Book 1

pr. Diu multumque dubitavi, Stella, iuvenis optime et in studiis nostris eminentissime, qua parte voluisti, an hos libellos, qui mihi subito calore et quadam festinandi voluptate fluxerunt, cum singuli de sinu meo prodierint, congregatos ipse dimitterem. Quid enim oportet me huius quoque auctoritate editionis onerari, qui adhuc pro Thebaide mea, quamvis me reliquerit, timeo? Sed et Culicem legimus et Batrachomachiam etiam agnoscimus, nec quisquam est inlustrium poetarum qui non aliquid operibus suis stilo remissiore praeluserit. Quid? Quod haec serum erat continere, cum illa vos certe, quorum honori data sunt, haberetis? Sed apud ceteros necesse est multum illis pereat ex venia, cum amiserint quam solam habuerunt gratiam

celeritatis. Nullum enim ex illis biduo longius tractum, quaedam et in singulis diebus effusa; quam timeo, ne verum istuc versus quoque ipsi de se probent! Primus libellus sacrosanctum habet testem: sumendum enim erat a Iove principium. Centum hos versus, quos in equum maximum feci, indulgentissimo imperatori postero die, quam dedicaverat opus, tradere iussus sum. Potuisti illud dicet aliquis et ante vidisse. Respondebis illi tu, Stella carissime, qui epithalamion tuum, quod mihi iniunxeras, scis biduo scriptum. Audacter mehercles, sed ter centum tamen hexametros habet, et fortasse tu pro collega mentions. Manilius certe Vopiscus, vir eruditissimus et qui praecipue vindicat a situ litteras iam paene fugientes, solet ultro quoque nomine meo gloriari, villam Tiburtinam suam descriptam a nobis uno die. Sequitur libellus Rutilio Gallico convalescenti dedicatus, de quo nihil dico, ne videar defuncti testis occasione mentiri. Nam Claudi Etrusci testimonium documentum est, qui balneolum a me suum intra moram cenae recepit. In fine sunt Kalendae Decembres, quibus utique creditur: noctem enim illam felicissimam et voluptatibus publicis in-expertam . . .

1. equus maximus Domitiani Imp. Quae superimposito moles geminata colosso

stat Latium complexa forum? caelone peractum

fluxit opus? Siculis an conformata caminis

effigies lassum Steropem Brontemque reliquit?

an te Palladiae talem, Germanice, nobis

effinxere manus, qualem modo frena tenentem

Rhenus et attoniti vidit domus ardua Daci?

Nunc age Fama prior notum per saecula nomen

Dardanii miretur equi, cui vertice sacro

Dindymon et caesis decrevit frondibus Ide:

hunc neque discissis cepissent Pergama muris

nec grege permixto pueri innuptaeque puellae

ipse nec Aeneas nec magnus duceret Hector!

adde, quod ille nocens saevosque amplexus Achivos,

hunc mitis commendat eques: iuvat ora tueri

mixta notis belli placidamque gerentia pacem,

nec veris maiora putes: par forma decorque,

par honor, exhaustis Martem non altius armis

Bistonius portat sonipes magnoque superbit

pondere nec tardo raptus prope flumina cursu

fumat et ingenti propellit Strymona flatu.

Par operi sedes, hinc obvia limina pandit,

qui fessus bellis adscitae munere prolis

primus iter nostris ostendit in aethera divis;

discit et e vultu, quantum tu mitior armis,

qui nec in externos facilis saevire furores

das Cattis Dacisque iidem, te signa ferente

et minor in leges gener et Cato Caesaris iret.

at laterum passus hinc Iulia tecta tuentur,

illinc belligeri sublimis regia Pauli,

terga Pater, blandoque videt Concordia vultu.

Ipse autem puro celsum caput aere saeptus

templa superfulges et prospectare videris,

an nova contemptis surgant Palatia flammis

pulchrius, an tacita vigilet face Troicus ignis

atque exploratas iam laudet Vesta ministras.

dextra vetat pugnas, laevam Tritonia virgo

non gravat et sectae praetendens colla Medusae:

ceu stimulis accendit equum; nec dulcior usquam

lecta deae sedes nec si, Pater, ipse teneres.

pectora, quae mundi valeant evolvere curas,

et quis se totis Temese dedit hausta metallis;

it tergo demissa chlamys: latus ense quieto

securum, magnus quanto mucrone minatur

noctibus hibernis et sidera terret Orion.

at sonipes habitus animosque imitatus equestres

aerius attollit vultus cursumque minatur;

cui rigidis stant colla iubis vivusque per armos

impetus et tantis calcaribus ilia late

suffectura patent; vacuae pro caespite terrae

aerea captivi crinem tegit ungula Rheni.

hune et Adrasteus visum extimuisset Arion

et pavet aspiciens Ledaeus ab aede propinqua

Cyllarus. hic domini numquam mutabit habenas

perpetuus frenis atque uni serviet astro!

vix sola sufficiunt insessaque pondere tanto

subter anhelat humus; nec ferro aut aere: laborant

sub genio, teneat quamvis aeterna crepido,

quae superingesti portaret culmina montis

caeliferique attrita genu durasset Atlantis.

