Book 2

pr. Statius Meliori suo salutem

Et familiaritas nostra qua gaudeo. Melior, vir optime nec minus in iudicio litterarum quam in omni vitae colore tersissime, et ipsa opusculorum quae tibi trado condicio sic posita est ut totus hic ad te liber meus etiam sine epistola spectet. Primum enim habet Glauciam nostrum, cuius gratissima infantia et qualem plerumque infelices sortiuntur (apud te complexus amabam) iam non tibi. Huius amissi recens vulnus, ut scis, epicedio prosecutus sum adeo festinanter, ut excusandam habuerim affectibus tuis celeritatem. Nec nunc eam apud te iacto, qui nosti, sed et ceteris indico, ne quis asperiore lima carmen examinet et a confido scriptum et dolenti datum, cum paene supervacua sint tarda solacia. Polli mei villa Surrentina quae sequitur, debuit a me vel in honorem eloquentiae eius diligentius diei. sed amicus ignovit. In arborem certe tuam. Melior, et psittacum scis a me leves libellos quasi epigrammatis loco scriptos. Eandem exigebat stili facilitatem leo mansuetus, quem in amphitheatro prostratum frigidum erat, saeratissimo Imperatori ni statim traderem Ad Ursum quoque nostrum, iuvenem candidissimum et sine iactura desidiae doctissimum, scriptam de amisso puero consolationem super ea quae ipsi debeo huic libro libenter inserui, quia honorem eius tibi laturus accepto est. Cludit volumen genethliacon Lucani, quod Polla Argentaria, rarissima uxorum, eum hunc diem forte consuleremus, imputari sibi voluit. Ego non potui maiorem tanti auctoris habere reverentiam quam quod laudes eius dicturus hexametros meos timui, haec qualiacumque sunt. Melior carissime, si tibi non displicuerint, a te publicum accipiant; si minus, ad me revertantur.

1. Glauctas Atedii melioris delicatus Quod tibi praerepti. Melior, solamen alumni,

improbus ante rogos et adhuc vivente favilla

ordiar ': abruptis etiam nunc flebile venis

vulnus hiat, magnaeque patet via lubrica plagae,

cum iam egomet cantus et verba medentia saevus

consero. tu planctus lamentaque fortia mavis

odistique chelyn surdaque averteris aure.

intempesta cano: citius me tigris abactis

fetibus orbatique velint audire leones,

nec si tergeminum Sicula de virgine carmen

affluat aut silvis chelys intellecta ferisque,

mulceat insanos gemitus, stat pectore demens

luctus et admoto latrant praecordia tactu.

Nemo vetat: satiare malis aegrumque dolorem

libertate doma. iam flendi expleta voluptas

iamque preces fessus non indignans amicas?

iamne canam? lacrimis en et mea carmina in ipso

ore natant tristesque cadunt in verba liturae.

ipse etenim tecum nigrae solemnia pompae

spectatumque Urbi scelus et puerile feretrum

produxi, saevos damnati turis acervos

plorantemque animam supra sua funera vidi,

teque patrum gemitus superantem et brachia matrum

complexumque rogos ignemque haurire parantem

vix tenui similis comes offendique tenendo.

et nunc, heu, vittis et frontis honore soluto

infaustus vates versa mea pectora tecum

plango lyra, sed tu comitem sociumque doloris,

si merui luctusque tui consortia sensi,

iam lenis patiare precor, me fulmine in ipso

audivere patres, ego iuxta busta profusis

matribus atque piis cecini solacia natis

et mihi, cum proprios gemerem defectus ad ignes—

quem, Natura!—patrem, nec te lugere severus

arceo, sed confer gemitus pariterque fleamus.

Iamdudum dignos aditus laudumque tuarum,

o merito dilecte puer, primordia quaerens

distrahor. hinc anni stantes in limine vitae,

hinc me forma rapit, rapit inde modestia praecox

et pudor et tenero probitas maturior aevo.

o ubi purpureo suffusus sanguine candor

sidereique orbes radiataque lumina caelo

et castigatae collecta modestia frontis

ingenuique super crines mediisque decorae

margo comae? blandis ubinam ora arguta querelis

osculaque impliciti vernos redolentia flores

et mixtae risu lacrimae penitusque loquentis

Hyblaeis vox mixta favis? cui sibila serpens

poneret et saevae vellent servire novercae.

nil veris adfingo bonis, heu lactea colla!

brachia, quo numquam domini sine pondere cervix!

o ubi venturae spes non longinqua iuventae

atque genis optatus honos iurataque multum

barba tibi? cuncta in cineres gravis intulit hora

hostilisque dies: nobis meminisse relictum.

quis tua colloquiis hilaris mulcebit amatis pectora?

quis curas mentisque arcana remittet?

accensum quis bile fera famulisque tumentem

leniet ardentique in se deflectet ab ira?

inceptas quis ab ore dapes libataque vina

auferet et dulci turbabit cuncta rapina?

quis matutinos abrumpet murmure somnos

impositus stratis abitusque morabitur artis

nexibus atque ipso revocabit ad oscula poste 3?

obvius intranti rursus quis in ora manusque

prosiliet brevibusque umeros circumdabit ulnis?

muta domus, fateor, desolatique penates,

et situs in thalamis et maesta silentia mensis!

