Book 5

pr. Statius Abascanto suo salutem

Omnibus affectibus prosequenda sunt bona exempla, cum publice prosint. Pietas, quam Priscillae tuae praestas, et morum tuorum pars et nulli non conciliare te, praecipue marito, potest. Uxorem enim vivam amare voluptas est, defunctam religio. Ego tamen huic operi non ut unus e turba nec tantum quasi officiosus adsilui. Amavit enim uxorem meam Priscilla et amando fecit mihi illam probatiorem; post hoc ingratus sum, si lacrimas tuas transeo. Praeterea latus omne divinae domus semper demereri pro mea mediocritate conitor. Nam qui bona fide deos colit, amat et sacerdotes. Sed quamvis propiorem usum amicitiae tuae iampridem cuperem, mallem tamen nondum invenisse materiam.

1. epicedion in Priscillam Si manus aut similes docilis mihi fingere ceras

aut ebur impressis aurumve animare figuris,

hinc. Priscilla, tuo solacia grata marito

conciperem. namque egregia pietate meretur,

ut vel Apelleo vultus signata colore,

Phidiaca vel nata manu reddare dolenti.

sic auferre rogis umbram conatur et ingens

certamen cum Morte gerit curasque fatigat

artificum inque omni te quaerit amare metallo.

sed mortalis honos, agilis quem dextra laborat.

nos tibi. laudati iuvenis rarissima coniunx,

longa nec obscurum finem latura perenni

temptamus dare iusta lyra. modo dexter Apollo

quique venit iuncto mihi semper Apolline Caesar

annuat: haud alio melius condere sepulcro.

Sera quidem tanto struitur medicina dolori,

altera cum volucris Phoebi rota torqueat annum;

sed cum plaga recens et adhuc in vulnere primo

nigra domus, miseram quis tunc accessus ad aurem

coniugis orbati? tunc flere et scindere vestes

et famulos lassare greges et vincere planctus

Fataque et iniustos rabidis pulsare querelis

caelicolas solamen erat. licet ipse levandos

ad gemitus silvis comitatus et amnibus Orpheus

adforet atque omnis pariter matertera vatem,

omnis Apollineus tegeret Bacchique sacerdos:

nil cantus, nil fila deis pallentis A verni

Eumenidumque audita comis mulcere valerent:

tantus in attonito regnabat pectore luctus!

nunc etiam ad planctus refugit iam plana cicatrix,

dum canimus, gravibusque oculis uxorius instat

imber, habentne pios etiamnum haec lumina fletus?

mira fides! citius genetrix Sipyleia fertur

exhausisse genas, citius Tithonida maesti

deficient rores aut exsatiata fatiscet

mater Achilleis hiemes adfrangere bustis.

macte animi! notat ista deus, qui flectit habenas

orbis et humanos propior Iove digerit actus,

maerentemque videt: lectique arcana ministri!

hinc etiam documenta capit, quod diligis umbram

et colis exsequias. hic est castissimus ardor,

hic amor a domino meritus censore probari.

Nec mirum, si vos collato pectore mixtos

iunxit inabrupta Concordia longa catena,

illa quidem nuptumque prior taedasque marito

passa alio, sed te ceu virginitate iugatum

visceribus totis animaque amplexa fovebat;

qualiter aequaevo sociatam palmite vitem

ulmus amat miscetque nemus ditemque precatur

autumnum et caris gaudet redimita racemis.

laudantur proavis seu pulchrae munere formae,

quae morum caruere bonis, falsoque potentes

laudis egent verae: tibi quamquam et origo niteret

et felix species multumque optanda maritis,

ex te maior honos, unum novisse cubile,

unum secretis agitare sub ossibus ignem,

illum nec Phrygius vitiasset raptor amorem

Dulichiive proci nec qui fraternus adulter

casta Mycenaeo conubia polluit auro.

si Babylonos opes, Lydae si pondera gazae

Indorumque dares Serumque Arabumque potentes

divitias, mallet eum paupertate pudiea

intemerata mori vitamque rependere famae,

nec frons triste rigens nimiusque in moribus horror,

sed simplex hilarisque fides et mixta pudori

gratia, quod si anceps metus ad maiora vocasset,

illa vel armiferas pro coniuge laeta catervas

fulmineosque ignes mediique pericula ponti

exciperet, melius, quod non adversa probarunt,

quae tibi cura tori. quantus pro coniuge pallor!