Nec longae traxere morae, iuvat ipsa labores

forma dei praesens operique intenta iuventus

miratur plus posse manus, strepit ardua pulsu

machina: continuus septem per culmina Martis

it fragor et magnae vincit vaga murmura Romae.

Ipse loci custos, cuius sacrata vorago

famosique lacus nomen memorabile servant,

innumeros aeris sonitus et verbere crudo

ut sensit mugire forum, movet horrida sancto

ora situ meritaque caput venerabile quercu.

ac primum ingentes habitus lucemque coruscam

expavit maioris equi terque ardua mersit

colla lacu trepidans, laetus mox praeside viso:

‘salve, magnorum proles genitorque deorum,

auditum longe numen mihi! nunc mea felix,

nunc veneranda palus, cum te prope nosse tuumque

immortale iubar vicina sede tueri

concessum, semel auctor ego inventorque salutis

Romuleae: tu bella Iovis, tu proelia Rheni,

tu civile nefas, tu tardum in foedera montem

longo Marte domas. quod si te nostra tulissent

saecula, temptasses me non audente profundo

ire lacu. sed Roma tuas tenuisset habenas.’

Cedat equus, Latiae qui contra templa Diones

Caesarei stat sede fori—quem traderis ausus

Pellaeo, Lysippe. duci, mox Caesaris ora

mirata cervice tulit—vix lumine fesso

explores, quam longus in hunc despectus ab illo.

quis rudis usque adeo, qui non, ut viderit ambos,

tantum dicat equos quantum distare regentes?

Non hoc imbriferas hiemes opus aut Iovis ignem

tergeminum, Aeolii non agmina carceris horret

annorumve moras: stabit, dum terra polusque,

dum Romana dies. huc et sub nocte silenti,

cum superis terrena placent, tua turba relicto

labetur caelo miscebitque oscula iuxta,

ibit in amplexus natus fraterque paterque

et soror: una locum cervix dabit omnibus astris.

Utere perpetuum populi magnique senatus

munere. Apelleae cuperent te scribere cerac

optassetque novo similem te ponere templo

Atticus Elei senior Iovis, et tua mitis

ora Tarans, tua sidereas imitantia flammas

lumina contempto mallet Rhodos aspera Phoebo,

certus ames terras et quae tibi templa dicamus,

ipse colas; nec te caeli iuvet aula, tuosque

laetus huic dono videas dare tura nepotes.

2. epithalamion in Stellam et Violentillam Unde sacro Latii sonuerunt carmine montes?

cui, Paean, nova plectra moves umeroque comanti

facundum suspendio ebur? procul ecce canoro

demigrant Helicone deae quatiuntque novena

lampade solemnem thalamis coeuntibus ignem

et de Pieriis vocalem fontibus undam,

quas inter vultu petulans Elegea propinquat

celsior adsueto divasque hortatur et ambit

alternum fultura pedem decimamque videri

se cupit et medias fallit permixta sorores.

ipsa manu nuptam genetrix Aeneia duxit

lumina demissam et dulci probitate rubentem,

ipsa toros et sacra parat cinctuque Latino

dissimulata deam crinem vultusque genasque

temperat atque nova gestit minor ire marita.

Nosco diem causasque sacri: te concinit iste—

pande fores!—te. Stella, chorus; tibi Phoebus et Euhan

et de Maenalia volucer Tegeaticus umbra

serta ferunt, nec blandus Amor nec Gratia cessat

amplexum niveos optatae coniugis artus

floribus innumeris et olenti spargere nimbo.

tu modo fronte rosas, violis modo lilia mixta

excipis et dominae niveis a vultibus obstas.

Ergo dies aderat Parcarum conditus albo

vellere, quo Stellae Violentillaeque professus

ciamaretur hymen, cedant curaeque metusque,

cessent mendaces obliqui carminis astus,

Fama tace: subiit leges et frena momordit

ille solutus amor: consumpta est fabula vulgi

et narrata diu viderunt oscula cives.

tu tamen attonitus, quamvis data copia tantae

noctis, adhuc optas permissaque numine dextro

vota paves, pone, o dulcis, suspiria, vates,

pone: tua est. licet expositum per limen aperto

ire, redire gradu: iam nusquam ianitor aut lex

aut pudor, amplexu tandem satiare petito—

contigit!—et duras pariter reminiscere noctes.

Digna quidem merces, et si tibi Iuno labores

Herculeos, Stygiis et si concurrere monstris

Fata darent, si Cyaneos raperere per aestus.

hanc propter tanti Pisaea lege trementem

currere et Oenomai fremitus audire sequentis,

nec si Dardania pastor temerarius Ida

sedisses. haec dona forent, nec si alma per auras

te potius prensum aveheret Tithonia biga.

Sed quae causa toros inopinaque gaudia vati

attulit? hic mecum, dum fervent agmine postes

atriaque et multa pulsantur limina virga,

hic. Erato iocunda, doce. vacat apta movere

colloquia et docti norunt audire penates.