Quid mirum, tanto si te pius altor honorat

funere? tu domino requies portusque senectae,

tu modo deliciae, dulces modo pectore curae,

non te barbaricae versabat turbo catastae,

nec mixtus Phariis venalis mercibus infans

compositosque sales meditataque verba locutus

quaesisti lascivus enim tardeque parasti.

hic domus, hinc ortus, dominique penatibus olim

carus uterque parens atque in tua gaudia liber,

ne quererere genus, raptum sed protinus alvo

sustulit exsultans ac prima lucida voce

astra salutantem dominus sibi mente dicavit,

amplexusqne sinu tulit et genuisse putavit,

fas mihi sanctorum venia dixisse parentum,

tuque, oro, Natura, sinas, cui prima per orbem

iura animis sancire datum: non omnia sanguis

proximus aut serie generis demissa propago

alligat; interius nova saepe adscitaque serpunt

pignora conexis. natos genuisse necesse est,

elegisse iuvat, tenero sic blandus Achilli

semifer Haemonium vincebat Pelea Chiron,

nec senior Peleus natum comitatus in arma

Troica, sed claro Phoenix haerebat alumno.

optabat longe reditus Pallantis ovantis

Evander, fidus pugnas spectabat Acoetes.

cumque procul nitidis genitor cessaret ab astris,

fluctivagus volucrem comebat Persea Dictys.

quid referam altricum victas pietate parentes?

quid te post cineres deceptaque funera matris

tutius Inoo reptantem pectore, Baeche?

iam secura patris Tuscis regnabat in undis

Ilia. portantem lassabat Romulus Accam.

vidi ego transertos alieno in robore ramos

altius ire suis. et te iam fecerat illi

mens animusque patrem, necdum moresve decorve:

tu tamen et iunctas etiam nunc murmure voces

vagitumque rudem fletusque infantis amabas.

Ille, velut primos exspiraturus ad austros

mollibus in pratis alte flos improbus exstat,

sic tener ante diem vultu gressuque superbo

vicerat aequales multumque reliquerat annos,

sive catenatis curvatus membra palaestris

staret: Amyclaea conceptum matre putares,

Oebaliden illo praeceps mutaret Apollo,

Alcides pensaret Hylan: seu Graius amictu

Attica facundi decurreret orsa Menandri:

laudaret gavisa sonum crinemque decorum

fregisset rosea lasciva Thalia corona;

Maeonium sive ille senem Troiaeque labores

diceret aut casus tarde remeantis Ulixis:

ipse pater sensus, ipsi stupuere magistri,

scilicet infausta Lachesis cunabula dextra

attigit, et gremio puerum complexa fovebat

Invidia: illa genas et adultum comere crinem,

haec monstrare artes et verba infigere, quae nunc

plangimus. Herculeos annis aequare labores

coeperat adsurgens, sed adhuc infantia iuxta;

iam tamen et validi gressus mensuraque maior

cultibus et visae puero decrescere vestes,

cum tibi quas vestes, quae non gestamina mitis

festinabat erus! brevibus non stringere laenis

pectora et angustante alas artare lacerna;

enormes non ille sinus, sed semper ad annos

texta legens modo puniceo velabat amictu,

nunc herbas imitante sinu, nunc dulce rubenti

murice, nunc vivis digitos incendere gemmis

gaudebat: non turba comes, non munera cessant:

sola verecundo deerat praetexta decori.

Haec fortuna domus, subitas inimica levavit

Parca manus, quo, diva, feros gravis exseris ungues?

non te forma movet, non te lacrimabilis aetas?

hunc nec saeva viro potuisset carpere Procne,

nec fera crudeles Colchis durasset in iras,

editus Aeolia nec si foret iste Creusa:

torvus ab hoc Athamas insanos flecteret arcus,

hunc quamquam Hectoreos cineres Troiamque perosus

turribus e Phrygiis flesset missurus Ulixes

septima lux, et iam frigentia lumina torpent,

iam complexa manu crinem tenet infera Iuno.

ille tamen, Parcis fragiles urgentibus annos,

te vultu moriente videt linguaque cadente

murmurat: in te omnes vacui iam pectoris efflat

reliquias., solum meminit solumque vocantem

exaudit tibique ora movet, tibi verba relinquit

et prohibet gemitus consolaturque dolentem.

gratum est, Fata. tamen, quod non mors lenta iacentis

exedit puerile decus, manesque subivit

integer et nullo temeratus corpora damno,

qualis erat.Quid ego exsequias et prodiga flammis

dona loquar maestoque ardentia funera luxu?

quod tibi purpureo tristis rogus aggere crevit.