sed meliore via dextros tua vota marito

promeruere deos. dum nocte dieque fatigas

numina, dum cunctis supplex advolveris aris

et mitem genium domini praesentis adoras.

audita es. venitque gradu Fortuna benigne

vidit quippe pii iuvenis navamque quietem

intactamque fidem succinctaque pectora curis

et vigiles sensus et digna evolvere tantas

sobria corda vices, vidit, qui cuncta suorum

novit et inspectis ambit latus omne ministris.

nec mirum: videt ille ortus obitusque, quid auster,

quid boreas hibernus agat, ferrique togaeque

consilia atque ipsam mentem probat, ille subactis

molem immensam umeris et vix tractabile pondus

imposuit—nec enim numerosior altera sacra

cura domo—. magnum late dimittere in orbem

Romulei mandata ducis viresque modosque

imperii tractare manu; quae laurus ab arcto,

quid vagus Euphrates,quid ripa binominis Histri,

quid Rheni vexilla ferant, quantum ultimus orbis

cesserit et refugo circumsona gurgite Thyle—

omnia nam laetas pila attollentia frondes,

nullaque famosa signatur lancea penna—

praeterea, fidos dominus si dividat enses,

pandere quis centum valeat frenare, maniplos

inter missus eques, quis praecepisse cohorti,

quem deceat clari praestantior ordo tribuni,

quisnam frenigerae signum dare dignior alae;

mille etiam praenosse vices, an merserit agros

Nilus, an imbrifero Libye sudaverit austro;

cunctaque si numerem, non plura interprete virga

nuntiat ex celsis ales Tegeaticus astris

quaeque cadit liquidas Iunonia virgo per auras

et picturato pluviam ligat aera gyro

quaeque tuas laurus volucri, Germanice, cursu

Fama vehit praegressa diem tardumque sub astris

Arcada et in medio linquit Thaumantida caelo.

Qualem te superi, Priscilla, hominesque benigno

aspexere die, cum primum ingentibus actis

admotus coniunx! vicisti gaudia paene

ipsius, effuso dum pectore prona sacratos

ante pedes avide domini tam magna merentis

volvens. Aonio non sic in vertice gaudet,

quam pater arcani praefecit hiatibus antri

Delius, aut primi cui ius venerabile thyrsi

Bacchus et attonitae tribuit vexilla catervae.

nec tamen hinc mutata quies probitasve secundis

intumuit: tenor idem animo moresque modesti

fortuna crescente manent, fovet anxia curas

coniugis hortaturque simul flectitque labores.

ipsa dapes modicas et sobria pocula tradit,

exemplumque ad erile monet; velut Apula coniunx

agricolae parci vel sole infecta Sabina,

quae videt emeriti iam prospectantibus astris

tempus adesse viri, propere mensasque torosque

instruit exspectatque sonum redeuntis aratri.

parva loquor, tecum gelidas comes illa per arctos

Sarmaticasque hiemes Histrumque et pallida Rheni

frigora, tecum omnes animo durata per aestus

et, si castra darent, vellet gestare pharetras,

vellet Amazonia latus intercludere pelta;

dum te pulverea bellorum nube videret

Caesarei prope fulmen equi divinaque tela

vibrantem et magnae sparsum sudoribus hastae.

Hactenus alma chelys. tempus nunc ponere frondes,

Phoebe, tuas maestaque comam damnare cupresso.

quisnam impacata consanguinitate ligavit

Fortunam Invidiamque deus? quis iussit iniquas

aeternum bellare deas? nullamne notabit

illa domum, torvo quam non haec lumine Agat

protinus et saeva proturbet gaudia dextra?

florebant hilares inconcussique penates:

nil maestum, quid enim, quamvis infida levisque,

Caesare tam dextro posset Fortuna timeri?

invenere viam liventia Fata, piumque

intravit vis saeva larem, sic plena maligno

adflantur vineta noto. sic alta senescit

imbre seges nimio, rapidae sic obvia puppi

invidet et velis adnubilat aura secundis,

carpitur eximium Fato Priscilla decorem;

qualiter alta comam silvarum gloria pinus

seu Iovis igne malo seu iam radice soluta

deficit et nulli spoliata remurmurat aurae,

quid probitas aut casta fides, quid numina prosunt

culta deum? furvae miseram circum undique leti

vallavere plagae, tenduntur dura sororum

licia et exacti superest pars ultima fili.

nil famuli coetus, nil ars operosa medentum

auxiliata malis: comites tamen undique ficto

spem simulant vultu, flentem notat illa maritum,

ille modo infernae nequiquam flumina Lethes

incorrupta rogat, nunc anxius omnibus aris

inlacrimat signatque fores et pectore terget

limina; nunc magni vocat exorabile numen

Caesaris, heu durus fati tenor! estne quod illi

non liceat? quantae poterant mortalibus annis

accessisse morae, si tu, pater, omne teneres

arbitrium? caeco gemeret Mors elusa barathro

longius et vacuae posuissent stamina Parcae.

