Book 5

13. Satura XIII exemplo quodcumque malo committitur, ipsi

displicet auctori: prima est haec ultio, quod se

iudice nemo nocens absolvitur, improba quamvis

gratia fallaci praetoris vicerit urna.

quid sentire putas omnes, Calvine, recenti

de scelere et fidei violatae crimine? sed nec

tam tenuis census tibi contigit, ut mediocris

iacturae te mergat onus, nec rara videmus

quae pateris; casus multis hic cognitus ac iam

tritus et e medio fortunae ductus acervo.

ponamus nimios gemitus, flagrantior aequo

non debet dolor esse viri nec vulnere maior,

tu quamvis levium minimam exiguamque malorum

particulam vix ferre potes spumantibus ardens

visceribus, sacrum tibi quod non reddat amicus

depositum; stupet haec qui iam post terga reliquit

sexaginta annos Fonteio consule natus?

an nihil in melius tot rerum proficis usu?

Magna quidem, sacris quae dat praecepta libellis,

victrix fortunae sapientia; ducimus autem

hos quoque felices, qui ferre incommoda vitae

nec iactare iugum vita didicere magistra,

quae tam festa dies, ut cesset prodere furem,

perfidiam, fraudes atque omni ex crimine lucrum

quaesitum et partos gladio vel pyxide nummos?

rari quippe boni: numera, vix sunt totidem quot

Thebarum portae vel divitis ostia Nili.

nona aetas agitur peioraque saecula ferri

temporibus, quorum sceleri non invenit ipsa

nomen et a nullo posuit natura metallo.

nos hominum divumque fidem clamore demus

quanto Faesidium laudat vocalis agentem

sportula. dic, senior bulla dignissime, nescis

quas habeat veneres aliena pecunia? nescis

quem tua simplicitas risum vulgo moveat, cum

exigis a quoquam ne peieret et putet ullis

esse aliquod numen templis araeque rubenti?

quondam hoc indigenae vivebant more, priusquam

sumeret agrestem posito diademate falcem

Saturnus fugiens, tunc cum virguncula Iuno

et privatus adhuc Idaeis Iuppiter antris;

nulla super nubes convivia caelicolarum,

nec puer Iliacus formosa nec Herculis uxor

ad cyathos, et iam siccato nectare tergens

bracchia Vulcanus Liparaea nigra taberna.

prandebat sibi quisque deus, nec turba deorum

talis ut est hodie, contentaque sidera paucis

numinibus miserum urguebant Atlanta minori

pondere, nondum aliquis sortitus triste profundi

imperium, aut Sicula torvos cum coniuge Pluton,

nec rota nec Furiae nec saxum aut vulturis atri

poena, sed infernis hilares sine regibus umbrae.

inprobitas illo fuit admirabilis aevo,

credebant quo grande nefas et morte piandum,

si iuvenis vetulo non adsurrexerat et si

barbato cuicumque puer, licet ipse videret

plura domi fraga et maiores glandis acervos;

tam venerabile erat praecedere quattuor annis,

primaque par adeo sacrae lanugo senectae.

Nunc si depositum non infitietur amicus,

si reddat veterem cum tota aerugine follem,

prodigiosa fides et Tuscis digna libellis,

quaeque coronata lustrari debeat agna.

egregium sanctumque virum si cerno, bimembri

hoc monstrum puero et miranti sub aratro

piscibus inventis et fetae comparo mulae,

sollicitus, tamquam lapides effuderit imber

examenque apium longa consederit uva

culmine delubri, tamquam in mare fluxerit amnis

gurgitibus miris et lactis vertice torrens.

Intercepta decem quereris sestertia fraude

sacrilega. quid si bis centum perdidit alter

hoc arcana modo? maiorem tertius illa

summam, quam patulae vix ceperat angulus arcae?

tam facile et pronum est superos contemnere testes,

si mortalis idem nemo sciat! aspice quanta

voce neget, quae sit ficti constantia vultus:

per Solis radios Tarpeiaque fulmina iurat

et Martis frameam et Cirrhaei spicula vatis,

per calamos venatricis pharetramque puellae

perque tuum, pater Aegaei Neptune, tridentem;

addit et Herculeos arcus hastamque Minervae,

quidquid habent telorum armamentaria caeli.

si vero et pater est, comedam, inquit flebile, ‘nati

sinciput elixi Pharioque madentis aceto.’

Sunt in fortunae qui casibus omnia ponant

et nullo credant mundum rectore moveri

natura volvente vices et lucis et anni,

atque ideo intrepidi quaecumque altaria tangunt,

est alius metuens ne crimen poena sequatur;

hic putat esse deos et peierat, atque ita secum:

‘decernat quodcumque volet de corpore nostro

Isis et irato feriat mea lumina sistro,

dummodo vel caecus teneam quos abnego nummos,

et phthisis et vomicae putres et dimidium crus

sunt tanti, pauper locupletem optare podagram

nec dubitet Ladas, si non eget Anticyra nec

Archigene; quid enim velocis gloria plantae

praestat et esuriens Pisaeae ramus olivae?

ut sit magna, tamen certe lenta ira deorum est;

si curant igitur cunctos punire nocentes,

quando ad me venient? sed et exorabile numen

fortasse experiar, solet his ignoscere, multi

committunt eadem diverso crimina fato:

ille crucem sceleris pretium tulit, hic diadema.’