quod Cilicum flores, quod munera graminis Indi,

quodque Arabes Phariique Palaestinique liquores

arsuram lavere comam? cupit omnia ferre

prodigus et totos Melior succendere census,

desertas exosus opes: sed non capit ignis

invidus, atque artae desunt in munera flammae.

horror habet sensus, qualem te funere summo

atque rogum iuxta, Melior placidissime quondam,

extimui! tune ille hilaris comisque videri?

unde animi saevaeque manus et barbarus horror,

dum modo fusus humi lucem aversaris iniquam,

nunc torvus pariter vestes et pectora rumpis

dilectosque premis visus et frigida lambis

oscula? erant illic genitor materque iacentis

maesta, sed attoniti te spectavere parentes.

quid mirum .' plebs cuncta nefas et praevia flerunt

agmina, Flaminio quae limite Molvius agger

transvehit, immeritus flammis dum tristibus infans

traditur, et gemitum formaque aevoque meretur:

talis in Isthmiaeos probatus ab aequore portus

naufragus imposita iacuit sub matre Palaemon;

sic et in anguiferae ludentem gramine Lernae

rescissum squamis avidus bibit ignis Ophelten.

Pone metus Letique minas desiste vereri:

illum nec temo latrabit Cerberus ore,

nulla soror flammis, nulla adsurgentibus hydris

terrebit; quin ipse avidae trux navita cumbae

interius steriles ripas et adusta subibit

litora, ne puero dura ascendisse facultas.

Quid mihi gaudenti proles Cyllenia virga

nuntiat? estne aliquid tam saevo in tempore laetum?

noverat effigies generosique ardua Blaesi

ora puer, dum saepe domi nova serta ligantem

te videt et similes tergentem pectore ceras,

hunc ubi Lethaei lustrantem gurgitis oras

Ausonios inter proceres seriemque Quirini

adgnovit, timide primum vestigia iungit

accessu tacito summosque lacessit amictus,

inde magis sequitur; neque enim magis ille trahentem

spernit et ignota credit de stirpe nepotum.

mox ubi delicias et rari pignus amici

sensit et amissi puerum solacia Blaesi,

tollit humo magnaque ligat cervice diuque

ipse manu gaudens vehit et, quae munera mollis

Elysii, steriles ramos mutasque volucres

porgit et obtunso pallentes germine flores.

nec prohibet meminisse tui, sed pectora blandus

miscet et alternum pueri partitur amorem.

Hic finis rapto, quin tu iam vulnera sedas

et tollis mersum luctu caput? omnia functa

aut moritura vides: obeunt noctesque diesque

astraque, nec solidis prodest sua machina terris,

nam populus mortale genus plebisque caducae

quis fleat interitus? hos bella, hos aequora poscunt;

his amor exitio, furor his et saeva cupido,

ut sileain morbos; hos ora rigentia Brumae,

illos implacido letalis Sirius igni,

hos manet imbrifero pallens Autumnus hiatu.

quicquid init ortus, finem timet, ibimus omnes,

ibimus: immensis urnam quatit Aeacus umbris,

ast hic quem gemimus. felix hominesque deosque

et dubius casus et caecae lubrica vitae

effugit, immunis fatis, non ille rogavit,

non timuit meruitve mori: nos anxia plebes,

nos miseri, quibus unde dies suprema, quis aevi

exitus, incertum, quibus instet fulmen ab astris,

quae nubes fatale sonet, nil flecteris istis?

sed flectere libens, ades huc emissus ab atro

limine, cui soli cuncta impetrare facultas.

Glaucia 2—insontes animas nec portitor arcet

nec durae comes ille ferae—: tu pectora mulce,

tu prohibe manare genas noctesque beatas

dulcibus alloquiis et vivis vultibus imple,

et periisse nega. desolatamque sororem,

qui potes, et miseros perge insinuare parentes.

2. Villa Surrentina Pollii Felicis Est inter notos Sirenum nomine muros

saxaque Tyrrhenae templis onerata Minervae

celsa Dicarchei speculatrix villa profundi,

qua Bromio dilectus ager. collesque per altos

uritur et prelis non invidet uva Falernis.

huc me post patrii laetum quinquennia lustri,

cum stadio iam pigra quies canusque sederet

pulvis ad Ambracias conversa gymnade frondes,

trans gentile fretum placidi facundia Polli

detulit et nitidae iuvenilis gratia Pollae.

flectere iam cupidum gressus, qua limite noto

Appia longarum teritur regina viarum.

Sed iuvere morae, placido lunata recessi!

hinc atque hinc curvas perrumpunt aequora rupes,

dat natura locum montique intervenit unum

litus et in terras scopulis pendentibus exit.

gratia prima loci, gemina testudine fumant

balnea, et e terris occurrit dulcis amaro

nympha mari. levis hic Phorci chorus udaque crines

Cymodoce viridisque cupit Galatea lavari.

ante domum tumidae moderator caerulus undae

excubat, innocui custos laris: huius amico

spumant templa salo. felicia rura tuetur

Alcides; gaudet gemino sub numine portus:

hic servat terras, hic saevis fluctibus obstat.

mira quies pelagi: ponunt hic lassa furorem

aequora, et insani spirant clementius austri,

hic praeceps minus audet hiems, nulloque tumultu

stagna modesta iacent dominique imitantia mores.