Forte, serenati qua stat plaga lactea caeli,

alma Venus thalamo pulsa modo nocte iacebat

amplexu duro Getici resoluta mariti.

fulcra torosque deae tenerum premit agmen Amorum;

signa petunt qua ferre faces, quae pectora figi

imperet; an terris saevire an malit in undis,

an miscere deos an adhuc vexare Tonantem.

ipsi animus nondum nec cordi fixa voluntas,

fessa iacet stratis, ubi quondam conscia culpae

Lemnia deprenso repserunt vincula lecto.

hic puer e turba volucrum, cui plurimus ignis

ore manuque levi numquam frustrata sagitta,

agmine de medio tenera sic dulce profatur

voce—pharetrati pressere silentia fratres.

‘Scis ut, mater," ait " nulla mihi dextera segnis

militia; quemcumque hominum divumque dedisti,

uritur, at quondam lacrimis et supplice dextra

et votis precibusque virum concede moveri,

o genetrix: duro nec enim ex adamante creati,

sed tua turba sumus, clarus de gente Latina

est iuvenis, quem patriciis maioribus ortum

nobilitas gavisa tulit praesagaque formae

protinus c nostro posuit cognomina caelo,

hunc egomet tota quondam—tibi dulce—pharetra

improbus et densa trepidantem cuspide fixi.

quamvis Ausoniis multum gener ille petitus

matribus, edomui victum dominaeque potentis

ferre iugum et longos iussi sperare per annos,

ast illam summa leviter—sic namque iubebas—

lampade parcentes et inerti strinximus arcu.

ex illo quantos iuvenis premat anxius ignes,

testis ego attonitus, quantum me nocte dieque

urgentem ferat, haud ulli vehementior umquam

incubui, genetrix, iterataque vulnera fodi.

vidi ego et immiti cupidum decurrere campo

Hippomenes, nec sic meta pallebat in ipsa;

vidi et Abydeni iuvenis certantia remis

bracchia laudavique manus et saepe natanti

praeluxi: minor ille calor, quo saeva tepebant

aequora: tu veteres, iuvenis, transgressus amores,

ipse ego te tantos stupui durasse per aestus

firmavique animos blandisque madentia plumis

lumina detersi. quotiens mihi questus Apollo,

sic vatem maerere suum! iam, mater, amatos

indulge thalamos, noster comes ille piusque

signifer; armiferos poterat memorare labores

claraque facta virum et torrentes sanguine campos,

sed tibi plectra dedit mitisque incedere vates

maluit et nostra laurum subtexere myrto.

hic iuvenum lapsus suaque aut externa revolvit

vulnera; pro! quanta est Paphii reverentia, mater,

numinis: hic nostrae deflevit fata columbae.’

Finierat 1; tenera matris cervice pependit

blandus et admotis tepefecit pectora pennis,

illa refert vultu non aspernata rogari:

‘grande quidem rarumque viris, quos ipsa probavi.

Pierius votum iuvenis cupit, hanc ego formae

egregium mirata decus, cui gloria patrum

et generis certabat honos, tellure cadentem

excepi fovique sinu nec colla genasque

contere nec pingui crinem deducere amomo

cessavit mea, nate, manus, mihi dulcis imago

prosiluit. celsae procul aspice frontis honores

suggestumque comae. Latias metire quid ultra

emineat matres: quantum Latonia nymphas

virgo premit quantumque egomet Nereidas exsto.

haec et caeruleis mecum consurgere digna

fluctibus et nostra potuit considere concha;

et si flammigeras potuisset scandere sedes

hasque intrare domos, ipsi erraretis, Amores.

huic quamvis census dederim largita beatos,

vincit opes animo, querimur iam Seras avaros

angustum spoliare nemus Clymenaeaque deesse

germina nec virides satis inlacrimare sorores,

vellera Sidonio iam pauca rubescere tabo

raraque longaevis nivibus crystalla gelari.

huic Hermum fulvoque Tagum decurrere limo,

—nec satis ad cultus—huic Inda monilia Glaucum

Proteaque atque omnem Nereida quaerere iussi,

hanc si Thessalicos vidisses, Phoebe, per agros

erraret secura Daphne, si in litore Naxi

Theseum iuxta foret haec conspecta cubile,

Gnosida desertam profugus liquisset et Euhan.

quod nisi me longis placasset Iuno querelis,

falsus huic pennas et cornua sumeret aethrae

rector, in hanc vero cecidisset Iuppiter auro.

sed dabitur iuveni, cui tu, mea summa potestas,

nate. cupis, thalami quamvis iuga ferre secundi

saepe neget maerens, ipsam iam cedere sensi

inque vicem tepuisse viro.’Sic fata levavit

sidereos artus thalamique egressa superbum

limen Amyclaeos ad frena citavit olores.

iungit Amor laetamque vehens per nubila matrem

geminato temone sedet, iam Thybridis arces

Iliaeae: pandit nitidos domus alta penates

claraque gaudentes plauserunt limina cygni.

digna deae sedes, nitidis nec sordet ab astris.

hic Libycus Phrygiusque silex, hic dura Laconum

saxa virent. hic flexus onyx et concolor alto

vena mari rupesque nitent. quis purpura saepe

Oebalis et Tyrii moderator livet aeni.

pendent innumeris fastigia nixa columnis,

robora Dalmatico lucent satiata metallo.

excludunt radios silvis demissa vetustis

frigora, perspicui vivunt in marmore fontes.

nec servat natura vices: hic Sirius alget,

bruma tepet versumque domus sibi temperat annum.

