Book 6

6. Hic quoque mensis habet dubias in nomine causas,

quae placeant, positis omnibus ipse leges.

facta canam; sed erunt qui me finxisse loquantur

nullaque mortali numina visa putent.

est deus in nobis; agitante calescimus illo:

impetus hic sacrae semina mentis habet,

fas mihi praecipue voltus vidisse deorum,

vel quia sum vates, vel quia sacra cano.

est nemus arboribus densum, secretus ab omni

voce locus, si non obstreperetur aquis,

hic ego quaerebam, coepti quae mensis origo

esset, et in cura nominis huius eram.

ecce deas vidi, non quas praeceptor arandi

viderat, Ascraeas cum sequeretur oves,

nec quas Priamides in aquosae vallibus Idae

contulit: ex illis sed tamen una fuit.

ex illis fuit una, sui germana mariti;

haec erat (agnovi) quae stat in arce Iovis,

horrueram tacitoque animum pallore fatebar;

tum dea, quos fecit, sustulit ipsa metus,

namque ait ‘o vates, Romani conditor anni,

ause per exiguos magna referre modos,

ius tibi fecisti numen caeleste videndi,

cum placuit numeris condere festa tuis.

ne tamen ignores volgique errore traharis,

Iunius a nostro nomine nomen habet,

est aliquid nupsisse Iovi, Iovis esse sororem:

fratre magis, dubito, glorier, anne viro.

si genus aspicitur, Saturnum prima parentem

feci, Saturni sors ego prima fui.

a patre dicta meo quondam Saturnia Roma est:

haec illi a caelo proxima terra fuit.

si torus in pretio est, dicor matrona Tonantis,

iunctaque Tarpeio sunt mea templa Iovi.

an potuit Maio paelex dare nomina mensi,

hic honor in nobis invidiosus erit?

cur igitur regina vocor princepsque dearum?

aurea cur dextrae sceptra dedere meae?

an facient mensem luces, Lucinaque ab illis

dicar et a nullo nomina mense traham?

tum me paeniteat posuisse fideliter iras

in genus Electrae Dardaniamque domum,

causa duplex irae: rapto Ganymede dolebam,

forma quoque Idaeo iudice victa mea est.

paeniteat, quod non foveo Carthaginis arces,

cum mea sint illo currus et arma loco:

paeniteat Sparten Argosque measque Mycenas

et veterem Latio supposuisse Samon:

adde senem Tatium Iunonicolasque Faliscos,

quos ego Romanis succubuisse tuli.

sed neque paeniteat, nec gens milli carior ulla est:

hic colar, hic teneam cum Iove templa meo.

ipse mihi Mavors commendo moenia dixit

haec tibi. tu pollens urbe nepotis eris,

dicta fides sequitur: centum celebramur in aris,

nec levior quovis est mihi mensis honor.

nec tamen hunc nobis tantummodo praestat honorem

Roma: suburbani dant mihi munus idem.

inspice, quos habeat nemoralis Aricia fastos

et populus Laurens Lanuviumque meum;

est illic mensis Iunonius, inspice Tibur

et Praenestinae moenia sacra deae;

Iunonale leges tempus, nec Romulus illas

condidit: at nostri Roma nepotis erat.’

finierat Iuno. respeximus: Herculis uxor

stabat, et in voltu signa vigoris erant.

‘non ego, si toto mater me cedere caelo

iusserit, invita matre morabor’ ait.

‘nunc quoque non luctor de nomine temporis huius:

blandior et partes paene rogantis ago

remque mei iuris malim tenuisse precando,

et faveas causae forsitan ipse meae.

aurea possedit socio Capitolia templo

mater et, ut debet, cum Iove summa tenet.

at decus omne mihi contingit origine mensis:

unicus est, de quo sollicitamur, honor,

quid grave, si titulum mensis, Romane, dedisti

Herculis uxori, posteritasque memor?

haec quoque terra aliquid debet mihi nomine magni

coniugis; huc captas appulit ille boves,

hic male defensus flammis et dote paterna

Cacus Aventinam sanguine tinxit humum,

ad propiora vocor. populum digessit ab annis

Romulus, in partes distribuitque duas:

haec dare consilium, pugnare paratior illa est;

haec aetas bellum suadet, at illa gerit,

sic statuit mensesque nota secrevit eadem:

Iunius est iuvenum; qui fuit ante, senum.’

dixit, et in litem studio certaminis issent,

atque ira pietas dissimulata foret:

venit Apollinea longas Concordia lauro

nexa comas, placidi numen opusque ducis,

haec ubi narravit Tatium fortemque Quirinum

binaque cum populis regna coisse suis

et lare communi soceros generosque receptos,

his nomen iunctis Iunius inquit habet.

dicta triplex causa est. at vos ignoscite, divae:

res est arbitrio non dirimenda meo.

ite pares a me. perierunt iudice formae

Pergama: plus laedunt, quam iuvat una, duae.