Inde per obliquas erepit porticus arces,

urbis opus, longoque domat saxa aspera dorso,

qua prius obscuro permixti pulvere soles

et feritas inamoena viae, nunc ire voluptas:

qualis, si subeas Ephyres Baccheidos altum

culmen, ab Inoo fert semita tecta Lechaeo.

Non, mihi si cunctos Helicon indulgeat amnes

et superet Pimplea sitim largeque volantis

ungula sedet equi reseretque arcana pudicos

Phemonoe fontes vel quos meus auspice Phoebo

altius immersa turbavit Pollius urna,

innumeras valeam species cultusque locorum

Pieriis aequare modis, vix ordine longo

suffecere oculi, vix, dum per singula ducor,

suffecere gradus, quae rerum turba! locine

ingenium an domini mirer prius? haec domus ortus

aspicit et Phoebi tenerum iubar; illa cadentem

detinet exactamque negat dimittere lucem,

cum iam fessa dies et in aequora montis opaci

umbra cadit vitreoque natant praetoria ponto,

haec pelagi clamore fremunt, haec tecta sonoros

ignorant fluctus terraeque silentia malunt.

his favit natura locis, hic victa colenti

cessit et ignotos docilis mansuevit in usus.

mons erat hic, ubi plana vides; et lustra fuerunt,

quae nunc tecta subis; ubi nunc nemora ardua cernis,

hic nec terra fuit: domuit possessor, et illum

formantem rupes expugnantemque secuta

gaudet humus, nunc cerne iugum discentia saxa

intrantesque domos iussumque recedere montem,

iam Methymnaei vatis manus et chelys una

Thebais et Getici cedat tibi gloria plectri:

et tu saxa moves, et te nemora alta sequuntur.

Quid referam veteres ceraeque aerisque figuras,

si quid Apellei gaudent animasse colores,

si quid adhuc vacua, tamen admirabile, Pisa

Phidiacae rasere manus, quod ab arte Myronis

aut Polycliteo iussum est quod vivere caelo,

aeraque ab Isthmiacis auro potiora favillis,

ora ducum ac vatum sapientumque ora priorum,

quos tibi cura sequi, quos toto pectore sentis,

expers curarum atque animum virtute quieta

compositus semperque tuus? quid mille revolvam

culmina visendique vices? sua cuique voluptas

atque omni proprium thalamo mare, transque iacentem

Nerea diversis servit sua terra fenestris:

haec videt Inarimen, illinc Prochyta aspera paret;

armiger hac magni patet Hectoris, inde malignum

aera respirat pelago circumflua Nesis;

inde vagis omen felix Euploea carinis

quaeque ferit curvos exserta Megalia fluctus,

angitur et domino contra recubante proculque

Surrentina tuus spectat praetoria Limon.

una tamen cunctis, procul eminet una diaetis,

quae tibi Parthenopen derecto limite ponti

ingerit: hic Grais penitus delecta metallis

saxa; quod Eoae respergit vena Syenes,

Synnade quod maesta Phrygiae fodere secures

per Cybeles lugentis agros, ubi marmore picto

candida purpureo distinguitur area gyro;

hic et Amyclaei caesum de monte Lycurgi

quod viret et molles imitatur rupibus herbas,

hic Nomadum lucent flaventia saxa Thasosque

et Chios et gaudens fluctus spectare Carystos:

omnia Chalcidicas turres obversa salutant,

macte animo, quod Graia probas, quod Graia frequentas

arva: nec invideant quae te genuere Dicarchi

moenia! nos docto melius potiemur alumno.

Quid nunc ruris opes pontoque novalia dicam

iniecta et madidas Baccheo nectare rupes?

saepe per autumnum iam pubescente Lyaeo

conscendit scopulos noctisque occulta sub umbra

palmite maturo rorantia lumina tersit

Nereis et dulces rapuit de collibus uvas.

saepe et vicino sparsa est vindemia fluctu,

et Satyri cecidere vadis, nudamque per undas

Dorida montani cupierunt prendere Panes.

Sis felix, tellus, dominis ambobus in annos

Mygdonii Pyliique senis nec nobile mutes

servitium, nec te cultu Tirynthia vincat

aula Dicarcheique sinus, nec saepius isti

blanda Therapnaei placent vineta Galaesi.

hic ubi Pierias exercet Pollius artes,

seu volvit monitus, quos dat Gargettius auctor,

seu nostram quatit ille chelyn seu dissona nectit

carmina sive minax ultorem stringit iambon:

hinc levis e scopulis meliora ad carmina Siren

advolat, hinc motis audit Tritonia cristis.

tune rapidi ponunt flatus, maria ipsa vetantur

obstrepere, emergunt pelago doctamque trahuntur

ad chelyn et blandi scopulis delphines aderrant.