Sic animum dirae trepidum formidine culpae

confirmat, tunc te sacra ad delubra vocantem

praecedit, trahere immo ultro ac vexare paratus,

nam cum magna malae superest audacia causae,

creditur a multis fiducia, mimum agit ille,

urbani qualem fugitivus scurra Catulli:

tu miser exclamas, ut Stentora vincere possis,

vel potius quantum Gradivus Homericus: ‘audis,

Iuppiter, haec, nec labra moves, cum mittere vocem

debueris vel marmoreus vel aeneus? aut cur

in carbone tuo charta pia tura soluta

ponimus et sectum vituli iecur albaque porci

omenta? ut video, nullum discrimen habendum est

effigies inter vestras statuamque Vagelli.’

Accipe quae contra valeat solacia ferre

et qui nec cynicos nec stoica dogmata legit

a cynicis tunica distantia, non Epicurum

suspicit exigui laetum plantaribus horti,

curentur dubii medicis maioribus aegri:

tu venam vel discipulo committe Philippi.

si nullum in terris tam detestabile factum

ostendis, taceo, nec pugnis caedere pectus

te veto nec plana faciem contundere palma,

quandoquidem accepto claudenda est ianua damno,

et maiore domus gemitu, maiore tumultu

planguntur nummi quam funera, nemo dolorem

fingit in hoc casu, vestem diducere summam

contentus, vexare oculos umore coacto:

ploratur lacrimis amissa pecunia veris.

Sed si cuncta vides simili fora plena querella,

si decies lectis diversa parte tabellis

vana super vacui dicunt chirographa ligni,

arguit ipsorum quos littera gemmaque princeps

sardonychum, loculis quae custoditur eburnis,

ten, o delicias! extra communia censes

ponendum, quia tu gallinae filius albae,

nos viles pulli, nati infelicibus ovis?

rem pateris modicam et mediocri bile ferendam,

si flectas oculos maiora ad crimina, confer

conductum latronem, incendia sulpure coepta

atque dolo, primos cum ianua colligit ignes;

confer et hos, veteris qui tollunt grandia templi

pocula adorandae robiginis et populorum

dona vel antiquo positas a rege coronas;

haec ibi si non sunt, minor exstat sacrilegus qui

radat inaurati femur Herculis et faciem ipsam

Neptuni, qui bratteolam de Castore ducat;

an dubitet solitus totum conflare Tonantem?

confer et artifices mercatoremque veneni,

et deducendum corio bovis in mare, cum quo

clauditur adversis innoxia simia fatis,

haec quota pars scelerum, quae custos Gallicus urbis

usque a lucifero donec lux occidat audit?

humani generis mores tibi nosse volenti

sufficit una domus: paucos consume dies et

dicere te miserum, postquam illinc veneris, aude.

quis tumidum guttur miratur in Alpibus, aut quis

in Meroe crasso maiorem infante mamillam?

caerula quis stupuit Germani lumina, flavam

caesariem et madido torquentem cornua cirro?

ad subitas Thracum volucres nubemque sonoram

Pygmaeus parvis currit bellator in armis,

mox inpar hosti raptusque per aera curvis

unguibus a saeva fertur grue. si videas hoc

gentibus in nostris, risu quatiare; sed illic,

quamquam eadem adsidue spectentur proelia, ridet

nemo, ubi tota cohors pede non est altior uno.

‘Nullane peiuri capitis fraudisque nefandae

poena erit?’ abreptum crede hunc graviore catena

protinus et nostro (quid plus velit ira?) necari

arbitrio: manet illa tamen iactura, nec umquam

depositum tibi sospes erit, sed corpore trunco

invidiosa dabit minimus solacia sanguis.

at vindicta bonum vita iucundius ipsa.

nempe hoc indocti, quorum praecordia nullis

interdum aut levibus videas flagrantia causis;

quantulacumque adeo est occasio sufficit irae.

Chrysippus non dicet idem nec mite Thaletis

ingenium dulcique senex vicinus Hymetto,

qui partem acceptae saeva inter vincla cicutae

accusatori nollet dare. plurima felix

paulatim vitia atque errores exuit omnes,

prima docet rectum sapientia, quippe minuti

semper et infirmi est animi exiguique voluptas

ultio, continuo sic collige, quod vindicta

nemo magis gaudet quam femina. Cur tamen hos tu

evasisse putes, quos diri conscia facti

mens habet attonitos et surdo verbere caedit

occultum quatiente animo tortore flagellum?

poena autem vehemens ac multo saevior illis

quas et Caedicius gravis invenit et Rhadamanthus,

nocte dieque suum gestare in pectore testem.