Exsultat visu tectisque potentis alumnae

non secus alma Venus, quam si Paphon aequore ab alto

Idaliasque domos Erycinaque templa subiret.

tunc ipsam solo reclinem adfata cubili:

‘Quonam hic usque sopor vacuique modestia lecti,

o mihi Laurentes inter dilecta puellas?

quis morum fideique modus? numquamne virili

summittere iugo? veniet iam tristior aetas.

exerce formam et fugientibus utere donis,

non ideo tibi tale decus vultusque superbos

meque dedi, viduos ut transmittare per annos

ceu non cara mihi. satis o nimiumque priores

despexisse procos, etenim hic tibi sanguine toto

deditus unam omnes inter miratur amatque

nec formae nec stirpis egens, nam docta per urbem

carmina qui iuvenes, quae non didicere puellae?

hunc et bissenos—sic indulgentia pergat

praesidis Ausonii—cernes attollere fasces

ante diem; certe iam nunc Cybeleia movit

limina et Euboicae carmen legit ille Sibyllae,

iamque parens Latius, cuius praenoscere mentem

fas mihi, purpureos habitus iuvenique curule

indulgebit ebur Dacasque—haec gloria maior—

exuvias laurosque dabit celebrare recentes.

ergo age, iunge toros atque otia deme iuventae,

quas ego non gentes, quae non face corda iugavi 2?

alituum pecudumque mihi durique ferarum

non renuere greges, ipsum in conubia terrae

aethera, eum pluviis rarescunt nubila, solvo,

sic rerum series mundique revertitur aetas,

unde novum Troiae decus ardentumque deorum

raptorem, Phrygio si non ego iuncta marito,

Lydius unde meos iterasset Thybris Iulos?

quis septemgeminae posuisset moenia Romae

imperii Latiale caput, nisi Dardana furto

cepisset Martem, nec me prohibente, sacerdos?’

His mulcet dictis tacitaeque inspirat honorem

conubii, redeunt animo iam dona precesque

et lacrimae vigilesque viri prope limina questus,

Asteris et vatis totam cantata per urbem,

Asteris ante dapes, nocte Asteris, Asteris ortu,

quantum non clamatus Hylas, iamque aspera coepit

flectere corda libens et iam sibi dura videri.

Macte toris. Latios inter placidissime vates,

quod durum permensus iter coeptique labores

prendisti portus, nitidae sic transfuga Pisae

amnis in externos longe flammatus amores

flumina demerso trahit intemerata canali.

donec Sicanios tandem prolatus anhelo

ore bibat fontes; miratur dulcia Nais

oscula nec credit pelago venisse maritum.

Quis tibi tunc alacri caelestum in munere claro,

Stella, dies, quanto salierunt pectora voto,

dulcia cum dominae dexter conubia vultus

adnuit! ire polo nitidosque errare per axes

visus. Amyclaeis minus exsultavit harenis

pastor ad Idaeas Helena veniente carinas;

Thessala nec talem viderunt Pelea Tempe,

cum Thetin Haemoniis Chiron accedere terris

erecto prospexit equo. quam longa morantur

sidera! quam segnis votis Aurora mariti!

At procul ut Stellae thalamos sensere parari

Letous vatum pater et Semeleius Euhan,

hic movet Ortygia, movet hic rapida agmina Nysa.

huic Lycii montes gelidaeque umbracula Thymbrae

et Parnase, sonas 1; illi Pangaea resultant

Ismaraque et quondam genialis litora Naxi.

tunc caras iniere fores comitique canoro

hic chelyn, hic flavam maculoso nebrida tergo,

hic thyrsos, hic plectra ferunt; hic enthea lauro

tempora, Minoa crinem premit ille corona.

Vixdum emissa dies, et iam socialia praesto

omina, iam festa fervet domus utraque pompa.

fronde virent postes, effulgent compita flammis,

et pars immensae gaudet celeberrima Romae.

omnis honos, cuncti veniunt ad limina fasces,

omnis plebeio teritur praetexta tumultu:

hinc eques, hinc iuvenum coetu stola mixta laborat.

felices utrosque vocant, sed in agmine, plures

invidere viro. iamdudum poste reclinis

quaerit Hymen thalamis intactum dicere carmen,

quo vatem mulcere queat, dat Iuno verenda

vincula et insignit gemina Concordia taeda.

hic fuit ille dies: noctem canat ipse maritus!

quantum nosse licet, sic victa sopore doloso

Martia fluminea posuit latus Ilia ripa;

non talis niveos tinxit Lavinia vultus,

cum Turno spectante rubet: non Claudia talis

respexit populos mota iam virgo carina.

Nunc opus. Aonidum comites tripodumque ministri,

diversis certare modis: eat enthea vittis

atque hederis redimita cohors, ut pollet ovanti

quisque lyra. sed praecipui, qui nobile gressu

extremo fraudatis opus. date carmina festis

digna toris, hunc ipse Coo plaudente Philetas

Callimachusque senex Umbroque Propertius antro

ambissent laudare diem, nec tristis in ipsis

Naso Tomis divesque foco lucente Tibullus.