Vive, Midae gazis et Lydo ditior auro,

Troica et Euphratae supra diademata felix,

quem non ambigui fasces, non mobile vulgus,

non leges, non castra ferent, qui pectore magno

spemque metumque domas voto sublimior omni,

exemptus fatis indignantemque refellens

Fortunam; dubio quem non in turbine rerum

deprendet suprema dies, sed abire paratum

ac plenum vita. nos. vilis turba, caducis

deservire bonis semperque optare parati,

spargimur in casus: celsa tu mentis ab arce

despicis errantes humanaque gaudia rides,

tempus erat. eum te geminae suffragia terrae

diriperent celsusque duas veherere per urbes,

inde Dicarcheis multum venerande colonis,

hine adscite meis, pariterque his largus et illis

ac iuvenile calens plectrique errore superbus,

at nunc discussa rerum caligine verum

aspicis—illo alii rursus iactantur in alto—,

et tua securos portus placidamque quietem

intravit non quassa ratis, sic perge nec umquam

emeritam in nostras puppem dimitte procellas.

tuque, nurus inter longe praedocta Latinas

parque viro mentem, cui non praecordia curae,

non frontem vertere minae, sed candida semper

gaudia et in vultu curarum ignara voluptas;

non tibi sepositas infelix strangulat arca

divitias avidique animum dispendia torquent

fenoris: expositi census et docta fruendi

temperies. non ulla deo meliore cohaerent

pectora, non alias docuit Concordia mentes.

discite securi, quorum de pectore mixtae

in longum coiere faces sanetusque pudicae

servat amicitiae leges amor. ite per annos

saeculaque et priscae titulos praecedite famae.

3. arbor Atedii Melioris Stat, quae perspicuas nitidi Melioris opacet

arbor aquas complexa lacus, quae robore ab imo

incurvata vadis redit inde cacumine recto

ardua, ceu mediis iterum nascatur ab undis

atque habitet vitreum tacitis radicibus amnem.

quid Phoebum tam parva rogem? vos dicite causas,

Naides. et faciles, satis est, date carmina Fauni.

Nympharum tenerae fugiebant Pana catervae;

ille quidem it, cunctas tamquam velit, et tamen unam

in Pholoen. silvis haec fluminibusque sequentis

nunc hirtos gressus, nunc improba cornua vitat,

iamque et belligerum Iani nemus atraque Caci

rura Quirinalesque fuga suspensa per agros

Caelica tesca subit; ibi demum victa labore,

fessa metu, qua nunc placidi Melioris aperti

stant sine fraude lares, flavos collegit amictus

artius et niveae posuit se margine ripae,

insequitur velox pecorum deus et sua credit

conubia; ardenti ianuam suspiria librat

pectore, iam praedae levis imminet, ecce citatos

advertit Diana gradus, dum per iuga septem

errat Aventinaeque legit vestigia cervae.

paenituit vidisse deam. conversaque fidas

ad comites: ‘numquamne avidis arcebo rapinis

hoc petulans foedumque pecus, semperque pudici

decrescet mihi turba chori?’ sic deinde locuta

depromit pharetra telum breve, quod neque flexis

cornibus aut solito torquet stridore, sed una

emisit contenta manu laevamque soporae

Naidos aversa fertur tetigisse sagitta.

illa diem pariter surgens hostemque protervum

vidit et in fontem, niveos ne panderet artus,

sic tota cum veste ruit. stagnisque sub altis

Pana sequi credens ima latus implicat alga.

quid faceret subito deceptus praedo? nec altis

credere corpus aquis hirtae sibi conscius audet

pellis et a tenero nandi rudis: omnia questus,

immitem Bromium, stagna invida et invida tela,

primaevam visu platanum, cui longa propago

innumeraeque manus et iturus in aethera vertex,

deposuit iuxta vivamque adgessit harenam

optatisque aspergit aquis et talia mandat:

‘vive diu nostri pignus memorabile voti,

arbor, et haec durae latebrosa cubilia nymphae

tu saltem declinis ama, preme frondibus undam.

illa quidem meruit, sed ne, precor, igne superno

aestuet aut dura feriatur grandine; tantum

spargere tu laticem et foliis turbare memento.

tunc ego teque diu recolam dominamque benignae

sedis et inlaesa tutabor utramque senecta,

ut Iovis, ut Phoebi frondes, ut discolor umbra

populus et nostrae stupeant tua germina pinus.’

sic ait. illa dei veteres animata calores

uberibus stagnis obliquo pendula trunco

incubat atque umbris scrutatur amantibus undas,

sperat et amplexus, sed aquarum spiritus arcet

nec patitur tactus, tandem eluctata sub auras

libratur fundo rursusque enode cacumen

ingeniosa levat, veluti descendat in imos

stirpe lacus alia. iam nec Phoebeia Nais

odit et exclusos invitat gurgite ramos

Haec tibi parva quidem genitali luce paramus

dona, sed ingenti forsan victura sub aevo.