Spartano cuidam respondit Pythia vates

haut inpunitum quondam fore quod dubitaret

depositum retinere et fraudem iure tueri

iurando; quaerebat enim quae numinis esset

mens et an hoc illi facinus suaderet Apollo.

reddidit ergo metu, non motibus; et tamen omnem

vocem adyti dignam templo veramque probavit

extinctus tota pariter cum prole domoque,

et quamvis longa deductis gente propinquis.

has patitur poenas peccandi sola voluntas.

nam scelus intra se tacitum qui cogitat ullum,

facti crimen habet. Cedo si conata peregit:

perpetua anxietas nec mensae tempore cessat,

faucibus ut morbo siccis interque molares

difficili crescente cibo, sed vina misellus

expuit, Albani veteris pretiosa senectus

displicet; ostendas melius, densissima ruga

cogitur in frontem velut acri ducta Falerno.

nocte brevem si forte indulsit cura soporem,

et toto versata toro iam membra quiescunt,

continuo templum et violati numinis aras

et, quod praecipuis mentem sudoribus urguet,

te videt in somnis; tua sacra et maior imago

humana turbat pavidum cogitque fateri.

hi sunt qui trepidant et ad omnia fulgura pallent,

cum tonat, exanimes primo quoque murmure caeli,

non quasi fortuitus nec ventorum rabie sed

iratus cadat in terras et iudicet ignis.

illa nihil nocuit, cura graviore timetur

proxima tempestas velut hoc dilata sereno.

praeterea lateris vigili cum febre dolorem

si coepere pati, missum ad sua corpora morbum

infesto credunt a numine, saxa deorum

haec et tela putant, pecudem spondere sacello

balantem et Laribus cristam promittere galli

non audent; quid enim sperare nocentibus aegris

concessum? vel quae non dignior hostia vita?

mobilis et varia est ferme natura malorum:

cum scelus admittunt, superest constantia; quod fas

atque nefas, tandem incipiunt sentire peractis

criminibus, tamen ad mores natura recurrit

damnatos fixa et mutari nescia, nam quis

peccandi finem posuit sibi? quando recepit

eiectum semel attrita de fronte ruborem?

quisnam hominum est quem tu contentum videris uno

flagitio? dabit in laqueum vestigia noster

perfidus et nigri patietur carceris uncum

aut maris Aegaei rupem scopulosque frequentes

exulibus magnis, poena gaudebis amara

nominis invisi, tandemque fatebere laetus

nec surdum nec Teresian quemquam esse deorum.

14. Satura XIV Plurima sunt, Fuscine, et fama digna sinistra

et nitidis maculam haesuram figentia rebus,

quae monstrant ipsi pueris traduntque parentes,

si damnosa senem iuvat alea, ludit et heres

bullatus parvoque eadem movet arma fritillo.

nec melius de se cuiquam sperare propinquo

concedet iuvenis, qui radere tubera terrae,

boletum condire et eodem iure natantis

mergere ficedulas didicit nebulone parente

et cana monstrante gula; cum septimus annus

transierit puerum, nondum omni dente renato,

barbatos licet admoveas mille inde magistros,

hinc totidem, cupiet lauto cenare paratu

semper et a magna non degenerare culina.

Mitem animum et mores modicis erroribus aequos

praecipit, atque animas servorum et corpora nostra

materia constare putat paribusque elementis,

an saevire docet Rutilus, qui gaudet acerbo

plagarum strepitu et nullam Sirena flagellis

conparat, Antiphates trepidi laris ac Polyphemus,

tunc felix, quotiens aliquis tortore vocato

uritur ardenti duo propter lintea ferro?

quid suadet iuveni laetus stridore catenae,

quem mire adficiunt inscripta, ergastula, carcer?

rusticus expectas ut non sit adultera Largae

filia, quae numquam maternos dicere moechos

tam cito nec tanto poterit contexere cursu,

ut non terdecies respiret? conscia matri

virgo fuit, ceras nunc hac dictante pusillas

implet et ad moechum dat eisdem ferre cinaedis.

sic natura iubet: velocius et citius nos

corrumpunt vitiorum exempla domestica, magnis

cum subeant animos auctoribus, unus et alter

forsitan haec spernant iuvenes, quibus arte benigna

et meliore luto finxit praecordia Titan,

sed reliquos fugienda patrum vestigia ducunt

et monstrata diu veteris trahit orbita culpae.

Abstineas igitur damnandis. huius enim vel

una potens ratio est, ne crimina nostra sequantur

ex nobis geniti, quoniam dociles imitandis

turpibus ac pravis omnes sumus, et Catilinam

quocumque in populo videas, quocumque sub axe,

sed nec Brutus erit Bruti nec avunculus usquam,

nil dictu foedum visuque haec limina tangat,

intra quae pater est; procul, a procul inde puellae

lenonum et cantus pernoctantis parasiti.

maxima debetur puero reverentia, siquid

turpe paras; nec tu pueri contempseris annos,

sed peccaturo obstet tibi filius infans.

nam siquid dignum censoris fecerit ira

quandoque et similem tibi se non corpore tantum

nec vultu dederit, morum quoque filius, et qui

omnia deterius tua per vestigia peccet,

corripies nimirum et castigabis acerbo

clamore ac post haec tabulas mutare parabis.

unde tibi frontem libertatemque parentis,

cum facias peiora senex vacuumque cerebro

iam pridem caput hoc ventosa cucurbita quaerat?