Prima dies tibi, Carna, datur, dea cardinis haec est:

numine clausa aperit, claudit aperta suo.

unde datas habeat vires, obscurior aevo

fama, sed e nostro carmine certus eris.

adiacet antiquus Tiberino lucus Helerni:

pontifices illuc nunc quoque sacra ferunt.

inda sata est nymphe (Cranen 1 dixere priores)

nequiquam multis saepe petita procis.

rura sequi iaculisque feras agitare solebat

nodosasque cava tendere valle plagas.

non habuit pharetram, Phoebi tamen esse sororem

credebant; nec erat, Phoebe, pudenda tibi.

huic aliquis iuvenum dixisset amantia verba,

reddebat tales protinus illa sonos:

‘haec loca lucis habent nimis et cum luce pudoris:

si secreta magis ducis in antra, sequor.’

credulus ante ut iit, frutices haec nacta resistit

et latet et nullo est invenienda modo.

viderat hanc Ianus visaeque cupidine captus

ad duram verbis mollibus usus erat.

nympha iubet quaeri de more remotius antrum

utque comes sequitur destituitque ducem,

stulta! videt Ianus, quae post sua terga gerantur:

nil agis, et latebras respicit ille tuas.

nil agis, en! dixi: nam te sub rupe latentem

occupat amplexu speque potitus ait:

‘ius pro concubitu nostro tibi cardinis esto:

hoc pretium positae virginitatis habe.’

sic fatus spinam, qua tristes pellere posset

a foribus noxas (haec erat alba), dedit.

sunt avidae volucres, non quae Phineia mensis

guttura fraudabant, sed genus inde trahunt:

grande caput, stantes oculi, rostra apta rapinis,

canities pinnis, unguibus hamus inest.

nocte volant puerosque petunt nutricis egentes

et vitiant cunis corpora rapta suis.

carpere dicuntur lactentia viscera rostris

et plenum poto sanguine guttur habent,

est illis strigibus nomen; sed nominis huius

causa, quod horrendum stridere nocte solent,

sive igitur nascuntur aves, seu carmine fiunt

naeniaque in volucres Marsa figurat anus,

in thalamos venere Procae. Proca natus in illis

praeda recens avium quinque diebus erat,

pectoraque exsorbent avidis infantia linguis;

at puer infelix vagit opemque petit.

territa voce sui nutrix accurrit alumni

et rigido sectas invenit ungue genas,

quid faceret? color oris erat, qui frondibus olim

esse solet seris, quas nova laesit hiems.

pervenit ad Cranen et rem docet, illa ‘timorem

pone: tuus sospes’ dixit alumnus erit.

venerat ad cunas: flebant materque paterque:

sistite vos lacrimas, ipsa medebor ait.

protinus arbutea postes ter in ordine tangit

fronde, ter arbutea limina fronde notat;

spargit aquis aditus (et aquae medicamen habebant)

extaque de porca cruda bimenstre tenet;

atque ita noctis aves, extis puerilibus inquit

‘parcite: pro parvo victima parva cadit.

cor pro corde, precor, pro fibris sumite fibras.

hanc animam vobis pro meliore damus.’

sic ubi libavit, prosecta sub aethere ponit,

quique adsint sacris, respicere illa vetat;

virgaque Ianalis de spina ponitur alba,

qua lumen thalamis parva fenestra dabat,

post illud nec aves cunas violasse feruntur,

et rediit puero, qui fuit ante, color,

pinguia cur illis gustentur larda Kalendis,

mixtaque cum calido sit faba farre, rogas?

prisca dea est aliturque cibis, quibus ante solebat,

nec petit ascitas luxuriosa dapes,

piscis adhuc illi populo sine fraude natabat,

ostreaque in conchis tuta fuere suis.

nec Latium norat, quam praebet Ionia dives,

nec quae Pygmaeo sanguine gaudet, avem;

et praeter pennas nihil in pavone placebat,

nec tellus captas miserat ante feras,

sus erat in pretio, caesa sue festa colebant:

terra fabas tantum duraque farra dabat.

quae duo mixta simul sextis quicumque Kalendis

ederit, huic laedi viscera posse negant.

arce quoque in summa Iunoni templa Monetae

ex voto memorant facta, Camille, tuo:

ante domus Manli fuerat, qui Gallica quondam

a Capitolino reppulit arma Iove.

quam bene, di magni, pugna cecidisset in illa,

defensor solii, Iuppiter alte, tui!

vixit, ut occideret damnatus crimine regni:

hunc illi titulum longa senecta dabat.

lux eadem Marti festa est, quem prospicit extra

appositum Tectae porta Capena viae.

te quoque, Tempestas, meritam delubra fatemur,

cum paene est Corsis obruta classis aquis.

haec hominum monumenta patent, si quaeritis astra

tunc oritur magni praepes adunca Iovis.

Postera lux Hyadas, Taurinae cornua frontis,

evocat, et multa terra madescit aqua.