Iamque cadunt vultus oculisque novissimus error

obtunsaeque aures, nisi cum vox sola mariti

noscitur; illum unum media de morte reversa

mens videt, illum aegris circumdat fortiter ulnis

immotas obversa genas, nec sole supremo

lumina, sed dulci mavult satiare marito.

tum sic unanimum moriens solatur amantem:

‘pars animae victura meae, cui linquere possim

o utinam, quos dura mihi rapit Atropos, annos:

parce, precor, lacrimis, saevo ne concute planctu

pectora, nec crucia fugientem coniugis umbram.

linquo equidem thalamos, salvo tamen ordine mortis,

quod prior: exegi longa potiora senecta

tempora; vidi omni pridem te flore nitentem,

vidi altae propius propiusque accedere dextrae,

non in te fatis, non iam caelestibus ullis

arbitrium: mecum ista fero. tu limite coepto

tende libens sacrumque latus geniumque potentem

inrequietus ama, nunc, quod cupis ipse iuberi,

da Capitolinis aeternum sedibus aurum,

quo niteat sacri centeno pondere vultus

Caesaris et propriae signet cultricis amorem

sic ego nec Furias nec deteriora videbo

Tartara et Elysias felix admittar in oras.’

haec dicit labens sociosque amplectitur artus

haerentemque animam non tristis in ora mariti

transtulit et cara pressit sua lumina dextra.

At iuvenis magno flammatus pectora luctu

nunc implet saevo viduos clamore penates,

nunc ferrum laxare cupit, nunc ardua tendit

in loca—vix retinent comites—. nunc ore ligato

incubat amissae mersumque in corde dolorem

saevus agit, qualis conspecta coniuge segnis

Odrysius vates positis ad Strymona plectris

obstupuit tristemque rogum sine carmine flevit,

ille etiam erecte rupisset tempora vitae.

ne tu Tartareum chaos incomitata subires,

sed prohibet mens fida ducis mirandaque sacris

imperiis et maior amor.Quis carmine digno

exsequias et dona malae feralia pompae

perlegat? omne illic stipatum examine longo

ver Arabum Cilicumque fluit floresque Sabaei

Indorumque arsura seges praereptaque templis

tura Palaestinis, simul Hebraeique liquores

Coryciaeque comae Cinyreaque germina: et altis

ipsa toris Serum Tyrioque umbrata recumbit

tegmine, sed toto spectatur in agmine coniunx

solus;. in hunc magnae flectuntur lumina Romae

ceu iuvenes natos suprema ad busta ferentem:

is dolor in vultu, tantum crinesque genaeque

noctis habent, illam tranquillo fine solutam

felicemque vocant, lacrimas fudere marito.

Est locus, ante urbem qua primum nascitur ingens

Appia quaque Italo gemitus Almone Cybebe

ponit et Idaeos iam non reminiscitur amnes,

hic te Sidonio velatam molliter ostro

eximius coniunx—nec enim fumantia busta

clamoremque rogi potuit perferre—beato

composuit. Priscilla, toro. nil longior aetas

carpere, nil aevi poterunt vitiare labores

siccatam membris: tantas venerabile marmor

spirat opes. mox in varias mutata novaris

effigies: hoc aere Ceres, hoc lucida Gnosis,

illo Maia tholo, Venus hoc non improba saxo.

accipiunt vultus haud indignata decoros

numina: circumstant famuli consuetaque turba

obsequiis, tunc rite tori mensaeque parantur

assiduae. domus ista, domus! quis triste sepulcrum

dixerit? hae merito visa pietate mariti

protinus exclames: ‘est hic, agnoseo, minister

illius, aeternae modo qui sacraria genti

condidit inque alio posuit sua sidera caelo.’

sic, ubi magna novum Phario de litore puppis

solvit iter iamque innumeros utrimque rudentes

lataque veliferi porrexit brachia mali

invasitque vias, it eodem angusta phaselos

aequore et immensi partem sibi vindieat austri.