Hospite venturo cessabit nemo tuorum.

‘verre pavimentum, nitidas ostende columnas,

arida cum tota descendat aranea tela;

hic leve argentum, vasa aspera tergeat alter’:

vox domini furit instantis virgamque tenentis.

ergo miser trepidas, ne stercore foeda canino

atria displiceant oculis venientis amici,

ne perfusa luto sit porticus; et tamen uno

semodio scobis haec emendat servulus unus:

illud non agitas, ut sanctam filius omni

aspiciat sine labe domum vitioque carentem?

gratum est quod patriae civem populoque dedisti,

si facis ut patriae sit idoneus, utilis agris,

utilis et bellorum et pacis rebus agendis,

plurimum enim intererit quibus artibus et quibus hunc tu

moribus instituas. serpente ciconia pullos

nutrit et inventa per devia rura lacerta:

illi eadem sumptis quaerunt animalia pinnis.

vultur iumento et canibus crucibusque relictis

ad fetus properat partemque cadaveris adfert:

hic est ergo cibus magni quoque vulturis et se

pascentis, propria cum iam facit arbore nidos.

sed leporem aut capream famulae Iovis et generosae

in saltu venantur aves, hinc praeda cubili

ponitur: inde autem cum se matura levavit

progenies, stimulante fame festinat ad illam

quam primum praedam rupto gustaverat ovo.

Aedificator erat Cretonius et modo curvo

litore Caietae, summa nunc Tiburis arce,

nunc Praenestinis in montibus alta parabat

culmina villarum graecis longeque petitis

marmoribus vincens Fortunae atque Herculis aedem,

ut spado vincebat Capitolia nostra Posides.

dum sic ergo habitat Cretonius, inminuit rem,

fregit opes, nec parva tamen mensura relictae

partis erat: totam hanc turbavit filius amens,

dum meliore novas attollit marmore villas.

Quidam sortiti metuentem sabbata patrem

nil praeter nubes et caeli numen adorant,

nec distare putant humana carne suillam,

qua pater abstinuit, mox et praeputia ponunt;

Romanas autem soliti contemnere leges

Iudaicum ediscunt et servant ac metuunt ius,

tradidit arcano quodcumque volumine Moyses,

non monstrare vias eadem nisi sacra colenti,

quaesitum ad fontem solos deducere verpos.

sed pater in causa, cui septima quaeque fuit lux

ignava et partem vitae non attigit ullam.

Sponte tamen iuvenes imitantur cetera, solam

inviti quoque avaritiam exercere iubentur.

fallit enim vitium specie virtutis et umbra,

cum sit triste habitu vultuque et veste severum,

nec dubie tamquam frugi laudetur avarus,

tamquam parcus homo et rerum tutela suarum

certa magis quam si fortunas servet easdem

Hesperidum serpens aut Ponticus. adde quod hunc de

quo loquor egregium populus putat adquirendi

artificem; quippe his crescunt patrimonia fabris,

sed crescunt quocumque modo, maioraque fiunt

incude adsidua semperque ardente camino.

Et pater ergo animi felices credit avaros;

qui miratur opes, qui nulla exempla beati;

pauperis esse putat, iuvenes hortatur ut illa

ire via pergant et eidem incumbere sectae,

sunt quaedam vitiorum elementa, his protinus illos

inbuit et cogit minimas ediscere sordes;

mox adquirendi docet insatiabile votum.

servorum ventres modio castigat iniquo

ipse quoque esuriens, neque enim omnia sustinet umquam

mucida caerulei panis consumere frusta,

hesternum solitus medio servare minutal

Septembri nec non differre in tempora cenae

alterius conchem aestivam cum parte lacerti

signatam vel dimidio putrique siluro,

filaque sectivi numerata includere porri.

invitatus ad haec aliquis de ponte negabit.

sed quo divitias haec per tormenta coactas,

cum furor haut dubius, cum sit manifesta phrenesis,

ut locuples moriaris, egentis vivere fato?

interea pleno cum turget sacculus ore,

crescit amor nummi quantum ipsa pecunia crevit,

et minus hanc optat qui non habet, ergo paratur

altera villa tibi, cum rus non sufficit unum,

et proferre libet fines maiorque videtur

et melior vicina seges, mercaris et hanc et

arbusta et densa montem qui canet oliva

quorum si pretio dominus non vincitur ullo,

nocte boves macri lassoque famelica collo

iumenta ad virides huius mittentur aristas,

nec prius inde domum quam tota novalia saevos

in ventres abeant, ut credas falcibus actum.

dicere vix possis quam multi talia plorent

et quot venales iniuria fecerit agros

Sed qui sermones, quam foedae bucina famae!

quid nocet haec? inquit, ‘tunicam mihi malo lupini

quam si me toto laudet vicinia pago

exigui ruris paucissima farra secantem.’

scilicet et morbis et debilitate carebis,

et luctum et curam effugies, et tempora vitae

longa tibi posthac fato meliore dabuntur,

si tantum culti solus possederis agri

quantum sub Tatio populus Romanus arabat.

mox etiam fractis aetate ac Punica passis

proelia vel Pyrrhum inmanem gladiosque Molossos

tandem pro multis vix iugera bina dabantur

vulneribus; merces haec sanguinis atque laboris

nullis visa umquam meritis minor, aut ingratae

curta fides patriae; saturabat glaebula talis

patrem ipsum turbamque casae, qua feta iacebat

uxor et infantes ludebant quattuor, unus

vernula, tres domini; sed magnis fratribus horum

a scrobe vel sulco redeuntibus altera cena

amplior et grandes fumabant pultibus ollae:

nunc modus hic agri nostro non sufficit horto.