Mane ubi bis fuerit Phoebusque iteraverit ortus

factaque erit posito rore bis uda seges,

hac sacrata die Tusco Bellona duello

dicitur et Latio prospera semper adest.

Appius est auctor, Pyrrho qui pace negata

multum animo vidit, lumine captus erat.

prospicit a templo summum brevis area Circum,

est ibi non parvae parva columna notae:

hinc solet hasta manu belli praenuntia mitti,

in regem et gentes cum placet arma capi.

Altera pars Circi Custode sub Hercule tuta est:

quod deus Euboico carmine munus habet.

muneris est tempus, qui Nonas Lucifer ante est:

si titulum quaeris, Sulla probavit opus.

Quaerebam, Nonas Sanco Fidione referrem,

an tibi, Semo pater; tum mihi Sancus ait:

‘cuicumque ex istis dederis, ego munus habebo:

nomina terna fero: sic voluere Cures.’

hunc igitur veteres donarunt aede Sabini

inque Quirinali constituere iugo.

Est mihi (sitque, precor, nostris diuturnior annis)

filia, qua felix sospite semper ero.

hanc ego cum vellem genero dare, tempora taedis

apta requirebam, quaeque cavenda forent:

tum mihi post sacras monstratur Iunius Idus

utilis et nuptis, utilis esse viris,

primaque pars huius thalamis aliena reperta est;

nam mihi sic coniunx sancta Dialis ait:

‘donec ab Iliaca placidus purgamina Vesta

detulerit flavis in mare Thybris aquis,

non mihi dentosa crinem depectere buxo,

non ungues ferro subsecuisse licet,

non tetigisse virum, quamvis Iovis ille sacerdos,

quamvis perpetua sit mihi lege datus.

tu quoque ne propera, melius tua filia nubet,

ignea cum pura Vesta nitebit humo.’

Tertia post Nonas removere Lycaona Phoebe

fertur, et a tergo non habet Ursa metum,

tunc ego me memini ludos in gramine Campi

aspicere et dici, lubrice Thybri, tuos.

festa dies illis, qui lina madentia ducunt,

quique tegunt parvis aera recurva cibis,

Mens quoque numen habet. Mentis delubra videmus

vota metu belli, perfide Poene, tui.

Poene rebellaras, et leto consulis omnes

attoniti Mauras pertimuere manus.

spem metus expulerat, cum Menti vota senatus

suscipit, et melior protinus illa venit.

aspicit instantes mediis sex lucibus Idus

illa dies, qua sunt vota soluta deae.

Vesta, fave! tibi nunc operata resolvimus ora,

ad tua si nobis sacra venire licet.

in prece totus eram: caelestia numina sensi,

laetaque purpurea luce refulsit humus,

non equidem vidi (valeant mendacia vatum)

te, dea, nec fueras aspicienda viro;

sed quae nescieram, quorumque errore tenebar,

cognita sunt nullo praecipiente mihi.

dena quater memorant habuisse Parilia Romam,

cum flammae custos aede recepta dea est,

regis opus placidi, quo non metuentius ullum

numinis ingenium terra Sabina tulit.

quae nunc aere vides, stipula tum tecta videres,

et paries lento vimine textus erat.

hic locus exiguus, qui sustinet atria Vestae,

tunc erat intonsi regia magna Numae.

forma tamen templi, quae nunc manet, ante fuisse

dicitur, et formae causa probanda subest.

Vesta eadem est et terra: subest vigil ignis utrique:

significant sedem terra focusque suam.

terra pilae similis nullo fulcimine nixa,

et quantum a summis, tantum secessit ab imis

terra; quod ut fiat, forma rotunda facit,

par facies templi: nullus procurrit in illo

angulus; a pluvio vindicat imbre tholus.

cur sit virginibus, quaeris, dea culta ministris?

inveniam causas hac quoque parte suas.

ex Ope Iunonem memorant Cereremque creatas

semine Saturni, tertia Vesta fuit;

utraque nupserunt, ambae peperisse feruntur,

de tribus impatiens restitit una viri.

quid mirum, virgo si virgine laeta ministra

admittit castas ad sua sacra manus?

nec tu aliud Vestam quam vivam intellege flammam,

nataque de flamma corpora nulla vides.

iure igitur virgo est, quae semina nulla remittit

nec capit et comites virginitatis amat.

esse diu stultus Vestae simulacra putavi,

mox didici curvo nulla subesse tholo:

ignis inextinctus templo celatur in illo,

effigiem nullam Vesta nec ignis habet,

stat vi terra sua: vi stando Vesta vocatur,

causaque par Grai nominis esse potest.

at focus a flammis et quod fovet omnia, dictus;

qui tamen in primis aedibus ante fuit.

hinc quoque vestibulum dici reor: inde precando

praefamur Vestam, quae loca prima tenet.