Me certe non unus amor simplexque canendi

causa trahit: tecum similes iunctaeque Camenae,

Stella, mihi, multumque pares bacchamur ad aras

et sociam doctis haurimus ab amnibus undam;

at te nascentem gremio mea prima recepit

Parthenope, dulcisque solo tu gloria nostro

reptasti. nitidum consurgat ad aethera tellus

Eubois et pulchra tumeat Sebethos alumna;

nec sibi sulpureis Lucrinae Naides antris

nec Pompeiani placeant magis otia Sarni.

Heia age, praeclaros Latio properate nepotes,

qui leges, qui castra regant, qui carmina ludant.

acceleret partu decimum bona Cynthia mensem,

sed parcat Lucina precor: tuque ipse parenti

parce, puer, ne mollem uterum, ne stantia laedas

pectora; cumque tuos tacito natura recessu

formarit vultus, multum de patre decoris,

plus de matre feras, at tu, pulcherrima forma

Italidum, tandem merito possessa marito,

vincla diu quaesita fove: sic damna decoris

nulla tibi; longae viridis sic flore iuventae

perdurent vultus,-tardeque haec forma senescat.

3. Villa Tiburtina Manilii Vopisci Cernere facundi Tibur glaciale Vopisci

si quis et inserto geminos Aniene penates

aut potuit sociae commercia noscere ripae

certantesque sibi dominum defendere villas,

illum nec calido latravit Sirius astro,

nec gravis aspexit Nemeae frondentis alumnus:

talis hiems tectis, frangunt sic improba solem

frigora, Pisaeumque domus non aestuat annum.

Ipsa manu tenera tecum scripsisse Voluptas

tunc Venus Idaliis unxit fastigia sucis

permulsitque comis blandumque reliquit honorem

sedibus, et volucres vetuit discedere natos.

O longum memoranda dies! quae mente reporto

gaudia, quam lassos per tot miracula visus!

ingenium quam mite solo! quae forma beatis

ante manus artemque locis! non largius usquam

indulsit Natura sibi. nemora alta citatis

incubuere vadis: fallax responsat imago

frondibus, et longas eadem fugit umbra per undas,

ipse Anien—miranda fides—infraque superque

saxeus hic tumidam rabiem spumosaque ponit

murmura, ceu placidi veritus turbare Vopisci

Pieriosque dies et habentes carmina somnos,

litus utrumque domi, nec te mitissimus amnis

dividit, alternas servant, praetoria ripas,

non externa sibi fluviumve obstare queruntur.

Sestiacos nunc Fama sinus pelagusque natatum

iactet et audaci victos delphinas ephebo!

hic aeterna quies, nullis hic iura procellis,

numquam fervor aquis, datur hic transmittere visus

et voces et paene manus, sic Chalcida fluetus

expellunt reflui. sic dissociata profundo

Bruttia Sicanium circumspicit ora Pelorum.

Quid primum mediumve canam, quo fine quiescam?

auratasne trabes an Mauros undique postes

an picturata lucentia marmora vena

mirer. an emissas per cuncta cubilia nymphas?

huc oculis, huc mente trahor. venerabile dicam

lucorum senium? te, quae vada fluminis infra

cernis, an ad silvas quae respicis, aula, tacentis,

qua tibi tota quies offensaque turbine nullo

nox silet et teneros invitant murmura somnos?

an quae graminea suscepta crepidine fumant

balnea et impositum ripis algentibus ignem?

duaque vaporiferis iunctus fornacibus amnis

ridet anhelantes vicino flumine nymphas?

Vidi artes veterumque manus variisque metalla

viva modis, labor est auri memorare figuras

aut ebur aut dignas digitis contingere gemmas,

quicquid et argento primum, vel in aere minori

lusit et enormes manus est experta colossos.

cum vagor aspectu visusque per omnia duco,

calcabam necopinus opes. nam splendor ab alto

defluus et nitidum referentes aera testae

monstravere solum, varias ubi picta per artes

gaudet humus superatque novis asarota figuris:

expavere gradus.Quid nunc iungentia mirer

aut quid partitis distantia tecta trichoris?

quid te, quae mediis servata penatibus arbor

tecta per et postes liquidas emergis in auras,

quo non sub domino saevas passura bipennes?

et nunc ignaro forsan vel lubrica Nais

vel non abruptos tibi debet Hamadryas annos.

Quid referam alternas gemino super aggere mensas

albentesque lacus altosque in gurgite fontes

teque, per obliquum penitus quae laberis amnem,

Marcia, et audaci transcurris flumina plumbo?

an solum Ioniis sub fluctibus Elidis amnem

dulcis ad Aetnaeos deducat semita portus?

illic ipse antris Anien et fonte relicto

nocte sub arcana glaucos exutus amictus

huc illuc fragili prosternit pectora musco,

aut ingens in stagna cadit vitreasque natatu

plaudit aquas, illa recubat Tiburnus in umbra,

illic sulpureos cupit Albula mergere crines:

haec domus Egeriae nemoralem abiungere Phoeben

et Dryadum viduare choris algentia possit

Taygeta et silvis accersere Pana Lycaeis.

quod ni templa darent alias Tirynthia sortes,

et Praenestinae poterant migrare sorores.

quid hi fera Alcinoi laudem pomaria vosque,

qui numquam vacui proditis in aethera, rami?