Inde fere scelerum causae, nec plura venena

miscuit aut ferro grassatur saepius ullum

humanae mentis vitium quam saeva cupido

inmodici census, nam dives qui fieri vult,

et cito vult fieri; sed quae reverentia legum,

quis metus aut pudor est umquam properantis avari?

‘vivite contenti casulis et collibus istis,

o pueri,’ Marsus dicebat et Hernicus olim

Vestinusque senex; ‘panem quaeramus aratro,

qui satis est mensis; laudant hoc numina ruris,

quorum ope et auxilio gratae post munus aristae

contingunt homini veteris fastidia quercus.

nil vetitum fecisse volet quem non pudet alto

per glaciem perone tegi, qui summovet Euros

pellibus inversis: peregrina ignotaque nobis

ad scelus atque nefas, quaecumque est, purpura ducit.’

Haec illi veteres praecepta minoribus, at nunc

post finem autumni media de nocte supinum

clamosus iuvenem pater excitat: ‘accipe ceras,

scribe, puer, vigila, causas age, perlege rubras

maiorum leges, aut vitem posce libello,

sed caput intactum buxo naresque pilosas

adnotet et grandes miretur Laelius alas,

dirue Maurorum attegias, castella Brigantum,

ut locupletem aquilam tibi sexagesimus annus

adferat, aut longos castrorum ferre labores

si piget et trepidum solvunt tibi cornua ventrem

cum lituis audita, pares quod vendere possis

pluris dimidio, nec te fastidia mercis

ullius subeant ablegandae Tiberim ultra,

neu credas ponendum aliquid discriminis inter

unguenta et corium; lucri bonus est odor ex re

qualibet, illa tuo sententia semper in ore

versetur dis atque ipso Iove digna poeta:

unde habeas quaerit nemo, sed oportet habere.

hoc monstrant vetulae pueris repentibus assae,

hoc discunt omnes ante alpha et beta puellae.’

Talibus instantem monitis quemcumque parentem

sic possem adfari: ‘dic, o vanissime, quis te

festinare iubet? meliorem praesto magistro

discipulum, securus abi: vincens ut Aiax

praeteriit Telamonem, ut Pelea vicit Achilles,

parcendum est teneris, nondum implevere medullas

maturae mala nequitiae, cum pectere barbam

coeperit et longae mucronem admittere cultri,

falsus erit testis, vendet periuria summa

exigua et Cereris tangens aramque pedemque,

elatam iam crede nurum, si limina vestra

mortifera cum dote subit, quibus illa premetur

per somnum digitis! nam quae terraque marique

adquirenda putas, brevior via conferet illi;

nullus enim magni sceleris labor. “haec ego numquam

mandavi,” dices olim, nec talia suasi.

mentis causa malae tamen est et origo penes te.

nam quisquis magni census praecepit amorem

et laevo monitu pueros producit avaros

dat libertatem et totas effundit habenas

curriculo, quem si revoces, subsistere nescit

et te contempto rapitur metisque relictis.

nemo satis credit tantum delinquere quantum

permittas: adeo indulgent sibi latius ipsi.

Cum dicis iuveni stultum qui donet amico,

qui paupertatem levet attollatque propinqui,

et spoliare doces et circumscribere et omni

crimine divitias adquirere; quarum amor in te

quantus erat patriae Deciorum in pectore, quantum

dilexit Thebas, si Graecia vera, Menoeceus,

in quorum sulcis legiones dentibus anguis

cum clipeis nascuntur et horrida bella capessunt

continuo, tamquam et tubicen surrexerit una.

ergo ignem, cuius scintillas ipse dedisti,

flagrantem late et rapientem cuncta videbis.

nec tibi parcetur misero, trepidumque magistrum

in cavea magno fremitu leo tollet alumnus,

nota mathematicis genesis tua, sed grave tardas

expectare colus; morieris stamine nondum

abrupto, iam nunc obstas et vota moraris,

iam torquet iuvenem longa et cervina senectus,

ocius Archigenen quaere atque eme quod Mithridates

composuit; si vis aliam decerpere ficum

atque alias tractare rosas, medicamen habendum est,

sorbere ante cibum quod debeat et pater et rex.’