ante focos olim scamnis considere longis

mos erat et mensae credere adesse deos;

nunc quoque, cum fiunt antiquae sacra Vacunae,

ante Vacunales stantque sedentque focos,

venit in hos annos aliquid de more vetusto:

fert missos Vestae pura patella cibos,

ecce coronatis panis dependet asellis,

et velant scabras florida serta molas,

sola prius furnis torrebant farra coloni (

et Fornacali sunt sua sacra deae):

suppositum cineri panem focus ipse parabat,

strataque erat tepido tegula quassa solo.

inde focum observat pistor dominamque focorum,

et quae pumiceas versat asella molas,

praeteream referamne tuum, rubicunde Priape,

dedecus? est multi fabula parva loci.

turrigera frontem Cybele redimita corona

convocat aeternos ad sua festa deos.

convocat et satyros et, rustica numina, nymphas;

Silenus, quamvis nemo vocarat, adest.

nec licet et longum est epulas narrare deorum:

in multo nox est pervigilata mero.

hi temere errabant in opacae vallibus Idae,

pars iacet et molli gramine membra levat,

hi ludunt, hos somnus habet, pars brachia nectit

et viridem celeri ter pede pulsat humum.

Vesta iacet placidamque capit secura quietem,

sicut erat, positum caespite fulta caput,

at ruber hortorum custos nymphasque deasque

captat et errantes fertque refertque pedes.

aspicit et Vestam: dubium, nymphamne putant

an scient Vestam, scisse sed ipse negat.

spem capit obscenam furtimque accedere temptat

et fert suspensos corde micante gradus.

forte senex, quo vectus erat, Silenus asellum

liquerat ad ripas lene sonantis aquae.

ibat, ut inciperet, longi deus Hellesponti,

intempestivo cum rudit ille sono.

territa voce gravi surgit dea; convolat omnis

turba, per infestas effugit ille manus.

Lampsacus hoc animal solita est mactare Priapo fata:

asini flammis indicis exta damus.

quem tu, diva, memor de pane monilibus ornas;

cessat opus, vacuae conticuere molae.

Nomine quam pretio celebratior arce Tonantis,

dicam, Pistoris quid velit ara Iovis.

cincta premebantur trucibus Capitolia Gallis:

fecerat obsidio iam diuturna famem.

Iuppiter ad solium superis regale vocatis

incipe! ait Marti, protinus ille refert:

‘scilicet ignotum est, quae sit fortuna meorum,

et dolor hic animi voce querentis eget.

si tamen, ut referam breviter mala iuncta pudori,

exigis: Alpino Roma sub hoste iacet.

haec est, cui fuerat promissa potentia rerum.

Iuppiter? hanc terris impositurus eras?

iamque suburbanos Etruscaque contudit arma,

spes erat in cursu: nunc lare pulsa suo est.

vidimus ornatos aerata per atria picta

veste triumphales occubuisse senes:

vidimus Iliacae transferri pignora Vestae

sede: putant aliquos scilicet esse deos.

at si respicerent, qua vos habitatis in arce,

totque domos vestras obsidione premi,

nil opis in cura scirent superesse deorum

et data sollicita tura perire manu.

atque utinam pugnae pateat locus! arma capessant

et, si non poterunt exsuperare, cadant,

nunc inopes victus ignavaque fata timentes

monte suo clausos barbara turba premit.’

tunc Venus et lituo pulcher trabeaque Quirinus

Vestaque pro Latio multa locuta suo est.

publica respondit cura est pro moenibus istis,

Iuppiter ‘et poenas Gallia victa dabit,

tu modo, quae desunt fruges, superesse putentur

effice, nec sedes desere, Vesta, tuas.

quodcumque est solidae Cereris, cava machina frangat,

mollitamque manu duret in igne focus.’

iusserat, et fratris virgo Saturnia iussis

annuit, et mediae tempora noctis erant,

iam ducibus somnum dederat labor: increpat illos

Iuppiter et sacro, quid velit, ore docet:

‘surgite et in medios de summis arcibus hostes

mittite, quam minime tradere voltis, opem!’

somnus abit, quaeruntque novis ambagibus acti,

tradere quam nolint et iubeantur opem.

esse Ceres visa est; iaciunt Cerealia dona,

iacta super galeas scutaque longa sonant,

posse fame vinci spes excidit, hoste repulso

candida Pistori ponitur ara Iovi.

Forte revertebar festis Vestalibus illa,

qua Nova Romano nunc via iuncta foro est.

huc pede matronam vidi descendere nudo:

obstipui tacitus sustinuique gradum,

sensit anus vicina loci iussumque sedere

alloquitur quatiens voce tremente caput:

‘hoc, ubi nunc fora sunt, udae tenuere paludes;

amne redundatis fossa madebat aquis.