cedant Telegoni, cedant Laurentia Turni

iugera Lucrinaeque domus litusque cruenti

Antiphatae, cedant vitreae iuga perfida Circes

Dulichiis ululata lupis arcemque superbae

Anxuris et sedes. Phrygio quas mitis alumno

debet anus; cedant,quae te iam solibus artis

Antia nimbosa revocabunt litora bruma

Scilicet hic illi meditantur pondera mores,

hic premitur fecunda quies virtusque serena

fronte gravis sanusque nitor luxuque carentes

deliciae, quas ipse suis digressus Athenis

mallet deserto senior Gargettius horto:

haec per et Aegaeas hiemes Hyadumque nivosum

sidus et Oleniis dignum petiisse sub astris,

si Maleae credenda ratis Siculosque per aestus

sit via: cur oculis sordet vicina voluptas?

hic tua Tiburtes Faunos chelys et iuvat ipsum

Alciden dictumque lyra maiore Catillum,

seu tibi Pindaricis animus contendere plectris

sive chelyn tollas heroa ad robora sive

liventem satiram nigra rubigine turbes

seu tua non alia splendescat epistola cura.

Digne Midae Croesique bonis et Perside gaza,

macte bonis animi, cuius stagnantia rura

debuit et flavis Hermus transcurrere ripis

et limo splendente Tagus! sic docta frequentes

otia, sic omni detectus pectora nube

finem Nestoreae precor egrediare senectae.

4. soteria Rutili Gallici Estis, io, superi, nec inexorabile Clotho

volvit opus, videt alma pios Astraea Iovique

conciliata redit dubitataque sidera cernit

Gallicus, es caelo. dive. es, Germanice. cordi

—quis neget?—: erubuit tanto spoliare ministro

imperium Fortuna tuum. stat proxima cervix

ponderis immensi damnosaque fila senectae

exuit atque alios melior revirescit in annos,

ergo alacres, quae signa colunt urbana, cohortes

inque sinum quae saepe tuum fora turbida questum

confugiunt, leges urbesque ubicumque togatae.

quae tua longinquis implorant iura querelis,

certent laetitia, nosterque ex ordine collis

confremat et sileant peioris murmura famae!

quippe manet longumque aevo redeunte manebit.

quem penes intrepidae mitis custodia Romae,

nec tantum induerint fatis nova saecula crimen

aut instaurati peccaverit ara Tarenti.

Ast ego nec Phoebum, quamquam mihi surda sine illo

plectra, nec Aonias decima cum Pallade divas

aut mitem Tegeac Dircesve hortabor alumnum:

ipse veni viresque novas animumque ministra.

qui caneris; docto nec enim sine numine tantus

Ausoniae decora ampla togae centumque dedisti

iudicium mentemque viris, licet enthea vatis

excludat Pimplea sitim nec conscia detur

Pirene: largos potius mihi gurges in haustus.

qui rapitur de fonte tuo, seu plana solutis

quom struis orsa modis seu quom tibi dulcis in artem

frangitur et nostras curat facundia leges.

quare age, si Cereri sua dona merumque Lyaeo

reddimus et dives praedae tamen accipit omni

exuvias Diana tholo captivaque tela

Bellipotens: nec tu. quando tibi, Gallice, maius

eloquium, fandique opibus sublimis abundas.

sperne coli tenuiore lyra. vaga cingitur astris

luna. et in oceanum rivi cecidere minores.

Quae tibi sollicitus persolvit praemia morum

Urbis amor! quae tum patrumque equitumque notavi

lumina et ignarae plebis lugere potentes?

non labente Numa timuit sic Curia felix

Pompeio nec celsus eques nec femina Bruto.

hoc illud: tristes invitum audire catenas,

parcere verberibus nec qua iubet alta potestas

ire, sed armatas multum sibi demere vires

dignarique manus humiles et verba precantum,

reddere iura foro nec proturbare curules

et ferrum mulcere toga. sic itur in alta

pectora, sic mixto reverentia Adit amori.

ipsa etiam cunctos gravis inclementia fati

terruit et subiti praeceps iuvenile pericli,

nil cunctante malo. non illud culpa senectae

—quippe ea bissenis vixdum orsa excedere lustris—,

sed labor intendens animique in membra vigentis

imperium vigilesque suo pro Caesare curae,

dulce opus. hinc fessos penitus subrepsit in artus

insidiosa quies et pigra oblivio vitae.

Tunc deus. Alpini qui iuxta culmina dorsi

signat Apollineos sancto cognomine lucos,

respicit heu tanti pridem securus alumni.

praecidensque moras: ‘nunc mecum, Epidauria proles,

hinc" ait "i gaudens: datur—aggredienda facultas!—

ingentem recreare virum, teneamus adorti

tendentes iam fila colos: ne fulminis atri

sit metus: has ultro laudabit Iuppiter artes.

nam neque plebeiam aut dextro sine numine cretam

servo animam, atque adeo breviter, dum tecta subimus.

expediam. genus ipse suis permissaque retro

nobilitas: nec origo latet, sed luce sequente

vincitur et magno gaudet cessisse nepoti.

prima togae virtus illi quoque: clarus et ingens

eloquio; mox innumeris exercita castris

occiduas primasque domos et sole sub omni

permeruit iurata manus nec in otia pacis

permissum laxare animos ferrumque recingi.