Monstro voluptatem egregiam, cui nulla theatra,

nulla aequare queas praetoris pulpita lauti,

si spectes quanto capitis discrimine constent

incrementa domus, aerata multus in arca

fiscus et ad vigilem ponendi Castora nummi,

ex quo Mars Vltor galeam quoque perdidit et res

non potuit servare suas. ergo omnia Florae

et Cereris licet et Cybeles aulaea relinquas:

tanto maiores humana negotia ludi.

an magis oblectant animum iactata petauro

corpora quique solet rectum descendere funem,

quam tu, Corycia semper qui puppe moraris,

atque habitas, Coro semper tollendus et Austro,

perditus ac vilis sacci mercator olentis,

qui gaudes pingue antiquae de litore Cretae

passum et municipes Iovis advexisse lagonas?

hic tamen ancipiti figens vestigia planta

victum illa mercede parat, brumamque famemque

illa reste cavet: tu propter mille talenta

et centum villas temerarius, aspice portus

et plenum magnis trabibus mare: plus hominum es iam

in pelago, veniet classis quocumque vocarit

spes lucri, nec Carpathium Gaetulaque tantum

aequora transiliet, sed longe Calpe relicta

audiet Herculeo stridentem gurgite solem.

grande operae pretium est, ut tenso folle reverti

inde domum possis tumidaque superbus aluta.

Oceani monstra et iuvenes vidisse marinos.

Non unus mentes agitat furor; ille sororis

in manibus vultu Eumenidum ferretur et igni,

hic bove percusso mugire Agamemnona credit

aut Ithacum: parcat tunicis licet atque lacernis,

curatoris eget qui navem mercibus implet

ad summum latus et tabula distinguitur unda,

cum sit causa mali tanti et discriminis huius

concisum argentum in titulos faciesque minutas.

occurrunt nubes et fulgura: solvite funem

frumenti dominus clamat piperisve coempti,

‘nil color hic caeli, nil fascia nigra minatur;

aestivum tonat.’ infelix hac forsitan ipsa

nocte cadet fractis trabibus fluctuque premetur

obrutus et zonam laeva morsuque tenebit,

sed cuius votis modo non suffecerat aurum

quod Tagus et rutila volvit Pactolus harena,

frigida sufficient velantes inguina panni

exiguusque cibus, mersa rate naufragus assem

dum rogat et picta se tempestate tuetur.

Tantis parta malis cura maiore metuque

servantur: misera est magni custodia census,

dispositis praedives amis vigilare cohortem

servorum noctu Licinus iubet, attonitus pro

electro signisque suis Phrygiaque columna

atque ebore et lata testudine, dolia nudi

non ardent cynici; si fregeris, altera fiet

cras domus, atque eadem plumbo commissa manebit.

sensit Alexander, testa cum vidit in illa

magnum habitatorem, quanto felicior hic qui

nil cuperet quam qui totum sibi posceret orbem

passurus gestis aequanda pericula rebus, nullum

numen habes, si sit prudentia: nos te,

nos facimus, Fortuna, deam. Mensura tamen quae

sufficiat census, siquis me consulat, edam:

in quantum sitis atque fames et frigora poscunt,

quantum, Epicure, tibi parvis suffecit in hortis,

quantum Socratici ceperunt ante penates;

numquam aliud natura, aliud sapientia dicit,

acribus exemplis videor te eludere? misce

ergo aliquid nostris de moribus, effice summam

bis septem ordinibus quam lex dignatur Othonis,

haec quoque si rugam trahit extenditque labellum,

sume duos equites, fac tertia quadringenta

si nondum inplevi gremium, si panditur ultra,

nec Croesi fortuna umquam nec Persica regna

sufficient animo nec divitiae Narcissi,

indulsit Caesar cui Claudius omnia, cuius

paruit imperiis uxorem occidere iussus.

15. Satura XV Quis nescit, Volusi Bithynice, qualia demens

Aegyptos portenta colat? crocodilon adorat

pars haec, illa pavet saturam serpentibus ibin;

effigies sacri nitet aurea cercopitheci,

dimidio magicae resonant ubi Memnone chordae

atque vetus Thebe centum iacet obruta portis,

illic aeluros, hic piscem fluminis, illic

oppida tota canem venerantur, nemo Dianam,

porrum et caepe nefas violare et frangere morsu;

o sanctas gentes quibus haec nascuntur in hortis

numina! lanatis animalibus abstinet omnis

mensa, nefas illic fetum iugulare capellae:

carnibus humanis vesci licet, attonito cum

tale super cenam facinus narraret Vlixes

Alcinoo, bilem aut risum fortasse quibusdam

moverat ut mendax aretalogus. ‘in mare nemo

hunc abicit saeva dignum veraque Charybdi,

fingentem inmanes Laestrygonas atque Cyclopas?

nam citius Scyllam vel concurrentia saxa

Cyaneis plenos et tempestatibus utres

crediderim aut tenui percussum verbere Circes

et cum remigibus grunnisse Elpenora porcis.

tam vacui capitis populum Phaeaca putavit?’

sic aliquis merito nondum ebrius et minimum qui

de Corcyraea temetum duxerat urna.

solus enim haec Ithacus nullo sub teste canebat;

Nos miranda quidem, set nuper consule Iunco

gesta super calidae referemus moenia Copti,

nos volgi scelus et cunctis graviora cothurnis;

nam scelus, a Pyrra quamquam omnia syrmata volvas,

nullus aput tragicos populus facit, accipe, nostro

dira quod exemplum feritas produxerit aevo.