Quid nunc immodicos, iuvenum lectissime, fletus

corde foves longumque vetas exire dolorem?

nempe times, ne Cerbereos Priscilla tremescat

latratus? tacet ille piis! ne tardior adsit

navita proturbetque vadis? vehit ille merentes

protinus et manes placidus locat hospite cumba,

praeterea, si quando pio laudata marito

umbra venit, iubet ire faces Proserpina laetas

egressasque sacris veteres heroidas antris

lumine purpureo tristes laxare tenebras

sertaque et Elysios animae praesternere flores,

sic manes Priscilla subit; ibi supplice dextra

pro te Fata rogat, reges tibi tristis Averni

placat, ut expletis humani finibus aevi

paeantem terras dominum iuvenemque relinquas

ipse senex! certae iurant in vota sorores.

2. laudes Crispini Vetti Bolani filii Rura meus Tyrrhena petit saltusque Tagetis

Crispinus; nec longa mora est aut avia tellus,

sed mea secreto velluntur pectora morsu,

udaque turgentes impellunt lumina guttas,

ceu super Aegaeas hiemes abeuntis amici

vela sequar spectemque ratem iam fessus ab altis

rupibus atque oculos longo querar aere vinci.

Quid ': si militiae iam te, puer inelite, primae

clara rudimenta et castrorum dulce voearet

auspicium, quanto manarent gaudia fletu

quosve darem amplexus! etiamne optanda propinquis

tristia: et octonos bis iam tibi circuit orbes

vita. sed angustis animus robustior annis,

succumbitque oneri et mentem sua non capit aetas,

nec mirum: non te series inhonora parentum

obscurum proavis et priscae lucis egentem

plebeia de stirpe tulit: non sanguine cretus

turmali trabeaque recens et paupere clavo

augustam sedem et Latii penetrale senatus

advena pulsasti, sed praecedente tuorum

agmine. Romulei qualis per iugera circi,

cum pulcher visu, titulis generosus avitis

exspectatur equus, cuius de stemmate longo

felix demeritos habet admissura parentes,

illum omnes acuunt plausus, illum ipse volantem

pulvis et incurvae gaudent agnoscere metae:

sic te, clare puer, genitum sibi curia sensit,

primaque patricia clausit vestigia luna.

mox Tyrios ex more sinus tunicamque potentem

agnovere umeri, sed enim tibi magna parabat

ad titulos exempla pater, quippe ille iuventam

protinus ingrediens pharetratum invasit Araxen

belliger indoeilemque fero servire Neroni

Armeniam, rigidi summam Mavortis agebat

Corbulo, sed comitem belli sociumque laborum

ille quoque egregiis multum miratus in armis

Bolanum; atque illi curarum asperrima suetus

credere partirique metus, quod tempus amicum

fraudibus, exserto quaenam bona tempora bello,

quae suspecta fides aut quae fuga vera ferocis

Armenii. Bolanus iter praenosse timendum,

Bolanus tutis iuga quaerere commoda castris,

metiri Bolanus agros, aperire malignas

torrentum nemorumque moras tantamque verendi

mentem implere ducis iussisque ingentibus unus

sufficere, ipsa virum norat iam barbara tellus,

ille secundus apex bellorum et proxima cassis,

sic Phryges attoniti, quamquam Nemeaea viderent

arma Cleonaeusque acies impelleret arcus,

pugnante Alcide tamen et Telamona timebant.

disce, puer,—nec enim externo monitore petendus

virtutis tibi pulcher amor: cognata ministret

laus animos, aliis Decii reducesque Camilli

monstrentur—tu disce patrem, quantusque negantem

fluctibus occiduis fesso usque Hyperione Thylen

intrant mandata gerens quantusque potentis

mille urbes Asiae sortito rexerit anno,

imperium mulcente toga. bibe talia pronis

auribus, haec certent tibi conciliare propinqui,

haec iterent comites praecepta senesque paterni.