tu, cuius placido posuere in pectore sedem

blandus honos hilarisque tamen cum pondere virtus,

cui nec pigra quies nec iniqua potentia nec spes

improba, sed medius per honesta et dulcia limes,

incorrupte fidem nullosque experte tumultus

et secrete, palam quom digeris ordine vitam,

idem auri facilis contemptor et optimus idem

comere divitias opibusque immittere lucem:

hac longum florens animi morumque iuventa

Iliacos aequare senes et vincere persta,

quos pater Elysium, genetrix quos detulit annos:

hoc illi duras exoravere sorores,

hoc, quae te sub teste situm fugitura tacentem

ardua magnanimi revirescet gloria Blaesi.

4. Psittacus eiusdem Psittace, dux volucrum, domini facunda voluptas,

humanae sollers imitator, psittace, linguae,

quis tua tam subito praeclusit murmura fato?

hesternas, miserande, dapes moriturus inisti

nobiscum, et gratae carpentem munera mensae

errantemque toris mediae plus tempore noctis

vidimus, adfatus etiam meditataque verba

reddideras. at nunc aeterna silentia Lethes

ille canorus habes, cedat Phaethontia vulgi

fabula: non soli celebrant sua funera cygni.

At tibi quanta domus rutila testudine fulgens,

conexusque ebori virgarum argenteus ordo,

argutumque tuo stridentia limina cornu,

et, querulae iam sponte, fores! vacat ille beatus

carcer et augusti nusquam convicia tecti!

Huc doctae stipentur aves, quis nobile fandi

ius Natura dedit: plangat Phoebeius ales

auditasque memor penitus dimittere voces

sturnus et Aonio versae certamine picae,

quique refert iungens iterata vocabula perdix,

et quae Bistonio queritur soror orba cubili:

ferte simul gemitus cognataque ducite flammis

funera et hoc cunctae miserandum addiscite carmen:

‘Occidit aeriae celeberrima gloria gentis

psittacus, ille plagae viridis regnator Eoae;

quem non gemmata volucris Iunonia cauda

vinceret aspectu, gelidi non Phasidis ales,

nec quas umenti Numidae rapuere sub austro,

ille salutator regum nomenque locutus

Caesareum et queruli quondam vice functus amici,

nunc conviva levis monstrataque reddere verba

tam facilis! quo tu, Melior dilecte, recluso

numquam solus eras. at non inglorius umbris

mittitur: Assyrio cineres adolentur amomo

et tenues Arabum respirant gramine plumae

Sicaniisque crocis; senio nec fessus inerti

scandet odoratos Phoenix felicior ignes.’

5. Leo mansuetus Quid tibi nunc strata mansuescere profuit ira?

quid scelus humanasque animo dediscere caedes

imperiumque pati et domino parere minori?

quid? quod abire domo rursusque in claustra reverti

suetus et a capta iam sponte recedere praeda

insertasque manus laxo dimittere morsu?

occidis, altarum vastator docte ferarum,

non grege Massylo curvaque indagine clausus,

non formidato supra venabula saltu

incitus aut caeco foveae deceptus hiatu,

sed victus fugiente fera. stat cardine aperto

infelix cavea et clausas circum undique portas

hoc licuisse nefas placidi tumuere leones,

tum cunctis cecidere iubae, puduitque relatum

aspicere, et totas duxere in lumina frontes.

at non te primo fusum novus obruit ictu

ille pudor: mansere animi, virtusque cadenti

a media iam morte redit, nec protinus omnes

terga dedere minae, sicut sibi conscius alti

vulneris adversum moriens it miles in hostem

attollitque manum et ferro labente minatur:

sic piger ille gradu solitoque exutus honore

firmat hians oculos animamque hostemque requirit.

Magna tamen subiti tecum solacia leti,

victe. feres, quod te maesti populusque patresque,

ceu notus caderes tristi gladiator harena,

ingemuere mori; magni quod Caesaris ora

inter tot Scythicas Libycasque, et litore Rheni

et Pharia de gente feras, quas perdere vile est,

unius amissi tetigit iactura leonis.

6. consolatio ad Flavium Ursum de amissione pueri delicati Saeve nimis, lacrimis quisquis discrimina ponis

lugendique modos, miserum est primaeva parenti

pignora surgentesque—nefas!—accendere natos;

durum et deserti praerepta coniuge partem

conclamare tori, maesta et lamenta sororum

et fratrum gemitus: alte tamen ac procul intrat

altius in sensus maioraque vulnera vincit

plaga minor, famulum—quia rerum nomina caeca

sic miscet Fortuna manu nec pectora novit—,

sed famulum gemis, Urse, pium, sed amore fideque

has meritum lacrimas, cui maior stemmate iuncto

libertas ex mente fuit. ne comprime fletus,

ne pudeat; rumpat frenos dolor iste diesque,

si tam dura placent—hominem gemis—heu mihi! subdo

ipse faces—, hominem, Urse, tuum, cui dulce volenti

servitium, cui triste nihil, qui sponte sibique

imperiosus erat. quisnam haec in funera missos

castiget luctus? gemit inter bella peremptum

Parthus equum, fidosque canes flevere Molossi,

et volucres habuere rogum cervusque Maronem.