Inter finitimos vetus atque antiqua simultas,

inmortale odium et numquam sanabile vulnus,

ardet adhuc Ombos et Tentyra. summus utrimque

inde furor volgo, quod numina vicinorum

odit uterque locus, cum solos credat habendos

esse deos quos ipse colit, sed tempore festo

alterius populi rapienda occasio cunctis

visa inimicorum primoribus ac ducibus, ne

laetum hilaremque diem, ne magnae gaudia cenae

sentirent positis ad templa et compita mensis

pervigilique toro, quem nocte ac luce iacentem

septimus interdum sol invenit, horrida sane

Aegyptos, sed luxuria, quantum ipse notavi,

barbara famoso non cedit turba Canopo.

adde quod et facilis victoria de madidis et

blaesis atque mero titubantibus. inde virorum

saltatus nigro tibicine, qualiacumque

unguenta et flores multaeque in fronte coronae:

hinc ieiunum odium, sed iurgia prima sonare

incipiunt, animis ardentibus haec tuba rixae;

dein clamore pari concurritur, et vice teli

saevit nuda manus, paucae sine vulnere malae;

vix cuiquam aut nulli toto certamine nasus

integer, aspiceres iam cuncta per agmina vultus

dimidios, alias facies et hiantia ruptis

ossa genis, plenos oculorum sanguine pugnos.

ludere se credunt ipsi tamen et puerilis

exercere acies, quod nulla cadavera calcent.

et sane quo tot rixantis milia turbae,

si vivunt omnes? ergo acrior impetus, et iam

saxa inclinatis per humum quaesita lacertis

incipiunt torquere, domestica seditioni

tela: nec hunc lapidem, qualis et Turnus et Aiax,

vel quo Tydides percussit pondere coxam

Aeneae, sed quem valeant emittere dextrae

illis dissimiles et nostro tempore natae.

nam genus hoc vivo iam decrescebat Homero;

terra malos homines nunc educat atque pusillos;

ergo deus quicumque aspexit, ridet et odit.

A deverticulo repetatur fabula, postquam

subsidiis aucti, pars altera promere ferrum

audet et infestis pugnam instaurare sagittis,

terga fugae celeri praestant instantibus Ombis

qui vicina colunt umbrosae Tentyra palmae,

labitur hic quidam nimia formidine cursum

praecipitans capiturque. ast illum in plurima sectum

frusta et particulas, ut multis mortuus unus

sufficeret, totum corrosis ossibus edit

victrix turba, nec ardenti decoxit aeno

aut veribus: longum usque adeo tardumque putavit

expectare focos, contenta cadavere crudo.

Hic gaudere libet quod non violaverit ignem,

quem summa caeli raptum de parte Prometheus

donavit terris; elemento gratulor, et te

exultare reor. sed qui mordere cadaver

sustinuit, nil umquam hac carne libentius edit.

nam scelere in tanto ne quaeras et dubites an

prima voluptatem gula senserit; ultimus autem

qui stetit, absumpto iam toto corpore ductis

per terram digitis aliquid de sanguine gustat.

Vascones, haec fama est, alimentis talibus olim

produxere animas, sed res diversa, sed illic

fortunae invidia est bellorumque ultima, casus

extremi, longae dira obsidionis egestas:

huius enim, quod nunc agitur, miserabile debet

exemplum esse cibi, sicut modo dicta mihi gens:

post omnis herbas, post cuncta animalia, quidquid

cogebat vacui ventris furor, hostibus ipsis

pallorem ac maciem et tenuis miserantibus artus,

membra aliena fame lacerabant, esse parati

et sua. quisnam hominum veniam dare quisve deorum

ventribus abnueret dira atque inmania passis,

et quibus illorum poterant ignoscere manes,

quorum corporibus vescebantur? melius nos

Zenonis praecepta monent, nec enim omnia, quaedam

pro vita facienda putant; sed Cantaber unde

Stoicus, antiqui praesertim aetate Metelli?

nunc totus Graias nostrasque habet orbis Athenas,

Gallia causidicos docuit facunda Britannos,

de conducendo loquitur iam rhetore Thyle.

nobilis ille tamen populus quem diximus, et par

virtute atque fide sed maior clade Zacynthos

tale quid excusat: Maeotide saevior ara

Aegyptos; quippe illa nefandi Taurica sacri

inventrix homines (ut iam quae carmina tradunt

digna fide credas) tantum immolat, ulterius nil

aut gravius cultro timet hostia, quis modo casus

inpulit hos? quae tanta fames infestaque vallo

arma coegerunt tam detestabile monstrum

audere? anne aliam terra Memphitide sicca

invidiam facerent nolenti surgere Nilo?

qua nec terribiles Cimbri nec Brittones umquam

Sauromataeque truces aut inmanes Agathyrsi,

hac saevit rabie imbelle et inutile vulgus,

parvula fictilibus solitum dare vela phaselis

et brevibus pictae remis incumbere testae.