Iamque alio moliris iter nec deside passu

ire paras; nondum validae tibi signa iuventae

inrepsere genis, et adhuc tenor integer aevi.

nec genitor iuxta; fatis namque haustus iniquis

occidit et geminam prolem sine praeside linquens.

nec saltem teneris ostrum puerile lacertis

exuit albentique umeros induxit amictu,

quem non corrupit pubes effrena novaeque

libertas properata togae! ceu nescia falcis

silva comas tollit fructumque exspirat in umbras.

at tibi Pieriae tenero sub pectore curae

et pudor et docti legem sibi dicere mores;

tunc hilaris probitas et frons tranquilla nitorque

luxuriae confine tenens pietasque per omnes

dispensata modos; aequaevo cedere fratri

mirarique patrem miseraeque ignoscere matri,

admonuit fortuna domus, tibine illa nefanda

pocula letalesque manu componere sucos

evaluit, qui voce potes praevertere morsus

serpentum atque omnes vultu placare novercas?

infestare libet manes meritoque precatu

pacem auferre rogis; sed te. puer optime, cerno

flectentem visus et talia dicta parantem:

‘parce, precor, cineri: fatum illud et ira nocentum

Parcarum crimenque dei, mortalia quisquis

pectora sero videt nec primo in limine sistit

conatus scelerum atque animos infanda parantes.

excidat illa dies aevo nec postera credant

saecula! nos certe taceamus et obruta multa

nocte tegi propriae patiamur crimina gentis.

exegit poenas, hominum cui cura suorum,

quo Pietas auctore redit terrasque revisit,

quem timet omne nefas, satis haec lacrimandaque nobis

ultio, quin saevas utinam exorare liceret

Eumenidas timidaeque avertere Cerberon umbrae

immemoremque tuis citius dare manibus amnem.’

Macte animo, iuvenis! sed crescunt crimina matris,

nec tantum pietas, sed protinus ardua virtus

affectata tibi. nuper cum forte sodalis

immeritae falso palleret crimine famae

erigeretque forum succinctaque iudice multo

surgeret et castum vibraret Iulia fulmen:

tu. quamquam non ante forum legesque severas

passus, sed tacita studiorum occultus in umbra,

defensare metus adversaque tela subisti

pellere, inermis adhuc et tiro. paventis amici,

haud umquam tales aspexit Romulus annos

Dardaniusque senex medii bellare togata

strage fori. stupuere patres temptamina tanta

conatusque tuos, nec te reus ipse timebat.

par vigor et membris, promptaeque ad fortia vires

sufficiunt animo atque ingentia iussa sequuntur

ipse ego te nuper Tiberino in litore vidi,

qua Tyrrhena vadis Laurentibus aestuat unda,

tendentem cursus vexantemque ilia nuda

calce ferocis equi, vultu dextraque minacem:

—si qua fides dictis, stupui armatumque putavi—:

Gaetulo sic pulcher equo Troianaque quassans

tela novercales ibat venator in agros

Ascanius miseramque patri flagrabat Elissam;

Troilus haud aliter gyro leviore minantes

eludebat equos aut quem de turribus altis

Arcadas Ogygio versantem in pulvere metas

spectabant Tyriae non torvo lumine matres.

Ergo age iam magno—ducis indulgentia pulsat

certaque dat votis hilaris vestigia frater—

surge animo et fortes castrorum concipe curas,

monstrabunt acies Mavors Actaeaque virgo,

flectere Castor equos, umeris quatere arma Quirinus,

qui tibi tam tenero permisit plaudere collo

nubigenas clipeos intactaque caedibus arma.

Quasnam igitur terras, quem Caesaris ibis in orbem?

Arctoosne amnes et Rheni fracta natabis

flumina an aestiferis Libyae sudabis in arvis?

an iuga Pannoniae mutatoresque domorum

Sauromatas quaties? an te septenus habebit

Hister et umbroso circumflua coniuge Peuce?

an Solymum cinerem palmetaque capta subibis

non sibi felices silvas portentis Idymes?

quod si te magno tellus frenata parenti

accipiat, quantum ferus exsultabit Araxes!

quanta Caledonios attollet gloria campos!

cum tibi longaevus referet trucis incola terrae:

‘hic suetus dare iura parens, hoc caespite turmas

adfari; late speculas castellaque longe

—aspicis?—ille dedit cinxitque haec moenia fossa;

belligeris haec dona deis, haec tela dicavit

—cernis adhuc titulos—; hunc ipse vocantibus armis

induit, hunc regi rapuit thoraca Britanno.’

qualiter in Teucros victricia bella paranti

ignotum Pyrrho Phoenix narrabat Achillem.