Curtius ille lacus, siccas qui sustinet aras,

nunc solida est tellus, sed lacus ante fuit.

qua Velabra solent in Circum ducere pompas,

nil praeter salices cassaque canna fuit;

saepe suburbanas rediens conviva per undas

cantat et ad nautas ebria verba iacit,

nondum conveniens diversis iste figuris

nomen ab averso ceperat amne deus.

hic quoque lucus erat iuncis et harundine densus

et pede velato non adeunda palus,

stagna recesserunt et aquas sua ripa coercet,

siccaque nunc tellus: mos tamen ille manet.’

reddiderat causam. valeas, anus optima! dixi

quod superest aevi, molle sit omne, tui.

Cetera iam pridem didici puerilibus annis,

non tamen idcirco praetereunda mihi.

moenia Dardanides nuper nova fecerat Ilus

(Ilus adhuc Asiae dives habebat opes):

creditur armiferae signum caeleste Minervae

urbis in Iliacae desiluisse iuga.

cura videre fuit, vidi templumque locumque:

hoc superest illic, Pallada Roma tenet.

consulitur Smintheus lucoque obscurus opaco

hos non mentito reddidit ore sonos:

‘aetheriam servate deam, servabitis urbem:

imperium secum transferet illa loci.’

servat et inclusam summa tenet Ilus in arce,

curaque ad heredem Laomedonta redit,

sub Priamo servata parum: sic ipsa volebat,

ex quo iudicio forma revicta sua est.

seu genus Adrasti, seu furtis aptus Ulixes,

seu pius Aeneas eripuisset eam,

auctor in incerto, res est Romana: tuetur

Vesta, quod assiduo lumine cuncta videt,

heu quantum timuere patres, quo tempore Vesta

arsit et est tectis obruta paene suis!

flagrabant sancti sceleratis ignibus ignes,

mixtaque erat flammae flamma profana piae.

attonitae flebant demisso crine ministrae:

abstulerat vires corporis ipse timor,

provolat in medium, et magna succurrite! voce

non est auxilium flere Metellus ait.

‘pignora virgineis fatalia tollite palmis:

non ea sunt voto, sed rapienda manu.

me miserum! dubitatis?’ ait. dubitare videbat

et pavidas posito procubuisse genu.

haurit aquas tollensque manus, ignoscite, dixit

‘sacra! vir intrabo non adeunda viro.

si scelus est, in me commissi poena redundet:

sit capitis damno Roma soluta mei.’

dixit et inrupit, factum dea rapta probavit

pontificisque sui munere tuta fuit.

nunc bene lucetis sacrae sub Caesare flammae:

ignis in Iliacis nunc erit usque focis,

nullaque dicetur vittas temerasse sacerdos

hoc duce nec viva defodietur humo.

sic incesta perit, quia quam violavit, in illam

conditur, et Tellus Vestaque numen idem.

Tum sibi Callaico Brutus cognomen ab hoste

fecit et Hispanam sanguine tinxit humum,

scilicet interdum miscentur tristia laetis,

nec populum toto pectore festa iuvant:

Crassus ad Euphraten aquilas natumque suosque

perdidit et leto est ultimus ipse datus.

Parthe, quid exultas? dixit dea ‘signa remittes,

quique necem Crassi vindicet, ultor erit.’

At simul auritis violae demuntur asellis,

et Cereris fruges aspera saxa terunt,

navita puppe sedens Delphina videbimus, inquit ‘h

umida cum pulso nox erit orta die.’

Iam, Phryx, a nupta quereris, Tithone, relinqui,

et vigil Eois Lucifer exit aquis:

ite, bonae matres (vestrum Matralia festum)

flavaque Thebanae reddite liba deae.

pontibus et magno iuncta est celeberrima Circo

area, quae posito de bove nomen habet:

hac ibi luce ferunt Matutae sacra parenti

sceptriferas Servi templa dedisse manus,

quae dea sit, quare famulas a limine templi

arceat (arcet enim) libaque tosta petat,

Bacche, racemiferos hedera redimite capillos,

si domus illa tua est, dirige vatis opus.

arserat obsequio Semele Iovis: accipit Ino

te, puer, et summa sedula nutrit ope.

intumuit Iuno, raptum quod paelice natum

educet: at sanguis ille sororis erat.

hinc agitur furiis Athamas et imagine falsa,

tuque cadis patria, parve Learche, manu.

maesta Learcheas mater tumulaverat umbras

et dederat miseris omnia iusta rogis.

haec quoque, funestos ut erat laniata capillos,

prosilit et cunis te, Melicerta, rapit.

est spatio contracta brevi, freta bina repellit

unaque pulsatur terra duabus aquis:

huc venit insanis natum complexa lacertis

et secum e celso mittit in alta iugo.

excipit illaesos Panope centumque sorores,

et placido lapsu per sua regna ferunt.

nondum Leucothea, nondum puer ille Palaemon

verticibus densi Thybridis ora tenent,

lucus erat; dubium Semelae Stimulaene vocetur:

Maenadas Ausonias incoluisse ferunt.

quaerit ab his Ino, quae gens foret: Arcadas esse

audit et Evandrum sceptra tenere loci.

dissimulata deam Latias Saturnia Bacchas

instimulat fictis insidiosa sonis:

‘o nimium faciles, o toto pectore captae!

non venit haec nostris hospes amica choris,

fraude petit sacrique parat cognoscere ritum;

quo possit poenas pendere, pignus habet.’

vix bene desierat, complent ululatibus auras

Thyades effusis per sua colla comis,

iniciuntque manus puerumque revellere pugnant,

quos ignorat adhuc, invocat illa deos:

dique virique loci, miserae succurrite matri!

clamor Aventini saxa propinqua ferit,

appulerat ripae vaccas Oetaeus Hiberas:

audit et ad vocem concitus urget iter.