quid, si nec famulus? vidi ipse habitusque notavi

te tantum cupientis erum; sed maior in ore

spiritus et tenero manifesti in sanguine mores.

optarent multum Graiae cuperentque Latinae

sic peperisse nurus, non talem Cressa superbum

callida sollicito revocavit Thesea filo,

nec Paris Oebalios talis visurus amores

rusticus invitas deiecit in aequora pinus.

non fallo aut cantus adsueta licentia ducit:

vidi et adhuc video, qualem nec bella canentem

litore virgineo Thetis occultavit Achillen,

nec circum saevi fugientem moenia Phoebi

Troilon Haemoniae deprendit lancea dextrae.

qualis eras! procul en cunctis puerisque virisque

pulchrior et tantum domino minor! illius unus

ante decor, quantum praecedit clara minores

luna faces quantumque alios premit. Hesperos ignes.

non tibi femineum vultu decus oraque supra

mollis honos, quales dubiae post crimina formae

de sexu transire iubent, torvoque virilis

gratia; nec petulans acies blandique severo

igne oculi, qualis, bellus iam casside, visu

Parthenopaeus erat; simplexque horrore decoro

crinis, et obsessae nondum primoque micantes

flore genae: talem Ledaeo gurgite pubem

educat Eurotas, teneri sic integer aevi

Elin adit primosque Iovi puer adprobat annos,

nam pudor unde novae menti tranquillaque morum

temperies teneroque animus maturior aevo,

carmine quo repetisse queam? saepe ille volentem

castigabat enim studioque altisque iuvabat

consiliis; tecum tristisque hilarisque nec umquam

ille suus vultumque tuo sumebat ab ore:

dignus et Haemonium Pyladen praecedere fama

Cecropiamque fidem, sed laudum terminus esto,

quem fortuna sinit: non mente fidelior aegra

speravit tardi reditus Eumaeus Ulixis.

Quis deus aut quisnam tam tristia vulnera casus

eligit? unde manus Fatis tam certa nocendi?

o quam divitiis censuque exutus opinio

fortior, Urse, fores! si vel fumante ruina

ructassent dites Vesuvina incendia Locroe

seu Pollentinos mersissent flumina saltus

seu Lucanus Acir seu Thybridis impetus altas

in dextrum torsisset aquas, paterere serena

fronte deos; sive alma fidem messesque negasset

Cretaque Cyreneque et qua tibi cumque beato

larga redit Fortuna sinu. sed gnara dolorum

Invidia infelix animi vitalia vidit

laedendique vias. vitae modo cardine adultae

nectere temptabat iuvenum pulcherrimus ille

cum tribus Eleis unam trieterida lustris.

attendit torvo tristis Rhamnusia vultu,

ac primum implevitque toros oculisque nitorem

addidit ac solito sublimius ora levavit,

heu! misero letale favens. seseque videndo

torsit et invidia mortemque amplexa iacenti

iniecit nexu carpsitque immitis adunca

ora verenda manu. quinto vix Phosphoros ortu

rorantem sternebat equum: iam litora duri

saeva. Philete. senis, durumque Acheronta videbas,

quo domini clamate sono! non saevius atros

nigrasset planctu genetrix tibi salva lacertos,

nec pater; et certe qui vidit funera frater

erubuit vinci, sed nec servilis adempto

ignis: odoriferos exhausit flamma Sabaeos

et Cilicum messes, Phariaeque exempta volucri

cinnama et Assyrio manantes gramine sucos

et domini fletus: hos tantum hausere favillae,

hos bibit usque rogus; nec quod tibi Setia canos

restinxit cineres, gremio nec lubricus ossa

quod vallavit onyx, miseris acceptius umbris

quam gemitus, sed et ipse iuvat 1? quid terga dolori,

Urse, damus? quid damna foves et pectore iniquo

vulnus amas? ubi nota reis facundia raptis?

quid caram crucias tam saevis luctibus umbram?

eximius licet ille animi meritusque doleri:

solvisti, subit ille pios carpitque quietem

Elysiam clarosque illic fortasse parentes

invenit; aut illi per amoena silentia Lethes

forsan Avernales adludunt undique mixtae

Naides, obliquoque notat Proserpina vultu.

pone, precor, questus; alium tibi Fata Phileton,

forsan et ipse dabit moresque habitusque decoros

monstrabit gaudens similemque docebit amorem.

