris

propositum et vitae contrarius ire priori.

nuper enim, ut repeto, fanum Isidis et Ganymedem

Pacis et advectae secreta Palatia matris

et Cererem (nam quo non prostat femina templo?)

notior Aufidio moechus celebrare solebas,

quodque taces, ipsos etiam inclinare maritos.

‘Utile et hoc multis vitae genus, at mihi nullum

inde operae pretium, pingues aliquando lacernas,

munimenta togae, duri crassique coloris

et male percussas textoris pectine Galli

accipimus, tenue argentum venaeque secundae,

fata regunt homines, fatum est et partibus illis

quas sinus abscondit, nam si tibi sidera cessant,

nil faciet longi mensura incognita nervi,

quamvis te nudum spumanti Virro labello

viderit et blandae adsidue densaeque tabellae

sollicitent, αὐτὸς γὰρ ἐφέλκεται ἄνδρα κίναιδος.

quod tamen ulterius monstrum quam mollis avarus?

haec tribui, deinde illa dedi, mox plura tulisti ;

computat, et cevet. ponatur calculus, adsint

cum tabula pueri; numera sestertia quinque

omnibus in rebus: numerentur deinde labores,

an facile et pronum est agere intra viscera penem

legitimum atque illic hesternae occurrere cenae?

servus erit minus ille miser qui foderit agrum,

quam dominum; sed tu sane tenerum et puerum te

et pulchrum et dignum cyatho caeloque putabas,

vos humili adseculae, vos indulgebitis umquam

cultori, iam nec morbo donare parati?

en cui tu viridem umbellam, cui sucina mittas

grandia, natalis quotiens redit aut madidum ver

incipit et strata positus longaque cathedra

munera femineis tractat secreta kalendis.

Dic, passer, cui tot montis, tot praedia servas

Apula, tot milvos intra tua pascua lassos?

te Trifolinus ager fecundis vitibus implet

suspectumque iugum Cumis et Gaurus inanis—

nam quis plura linit victuro dolia musto?—

quantum erat exhausti lumbos donare clientis

iugeribus paucis? meliusne hic rusticus infans

cum matre et casulis et conlusore catello

cymbala pulsantis legatum fiet amici?

improbus es cum poscis, ait. sed pensio clamat

posce ; sed appellat puer unicus ut Polyphemi

lata acies per quam sollers evasit Vlixes;

alter emendus erit, namque hic non sufficit, ambo

pascendi. quid agam bruma spirante? quid, oro,

quid dicam scapulis puerorum aquilone Decembri

et pedibus? durate atque expectate cicadas ?

Verum ut dissimili es, ut mittas cetera, quanto

metiris pretio, quod ni tibi deditus essem

devotusque cliens, uxor tua virgo maneret?

scis certe quibus ista modis, quam saepe rogaris,

et quae pollicitus, fugientem saepe puellam

amplexu rapui; tabulas quoque ruperat et iam

signabat: tota vix hoc ego nocte redemi

te plorante foris; testis mihi lectulus et tu,

ad quem pervenit lecti sonus et dominae vox.

instabile ac dirimi coeptum et iam paene solutum

coniugium in multis domibus servavit adulter.

quo te circumagas? quae prima aut ultima ponas?

nullum ergo meritum est, ingrate ac perfide, nullum,

quod tibi filiolus vel filia nascitur ex me?

tollis enim et libris actorum spargere gaudes

argumenta viri. foribus suspende coronas:

iam pater es, dedimus quod famae opponere possis,

iura parentis habes, propter me scribens heres,

legatum omne capis nec non et dulce caducum.

commoda praeterea iungentur multa caducis,

si numerum, si tres implevero.’ Iusta doloris,

Naevole, causa tui; contra tamen ille quid adfert?

‘neglegit atque alium bipedem sibi quaerit asellum,

haec soli commissa tibi celare memento

et tacitus nostras intra te fige querellas.

nam res mortifera est inimicus pumice levis;

qui modo secretum commiserat, ardet et odit,

tamquam prodiderim quidquid scio. sumere ferrum,

fuste aperire caput, candelam adponere valvis

non dubitat, nec contemnas aut despicias quod

his opibus numquam cara est annona veneni.

ergo occulta teges ut curia Martis Athenis.’

O Corydon, Corydon, secretum divitis ullum

esse putas? servi ut taceant, iumenta loquentur

et canis et postes et marmora, claude fenestras,

vela tegant rimas, iunge ostia, tollite lumen,

e medio fac eant omnes, prope nemo recumbat:

quod tamen ad cantum galli facit ille secundi,

proximus ante diem caupo sciet, audiet et quae

finxerunt pariter libarius archimagiri

carptores. quod enim dubitant componere crimen

in dominos, quotiens rumoribus ulciscuntur

baltea? nec derit qui te per compita quaerat

nolentem et miseram vinosus inebriet aurem,

illos ergo roges quidquid paulo ante petebas

a nobis, taceant illi. sed prodere malunt

arcanum, quam subrepti potare Falerni

pro populo faciens quantum Saufeia bibebat,

vivendum recte cum propter plurima tum est his

praecipue causis, ut linguas mancipiorum

contemnas, nam lingua mali pars pessima servi;

deterior tamen hic qui liber non erit illis,

quorum animas et farre suo custodit et aere.

‘Utile consilium modo, sed commune, dedisti,

nunc mihi quid suades post damnum temporis et spes

deceptas? festinat enim decurrere velox

flosculus angustae miseraeque brevissima vitae

portio; dum bibimus, dum serta unguenta puellas

poscimus, obrepit non intellecta senectus.’

Ne trepida, numquam pathicus tibi derit amicus

stantibus et salvis his collibus: undique ad illos

convenient et carpentis et navibus omnes

qui digito scalpunt uno caput, altera maior

spes superest; tu tantum erucis inprime dentem.

‘Haec exempla para felicibus, at mea Clotho

et Lachesis gaudent, si pascitur inguine venter,

o parvi nostrique Lares, quos ture minuto

aut farre et tenui soleo exorare corona,

quando ego figam aliquid, quo sit mihi tuta senectus

a tegete et baculo? viginti milia faenus

pigneribus positis, argenti vascula puri,

sed quae Fabricius censor notet, et duo fortes

de grege Moesorum. qui me cervice locata

securum iubeant clamoso insistere circo;

sit mihi praeterea curvus caelator, et alter

qui multas facies pingit cito; sufficiunt haec,

quando ego pauper ero; votum miserabile, nec spes

his saltem; nam cum pro me Fortuna vocatur,

adfixit ceras illa de nave petitas,

quae Siculos cantus effugit remige surdo.’