Herculis adventu, quae vim modo ferre parabant,

turpia femineae terga dedere fugae.

quid petis hinc (cognorat enim) ‘matertera Bacchi?

an numen, quod me, te quoque vexat?’ ait.

illa docet partim, partim praesentia nati

continet, et furiis in scelus isse pudet,

rumor, ut est velox, agitatis pervolat alis,

estque frequens, Ino, nomen in ore tuum.

hospita Carmentis fidos intrasse penates

diceris et longam deposuisse famem;

liba sua properata manu Tegeaca sacerdos

traditur in subito cocta dedisse foco.

nunc quoque liba iuvant festis Matralibus illam:

rustica sedulitas gratior arte fuit.

nunc, ait ‘o vates, venientia fata resigna,

qua licet, hospitiis hoc, precor, adde meis.’

parva mora est, caelum vates ac numina sumit

fitque sui toto pectore plena dei;

vix illam subito posses cognoscere, tanto

sanctior et tanto, quam modo, maior erat.

laeta canam, gaude, defuncta laboribus Ino,

dixit ‘et huic populo prospera semper ades.

numen eris pelagi, natum quoque pontus habebit.

in vestris aliud sumite nomen aquis:

Leucothea Grais, Matuta vocabere nostris;

in portus nato ius erit omne tuo,

quem nos Portunum, sua lingua Palaemona dicet.

ite, precor, nostris aequus uterque locis!’

annuerat, promissa fides, posuere labores,

nomina mutarunt: hic deus, illa dea est.

cur vetet ancillas accedere, quaeritis? odit,

principiumque odii, si sinat illa, canam,

una ministrarum solita est, Cadmei, tuarum

saepe sub amplexus coniugis ire tui.

improbus hanc Athamas furtim dilexit; ab illa

comperit agricolis semina tosta dari.

ipsa quidem fecisse negat, sed fama recepit.

hoc est, cur odio sit sibi serva manus,

non tamen hanc pro stirpe sua pia mater adoret:

ipsa parum felix visa fuisse parens,

alterius prolem melius mandabitis illi:

utilior Baccho quam fuit ipsa suis.

hanc tibi, quo properas? memorant dixisse, Rutili,

luce mea Marso consul ab hoste cades.

exitus accessit verbis, numenque Toleni

purpureum mixtis sanguine fluxit aquis,

proximus annus erat: Pallantide caesus eadem

Didius hostiles ingeminavit opes.

Lux eadem, Fortuna, tua est auctorque locusque;

sed superiniectis quis latet iste togis?

Servius est, hoc constat enim, sed causa latendi

discrepat et dubium me quoque mentis habet,

dum dea furtivos timide profitetur amores,

caelestemque homini concubuisse pudet

(arsit enim magno correpta cupidine regis

caecaque in hoc uno non fuit illa viro),

nocte domum parva solita est intrare fenestra;

unde Fenestellae nomina porta tenet,

nunc pudet, et voltus velamine celat amatos,

oraque sunt multa regia tecta toga.

an magis est verum post Tulli funera plebem

confusam placidi morte fuisse ducis,

nec modus ullus erat, crescebat imagine luctus,

donec eum positis occuluere togis?

tertia causa mihi spatio maiore canenda est,

nos tamen adductos intus agemus equos.

Tullia coniugio sceleris mercede parato

his solita est dictis extimulare virum:

‘quid iuvat esse pares, te nostrae caede sororis

meque tui fratris, si pia vita placet?

vivere debuerant et vir meus et tua coniunx,

si nullum ausuri maius eramus opus.

et caput et regnum facio dictale parentis:

si vir es, i, dictas exige dotis opes.

regia res scelus est. socero cape regna necato,

et nostras patrio sanguine tingue manus.’

talibus instinctus solio privatus in alto

sederat: attonitum volgus ad arma ruit.

hinc cruor et caedes, infirmaque vincitur aetas:

sceptra gener socero rapta Superbus habet.

ipse sub Esquiliis, ubi erat sua regia, caesus

concidit in dura sanguinulentus humo,

filia carpento patrios initura penates

ibat per medias alta feroxque vias.

corpus ut aspexit, lacrimis auriga profusis

restitit, hunc tali corripit illa sono:

‘vadis, an expectas pretium pietatis amarum?

duc, inquam, invitas ipsa per ora rotas.’