hunc Galatea vigens ausa est incessere bello

—me quoque—perque novem timuit Pamphylia messes

Pannoniusque ferox arcuque horrenda fugaci

Armenia et patiens Latii iam pontis Araxes.

quid geminos fasces magnaeque iterata revolvam

iura Asiae? velit illa quidem ter habere quaterque

hunc sibi. sed revocant fasti maiorque curulis

nec promissa semel. Libyci quid mira tributi

obsequia et missum media de pace triumphum

laudem et opes quantas nec qui mandaverat ausus

exspectare fuit? gaudet Trasimennus et Alpes

Cannensesque animae; primusque insigne tributum

ipse palam lacera poscebat Regulus umbra,

non vacat Arctoas acies Rhenumque rebellem

captivaeque preces Veledae et, quae maxima nuper

gloria, depositam Dacis pereuntibus Urbem

pandere, cum tanti lectus rectoris habenas,

Gallice, Fortuna non admirante subisti.

Hunc igitur, si digna loquor, rapiemus iniquo,

nate. Ioui. rogat hoc Latiae pater inclitus urbis

et meruit: neque enim frustra mihi nuper honora

carmina patricio pueri sonuistis in ostro,

si qua salutifero gemini Chironis in antro

herba, tholo quodcumque tibi Troiana recondit

Pergamus aut medicis felix Epidaurus harenis

educat, Idaea profert quam Creta sub umbra

dictamni florentis opem. quoque anguis abundat

spumatu: iungam ipse manus atque omne benignum

virus, odoriferis Arabum quod doctus in arvis

aut Amphrysiaco pastor de gramine carpsi.’

Dixerat, inveniunt positos iam segniter artus

pugnantemque animam: ritu se cingit uterque

Paconio monstrantque simul parentque volentes,

donec letiferas vario medicamine pestes

et suspecta mali ruperunt nubila somni.

adiuvat ipse deos morboque valentior omni

occupat auxilium, citius non arte refectus

Telephus Haemonia, nec quae metuentis Atridae

saeva Machaonio coierunt vulnera suco.

Quis mihi tot coetus inter populique patrumque

sit curae votique locus? tamen ardua testor

sidera teque, pater vatum Thymbraee, quis omni

luce mihi, quis nocte timor, dum postibus haerens

assiduus nunc aure vigil nunc lumine cuncta

aucupor 3; immensae veluti conexa carinae

cumba minor, cum saevit hiems, pro parte furentis

parva receptat aquas et eodem volvitur austro.

Nectite nunc laetae candentia fila, sorores,

nectite! nemo modum transmissi computet aevi:

hic vitae natalis erit. tu Troica dignus

saecula et Euboici transcendere pulveris annos

Nestoreosque situs! qua nunc tibi pauper acerra

digna litem? nec si vacuet Mevania valles

aut praestent niveos Clitumna novalia tauros,

sufficiam. sed saepe deis hos inter honores

caespes et exiguo placuerunt farra salino.

5. balneum Claudii Etrusci Non Helicona gravi pulsat chelys enthea plectro.

nec lassata voco totiens mihi numina. Musas;

et te. Phoebe, choris et te dimittimus, Euhan.

tu quoque muta ferae, volucer Tegeaee, sonorae

terga premas: alios poscunt mea carmina coetus.

Naidas, undarum dominas, regemque corusci

ignis adhuc fessum Siculaque incude rubentem

elicuisse satis, paulum arma nocentia. Thebae,

ponite: dilecto volo lascivire sodali.

iunge. puer. cyathos—set ne numerare labora—

cunctantemque intende chelyn: discede Laborque

Curaque, dum nitidis canimus gemmantia saxis

balnea dumque procax vittis hederisque, soluta

fronde verecunda. Clio mea ludit Etrusco.

ite. deae virides, liquidosque advertite vultus

et vitreum teneris crimen redimite corymbis,

veste nihil tectae, quales emergitis altis

fontibus et visu Satyros torquetis amantes,

non vos. quae culpa decus infamastis aquarum.

sollicitare iuvat: procul hinc et fonte doloso

Salmacis et viduae Cebrenidos arida luctu

flumina et Herculei praedatrix cedat alumni,

vos mihi, quae Latium septenaque culmina, nymphae,

incolitis Thybrimque novis attollitis undis,

quas praeceps Anien atque exceptura natatus

Virgo iuvat Marsasque nives et frigora ducens

Marcia, praecelsis quarum vaga molibus unda

crescit et innumero pendens transmittitur arcu—:

vestrum opus aggredimur, vestra est. quam carmine molli

pando, domus, non umquam aliis habitastis in antris

ditius. ipsa manus tenuit Cytherea mariti

monstravitque artes: neu vilis flamina caminos

ureret, ipsa faces volucrum succendit Amorum.

non huc admissae Thasos aut undosa Carystos,

maeret onyx longe, queriturque exclusus ophites:

sola nitet flavis Nomadum decisa metallis

purpura, sola cavo Phrygiae quam Synnados antro

ipse cruentavit maculis lucentibus Attis,

quasque Tyrus niveas secat et Sidonia rupes,

vix locus Eurotae, viridis cum regula longo

Synnada distinctu variat, non limina cessant,

effulgent camerae, vario fastigia vitro

in species animosque nitent. stupet ipse beatas

circumplexus opes et parcius imperat ignis.