nec poenam sceleri invenies nec digna parabis

supplicia his populis, in quorum mente pares sunt

et similes ira atque fames, mollissima corda

humano generi dare se natura fatetur,

quae lacrimas dedit; haec nostri pars optima sensus.

plorare ergo iubet causam dicentis amici

squaloremque rei, pupillum ad iura vocantem

circumscriptorem, cuius manantia fletu

ora puellares faciunt incerta capilli.

naturae imperio gemimus, cum funus adultae

virginis occurrit vel terra clauditur infans

et minor igne rogi. quis enim bonus et face dignus

arcana, qualem Cereris vult esse sacerdos,

ulla aliena sibi credit mala? separat hoc nos

a grege mutorum, atque ideo venerabile soli

sortiti ingenium divinorumque capaces

atque exercendis pariendisque artibus apti

sensum a caelesti demissum traximus arce,

cuius egent prona et terram spectantia. mundi

principio indulsit communis conditor illis

tantum animas, nobis animum quoque, mutuus ut nos

adfectus petere auxilium et praestare iuberet,

dispersos trahere in populum, migrare vetusto

de nemore et proavis habitatas linquere silvas,

aedificare domos, laribus coniungere nostris

tectum aliud, tutos vicino limine somnos

ut collata daret fiducia, protegere armis

lapsum aut ingenti nutantem vulnere civem,

communi dare signa tuba, defendier isdem

turribus atque una portarum clave teneri.

Sed iam serpentum maior concordia, parcit

cognatis maculis similis fera; quando leoni

fortior eripuit vitam leo? quo nemore umquam

expiravit aper maioris dentibus apri?

Indica tigris agit rabida cum tigride pacem

perpetuam, saevis inter se convenit ursis.

ast homini ferrum letale incude nefanda

produxisse parum est, cum rastra et sarcula tantum

adsueti coquere et marris ac vomere lassi

nescierint primi gladios extendere fabri,

aspicimus populos quorum non sufficit irae

occidisse aliquem, sed pectora bracchia voltum

crediderint genus esse cibi. quid diceret ergo

vel quo non fugeret, si nunc haec monstra videret

Pythagoras, cunctis animalibus abstinuit qui

tamquam homine et ventri indulsit non omne legumen?

16. Satura XVI Quis numerare queat felicis praemia, Galli,

militiae? nam si subeuntur prospera castra,

me pavidum excipiat tironem porta secundo

sidere, plus etenim fati valet hora benigni

quam si nos Veneris commendet epistula Marti

et Samia genetrix quae delectatur harena.

Commoda tractemus primum communia, quorum

haut minimum illud erit, ne te pulsare togatus

audeat, immo etsi pulsetur, dissimulet nec

audeat excussos praetori ostendere dentes

et nigram in facie tumidis livoribus offam

atque oculum medico nil promittente relictum.

Bardaicus iudex datur haec punire volenti

calceus et grandes magna ad subsellia surae

legibus antiquis castrorum et more Camilli

servato, miles ne vallum litiget extra

et procul a signis. ‘iustissima centurionum

cognitio est igitur de milite, nec mihi derit

ultio, si iustae defertur causa querellae.’

tota cohors tamen est inimica, omnesque manipli

consensu magno efficiunt curabilis ut sit

vindicta et gravior quam iniuria, dignum erit ergo

declamatoris mulino corde Vagelli,

cum duo crura habeas, offendere tot caligas, tot

milia clavorum, quis tam procul absit ab urbe

praeterea, quis tam Pylades, molem aggeris ultra

ut veniat? lacrimae siccentur protinus, et se

excusaturos non sollicitemus amicos.

da testem iudex cum dixerit, audeat ille

nescio quis, pugnos qui vidit, dicere vidi,

et credam dignum barba dignumque capillis

maiorum, citius falsum producere testem

contra paganum possis quam vera loquentem

contra fortunam armati contraque pudorem.

Praemia nunc alia atque alia emolumento notemus

sacramentorum. convallem ruris aviti

improbus aut campum mihi si vicinus ademit

et sacrum effodit medio de limite saxum,

quod mea cum patulo coluit puls annua libo,

debitor aut sumptos pergit non reddere nummos

vana supervacui dicens chirographa ligni,

expectandus erit qui lites inchoet annus

totius populi, sed tunc quoque mille ferenda

taedia, mille morae; totiens subsellia tantum

sternuntur, iam facundo ponente lacernas

Caedicio et Fusco iam micturiente parati

digredimur, lentaque fori pugnamus harena,

ast illis quos arma tegunt et balteus ambit,

quod placitum est ipsis praestatur tempus agendi

nec res atteritur longo sufflamine litis.

Solis praeterea testandi militibus ius

vivo patre datur, nam quae sunt parta labore

militiae, placuit non esse in corpore census,

omne tenet cuius regimen pater, ergo Coranum

signorum comitem castrorumque aera merentem

quamvis iam tremulus captat pater; hunc favor aequus

provehit et pulchro reddit sua dona labori,

ipsius certe ducis hoc referre videtur

ut qui fortis erit, sit felicissimus idem,

ut laeti phaleris omnes et torquibus, omnes