certa fides facti: dictus Sceleratus ab illa

vicus, et aeterna res ea pressa nota.

post tamen hoc ausa est templum, monumenta parentis,

tangere: mira quidem, sed tamen acta loquar,

signum erat in solio residens sub imagine Tulli;

dicitur hoc oculis opposuisse manum,

et vox audita est ‘voltus abscondite nostros,

ne natae videant ora nefanda meae.’

veste data tegitur, vetat hanc Fortuna moveri

et sic e templo est ipsa locuta suo:

‘ore revelato qua primum luce patebit

Servius, haec positi prima pudoris erit.’

parcite, matronae, vetitas attingere vestes:

sollemni satis est voce movere preces,

sitque caput semper Romano tectus amictu,

qui rex in nostra septimus urbe fuit.

arserat hoc templum, signo tamen ille pepercit

ignis: opem nato Mulciber ipse tulit,

namque pater Tulli Volcanus, Ocresia mater

praesignis facie Corniculana fuit.

hanc secum Tanaquil sacris de more peractis

iussit in ornatum fundere vina focum:

hic inter cineres obsceni forma virilis

aut fuit aut visa est, sed fuit illa magis,

iussa foco captiva sedet: conceptus ab illa

Servius a caelo semina gentis habet.

signa dedit genitor tunc cum caput igne corusco

contigit, inque comis flammeus arsit apex.

Te quoque magnifica, Concordia, dedicat aede

Livia, quam caro praestitit ipsa viro.

disce tamen, veniens aetas, ubi Livia nunc est

porticus, immensae tecta fuisse domus;

urbis opus domus una fuit, spatiumque tenebat,

quo brevius muris oppida multa tenent,

haec aequata solo est, nullo sub crimine regni,

sed quia luxuria visa nocere sua,

sustinuit tantas operum subvertere moles

totque suas heres perdere Caesar opes,

sic agitur censura et sic exempla parantur,

cum iudex, alios quod monet, ipse facit.

Nulla nota est veniente die, quam dicere possis.

Idibus Invicto sunt data templa Iovi.

et iam Quinquatrus iubeor narrare minores.

nunc ades o coeptis, flava Minerva, meis.

‘cur vagus incedit tota tibicen in urbe?

quid sibi personae, quid stola longa volunt?’

sic ego. sic posita Tritonia cuspide dixit: (

possim utinam doctae verba referre deae!)

‘temporibus veterum tibicinis usus avorum

magnus et in magno semper honore fuit.

cantabat fanis, cantabat tibia ludis,

cantabat maestis tibia funeribus:

dulcis erat mercede labor, tempusque secutum,

quod subito gratae frangeret artis opus ...1

adde quod aedilis, pompam qui funeris irent,

artifices solos iusserat esse decem.

exilio mutant urbem Tiburque recedunt.

exilium quodam tempore Tibur erat!

quaeritur in scaena cava tibia, quaeritur aris:

ducit supremos naenia nulla toros,

servierat quidam, quantolibet ordine dignus,

Tibure, sed longo tempore liber erat.

rure dapes parat ille suo turbamque canoram

convocat; ad festas convenit illa dapes.

nox erat, et vinis oculique animique natabant,

cum praecomposito nuntius ore venit,

atque ita quid cessas convivia solvere? dixit

auctor vindictae nam venit ecce tuae.’

nec mora, convivae valido titubantia vino

membra movent: dubii stantque labantque pedes,

at dominus 1 discedite ‘ait plaustroque morantes

sustulit: in plaustro scirpea lata fuit.

alliciunt somnos tempus motusque merumque,

potaque se Tibur turba redire putat.

iamque per Esquilias Romanam intraverat urbem.

et mane in medio plaustra fuere foro.

Plautius, ut posset specie numeroque senatum

fallere, personis imperat ora tegi,

admiscetque alios et, ut hunc tibicina coetum

augeat, in longis vestibus esse iubet;

sic reduces bene posse tegi, ne forte notentur

contra collegae iussa redisse sui.

res placuit, cultuque novo licet Idibus uti

et canere ad veteres verba iocosa modos.’

haec ubi perdocuit, superest mihi discere dixi

cur sit Quinquatrus illa vocata dies.

Martius inquit ‘agit tali mea nomine festa,

estque sub inventis haec quoque turba meis.

prima, terebrato per rara foramina buxo

ut daret, effeci, tibia longa sonos,

vox placuit: faciem liquidis referentibus undis

vidi virgineas intumuisse genas.

ars mihi non tanti est; valeas, mea tibia dixi:

excipit abiectam caespite ripa suo.

iuventam satyrus primum miratur et usum

nescit; at inflatam sensit habere sonum

et modo dimittit digitis, modo concipit auras,

iamque inter nymphas arte superbus erat:

provocat et Phoebum. Phoebo superante pependit;

caesa recesserunt a cute membra sua.

sum tamen inventrix auctorque ego carminis huius.

hoc est, cur nostros ars colat ista dies.’