multus ubique dies, radiis ubi culmina totis

perforat atque alio sol improbus uritur aestu.

nil ibi plebeium: nusquam Temesaea notabis

aera. sed argento felix propellitur unda

argentoque cadit labrisque nitentibus instat

delicias mirata suas et abire recusat.

extra autem niveo qui margine caerulus amnis

vivit et in summum fundo patet omnis ab imo,

cui non ire lacu pigrosque exsolvere amictus

suadeat? hoc mallet nasci Cytherea profundo.

hic te perspicuum melius. Narcisse, videres,

hic velox Hecate velit et deprensa lavari.

quid nunc strata solo referam tabulata crepantis

auditura pilas, ubi languidus ignis inerrat

aedibus et tenuem volvunt hypocausta vaporem?

nec si Baianis veniat novus hospes ab oris,

talia despiciet—fas sit componere magnis

parva—Neronea nec qui modo lotus in unda,

hic iterum sudare neget, macte, oro, nitenti

ingenio curaque puer! tecum ista senescant

et tua iam melius discat fortuna renasci!

6. Kalendae Decembres Et Phoebus pater et severa Pallas

et M usae procul ite feriatae:

Iani vos revocabimus Kalendis.

Saturnus mihi compede exoluta

et multo gravidus mero December

et ridens Iocus et Sales protervi

adsint, dum refero diem beatum

laeti Caesaris ebriamque aparchen.

Vix Aurora novos movebat ortus,

iam bellaria linea pluebant

—hunc rorem veniens profudit eurus:

quicquid nobile Ponticis nucetis,

fecundis cadit aut iugis Idymes;

quod ramis pia germinat Damascos,

et quod percoquit ebriosa Caunos,

largis gratuitum cadit rapinis:

molles gaioli lucuntulique,

et massis Amerina non perustis

et mustaceus et latente palma

praegnates caryotides cadebant.

non tantis Hyas inserena nimbis

terras obruit aut soluta Plias,

qualis per cuneos hiems Latinos

plebem grandine contudit serena.

ducat nubila Iuppiter per orbem

et latis pluvias minetur agris,

dum nostri Iovis hi ferantur imbres.

Ecce autem caveas subit per omnis

insignis specie, decora cultu

plebes altera non minor sedente.

hi panaria candidasque mappas

subvectant epulasque lautiores;

illi marcida vina largiuntur:

Idaeos totidem putes ministros,

orbem, qua melior severiorque est,

et gentes alis insimul togatas,

et cum tot populos, beate, pascas,

hunc Annona diem superba nescit.

i nunc saecula compara, Vetustas,

antiqui Iovis aureumque tempus:

non sic libera vina tunc fluebant

nec tardum seges occupabat annum,

una vescitur omnis ordo mensa,

parvi, femina, plebs, eques, senatus:

libertas reverentiam remisit.

et tu quin etiam—quis hoc vacare,

uis promittere possit hoc deorum?—

nobiscum socias dapes inisti.

iam se, quisquis is est, inops, beatus,

convivam ducis esse gloriatur.

Hos inter fremitus novosque luxus

spectandi levis effugit voluptas:

stat sexus rudis insciusque ferri;

ut pugnae capit improbus viriles!

credas ad Tanain ferumque Phasim

Thermodontiaeas calere turmas,

hic audax subit ordo pumilorum,

quos natura brevis statim peracta

nodosum semel in globum ligavit,

edunt vulnera conseruntque dextras

et mortem sibi—qua manu!—minantur.

ridet Mars pater et cruenta Virtus

casuraeque vagis grues rapinis

mirantur pugiles ferociores.

Iam noctis propioribus sub umbris

dives sparsio quos agit tumultus!

hic intrant faciles emi puellae,

hic agnoscitur omne. quod theatris

aut forma placet aut probatur arte.

hoc plaudunt grege Lydiae tumentes,

illic cymbala tinnulaeque Gades,

illic agmina confremunt Syrorum,

hic plebs scenica quique comminutis

permutant vitreis gregale sulpur.

Inter quae subito cadunt volatu

immensae volucrum per astra nubes,

quas Nilus sacer horridusque Phasis,

quas udo Numidae legunt sub austro,

desunt qui rapiant sinusque pleni

gaudent, dum nova lucra comparantur.

tollunt innumeras ad astra voces

Saturnalia principis sonantes

et dulci dominum favore clamant:

hoc solum vetuit licere Caesar.

Vixdum caerula nox subibat orbem,

descendit media nitens harena

densas flammeus orbis inter umbras

vincens Gnosiacae facem coronae,

conlucet polus ignibus nihilque

obscurae patitur licere nocti,

fugit pigra Quies inersque Somnus

haec cernens alias abit in urbes,

quis spectacula, quis iocos licentes,

quis convivia, quis dapes inemptas,

largi flumina quis canat Lyaei?

iam iam deficio tuoque Baccho

in serum trahor ebrius soporem.

Quos ibit procul hic dies per annos

quam nullo sacer exolescet aevo!

dum montes Latii paterque Thybris.

dum stabit tua Roma dumque terris

quod reddis Capitolium manebit.