7. genethliacon Lucani ad Pollam Lucani proprium diem frequentet,

quisquis collibus Isthmiae Diones

docto pectora concitatus oestro

pendentis bibit ungulae liquorem.

ipsi, quos penes est honor canendi,

vocalis citharae repertor Arcas

et tu Bassaridum rotator Euhan

et Paean et Hyantiae sorores,

laetae purpureas novate vittas,

crinem comite, candidamque vestem

perfundant hederae recentiores.

docti largius evagentur amnes,

et plus Aoniae virete silvae,

et, si qua patet aut diem recepit,

sertis mollibus expleatur umbra.

centum Thespiacis odora lucis

stent altaria victimaeque centum,

quas Dirce lavat aut alit Cithaeron:

Lucanum canimus, favete linguis,

vestra est ista dies, favete, Musae,

dum qui vos geminas tulit per artes,

et vinctae pede vocis et solutae.

Romani colitur chori sacerdos.

Felix—heu nimis!—et beata tellus,

quae pronos Hyperionis meatus

summis Oceani vides in undis

stridoremque rotae cadentis audis,

quae Tritonidi fertiles Athenas

unctis, Baetica, provocas trapetis:

Lucanum potes imputare terris!

hoc plus quam Senecam dedisse mundo

aut dulcem generasse Gallionem.

attollat refluos in astra fontes

Graio nobilior Melcte Baetis 2;

Baetim, Mantua, provocare noli.

Natum protinus atque humum per ipsam

primo murmure dulce vagientem

blando Calliope sinu recepit,

tum primum posito remissa luctu

longos Orpheos exuit dolores

et dixit: ‘puer o dicate Musis,

longaevos cito transiture vates,

non tu flumina nec greges ferarum

nec plectro Getieas movebis ornos,

sed septem iuga Martiumque Thybrim

et doctos equites et eloquente

cantu purpureum trabes senatum,

nocturnas alii Phrygum ruinas

et tardi reducis vias Ulixis

et puppem temerariam Minervae,

trita vatibus orbita, sequantur:

tu carus Latio memorque gentis

carmen fortior exseris togatum.

ac primum teneris adhuc in annis

hides Hectora Thessalosque currus

et supplex Priami potentis aurum,

et sedes reserabis inferorum,

ingratus Nero dulcibus theatris

et noster tibi proferetur Orpheus.

dices culminibus Remi vagantis

infandos domini nocentis ignes.

hinc castae titulum decusque Pollae-

iocunda dabis adlocutione.

mox coepta generosior iuventa

albos ossibus Italis Philippos

et Pharsalica bella detonabis,

convulsum ducis inter arma divi,

libertate gravem pia Catonem

et gratum popularitate Magnum.

tu Pelusiaci scelus Canopi

deflebis pius et Pharo cruenta

Pompeio dabis altius sepulcrum.

haec primo iuvenis canes sub aevo,

ante annos Culicis Maroniani.

cedet Musa rudis ferocis Enni

et docti furor arduus Lucreti,

et qui per freta duxit Argonautas,

et qui corpora prima transfigurat.

quid maius loquar? ipsa te Latinis

Aeneis venerabitur canentem.

nec solum dabo carminum nitorem,

sed taedis genialibus dicabo

doctam atque ingenio tuo decoram,

qualem blanda Venus daretque Iuno

forma, simplicitate, comitate,

censu, sanguine, gratia, decore,

et vestros hymenaeon ante postes

festis cantibus ipsa personabo.

o saevae nimium gravesque Parcae!

o numquam data longa fata summis!

cur plus, ardua, casibus patetis?

cur saeva vice magna non senescunt?

sic natum Nasamonii Tonantis

post ortus obitusque fulminatos

angusto Babylon premit sepulcro.

sic fixum Paridis manu frementis

Peliden Thetis horruit cadentem.

sic ripis ego murmurantis Hebri

non mutum caput Orpheos sequebar.

sic et tu—rabidi nefas tyranni!—iussus

praecipitem subire Lethen,

dum pugnas canis arduaque voce

das solacia grandibus sepulcris,

—o dirum scelus! o scelus!—tacebis.’

sic fata est leviterque decidentes

abrasit lacrimas nitente plectro.

At tu, seu rapidum poli per axem

Famae curribus arduis levatus,

qua surgunt animae potentiores,

terras despicis et sepulcra rides;

seu pacis merito nemus reclusi

felix Elysii tenes in oris,

quo Pharsalica turba congregatio,

et te nobile carmen insonantem

Pompei comitantur et Catones,

seu magna sacer et superbus umbra

noscis Tartaron et procul noeentum

audis verbera pallidumque visa

matris lampade respicis Neronem,

adsis lucidus et vocante Polla

unum, quaeso, diem deos silentum

exores: solet hoc patere limen

ad nuptas redeuntibus maritis.

haec te non thiasis procax dolosis

falsi numinis induit figura,

ipsum sed colit et frequentat ipsum

imis altius insitum medullis,

ac solacia vana subministrat

vultus, qui simili notatus auro

stratis praenitet incubatque somno

securae. procul hinc abite, Mortes:

haec vitae genialis est origo.

cedat luctus atrox genisque manent

iam dulces lacrimae dolorque festus,

quicquid fleverat ante, nunc adoret.