Tertia lux veniet, qua tu, Dodoni Thyone,

stabis Agenorei fronte videnda bovis.

haec est illa dies, qua tu purgamina Vestae,

Thybri, per Etruscas in mare mittis aquas.

Si qua fides ventis, Zephyro date carbasa, nautae.

cras veniet vestris ille secundus aquis.

At pater Heliadum radios ubi tinxerit undis,

et cinget geminos stella serena polos,

tollet humo validos proles Hyriea lacertos:

continua Delphin nocte videndus erit.

scilicet hic olim Volscos Aequosque fugatos

viderat in campis, Algida terra, tuis;

unde suburbano clarus, Tuberte, triumpho

vectus es in niveis, Postume, victor equis.

Iam sex et totidem luces de mense supersunt,

huic unum numero tu tamen adde diem:

sol abit a Geminis, et Cancri signa rubescunt;

coepit Aventina Pallas in arce coli.

Iam tua, Laomedon, oritur nurus ortaque noctem

pellit, et e pratis uda pruina fugit:

reddita, quisquis is est, Summano templa feruntur,

tum, cum Romanis, Pyrrhe, timendus eras.

Hanc quoque cum patriis Galatea receperit undis,

plenaque securae terra quietis erit,

surgit humo iuvenis telis afflatus avitis

et gemino nexas porrigit angue manus,

notus amor Phaedrae, nota est iniuria Thesei:

devovit natum credulus ille suum.

non impune pius iuvenis Troezena petebat:

dividit obstantes pectore taurus aquas,

solliciti terrentur equi frustraque retenti

per scopulos dominum duraque saxa trahunt,

exciderat curru lorisque morantibus artus

Hippolytus lacero corpore raptus erat

reddideratque animam, multum indignante Diana.

nulla Coronides causa doloris ait;

‘namque pio iuveni vitam sine volnere reddam,

et cedent arti tristia fata meae.’

gramina continuo loculis depromit eburnis

(profuerant Glauci manibus illa prius,

tunc cum observatas augur descendit in herbas,

usus et auxilio est anguis ab angue dato),

pectora ter tetigit, ter verba salubria dixit:

depositum terra sustulit ille caput.

lucus eum nemorisque sui Dictynna recessu

celat: Aricino Virbius ille lacu.

at Clymenus Clothoque dolent: haec, fila reneri,

hic, fieri regni iura minora sui.

Iuppiter exemplum veritus direxit in ipsum

fulmina, qui nimiae noverat artis opem.

Phoebe, querebaris: deus est, placare parenti:

propter te, fieri quod vetat, ipse facit.

Non ego te, quamvis properabis vincere, Caesar,

si vetet auspicium, signa movere velim.

sint tibi Flaminius Trasimenaque litora testes

per volucres aequos multa monere deos.

tempora si veteris quaeris temeraria damni,

quintus ab extremo mense bis ille dies.

Postera lux melior: superat Masinissa Syphacem,

et cecidit telis Hasdrubal ipse suis.

Tempora labuntur, tacitisque senescimus annis,

et fugiunt freno non remorante dies.

quam cito venerunt Fortunae Fortis honores!

post septem luces Iunius actus erit.

ite, deam laeti Fortem celebrate, Quirites:

in Tiberis ripa munera regis habet,

pars pede, pars etiam celeri decurrite cumba,

nec pudeat potos inde redire domum,

ferte coronatae iuvenum convivia lintres,

multaque per medias vina bibantur aquas,

plebs colit hanc, quia qui posuit, de plebe fuisse

fertur et ex humili sceptra tulisse loco.

convenit et servis, serva quia Tullius ortus

constituit dubiae templa propinqua deae.

Ecce suburbana rediens male sobrius aede

ad stellas aliquis talia verba iacit:

‘zona latet tua nunc, et cras fortasse latcbit:

dehinc erit, Orion, aspicienda mihi.’

at si non esset potus, dixisset eadem

venturum tempus solstitiale die.

Lucifero subeunte Lares delubra tulerunt

hic, ubi fit docta multa corona manu.

tempus idem Stator aedis habet, quam Romulus olim

ante Palatini condidit ora iugi.

Tot restant de mense dies, quot nomina Parcis,

cum data sunt trabeae templa, Quirine, tuae.

Tempus Iuleis cras est natale Kalendis:

Pierides, coeptis addite summa meis.

dicite, Pierides, quis vos adiunxerit isti,

cui dedit invitas victa noverca manus.

sic ego. sic Clio: ‘clari monumenta Philippi

aspicis, unde trahit Marcia casta genus,

Marcia, sacrifico deductum nomen ab Anco,

in qua par facies nobilitate sua est.

nec quod laudamus formam, tu turpe putaris:

laudamus magnas hac quoque parte deas.

nupta fuit quondam matertera Caesaris illi.

o decus, o sacra femina digna domo!’

sic cecinit Clio, doctae assensere sorores;

annuit Alcides increpuitque lyram.