Felix, qui viridi fidens, Optate, iuventa

durabis quaecumque vias vallumque subibis,

forsan et ipse latus—sic numina principis adsint—

cinctus et unanimi comes indefessus amici,

quo Pylades ex more pius, quo Dardana gessit

bella Menoetiades. quippe haec concordia vobis,

hic amor est duretque precor! nos fortior aetas

iam fugit; hinc votis animum precibusque iuvabo,

et mihi! sed questus solitos si forte ciebo

et mea Romulei venient ad carmina patres,

tu deeris. Crispine, mihi, cuneosque per omnes

te meus absentem circumspectabit Achilles,

sed venies melior—vatum non irrita currunt

omina—. quique aquilas tibi nunc et castra recludit,

idem omnes perferre gradus cingique superbis

fascibus et patrias dabit insedisse curules.

Sed quis ab excelsis Troianae collibus Albae,

unde suae iuxta prospectat moenia Romae

proximus ille deus, Fama velocior intrat

nuntius atque tuos implet, Crispine, penates?

dicebam certe: vatum non irrita currunt

auguria, en! ingens reserat tibi limen honorum

Caesar et Ausonii committit munia ferri.

vade, puer, tantisque enixus suffice donis,

felix, qui magno iam nunc sub praeside iuras

cuique sacer primum tradit Germanicus ensem!

non minus hoc, fortis quam si tibi panderet ipse

Bellipotens aquilas torvaque induceret ora

casside, vade alacer maioraque disce mereri!

3. epicedion in patrem Suum Ipse malas vires et lamentabile carmen

Elysio de fonte mihi pulsumque sinistrae

da. genitor praedoete, lyrae. neque enim antra moveri

Delia nec solitam fas est impellere Cirrham

te sine. Corycia quicquid modo Phoebus in umbra,

quicquid ab Ismariis monstrabat collibus Euhan,

dedidici. fugere meos Parnasia crines

vellera, funestamque hederis inrepere taxum

extimui trepidamque—nefas!—arescere laurum.

certe ego, magnanimum qui facta attollere regum

ibam altum spirans Martemque aequare canendo.

quis sterili mea corda situ. quis Apolline merso

frigida damnatae praeduxit nubila menti?

stant circum attonitae vatem et nil dulce sonantes

nec digitis nec voce deae. dux ipsa silenti

fulta caput cithara, qualis post Orphea raptum

astitit, Hebre, tibi, cernens iam surda ferarum

agmina et immotos sublato carmine lucos.

At tu seu membris emissus in ardua tendens

fulgentesque plagas rerumque elementa recenses,

quis deus, unde ignes, quae ducat semita solem,

quae minuat Phoeben quaeque integrare latentem

causa queat, notique modos extendis Arati,

seu tu Lethaei secreto in gramine campi

concilia heroum iuxta manesque beatos.

Maeonium Ascraeumque senem, non segnior umbra

accolis alternumque sonas et carmina misces:

da vocem magno, pater, ingeniumque dolori,

nam me ter relegens caelo terque ora retexens

Luna videt residem nullaque Heliconide tristes

solantem curas; tuus ut mihi vultibus ignis

inrubuit cineremque oculis umentibus hausi,

vilis honos studiis, vix haec in munera solvo

primum animum, tacitisque situm depellere curis

nunc etiam labente manu nec lumine sicco

ordior adclinis tumulo, quo molle quiescis

iugera nostra tenens, ubi post Aeneia fata

stellatus Latiis ingessit montibus Albam

Ascanius, Phrygio dum pingues sanguine campos

odit et infaustae regnum dotale novercae.

hic ego te—nam Sicanii non mitius halat

aura croci, dites nec si tibi rara Sabaei

cinnama, odoratas nec Arabs decerpsit aristas—

inferiis cumulande sacris, te carmine plango

Pierio; sume o gemitus et vulnera nati

et lacrimas, rari quas umquam habuere parentes.

atque utinam fortuna mihi, dare manibus aras,

par templis opus, aeriamque educere molem,

Cyclopum scopulos ultra atque audacia saxa

Pyramidum, et magno tumulum praetexere luco!

illic et Siculi superassem dona sepulcri

et Nemees lucum et Pelopis solemnia trunci.

illic Oebalio non finderet aera disco

Graiorum vis nuda virum, non arva rigaret

sudor equum aut putri sonitum daret ungula fossa;

sed Phoebi simplex chorus, et frondentia vatum

praemia laudato, genitor, tibi rite ligarem.

ipse madens oculis, umbrarum animaeque sacerdos,

praecinerem gemitum, cui te nec Cerberus omni

ore nec Orpheae quirent avertere leges.

atque ibi me moresque tuos et facta canentem

fors et magniloquo non posthabuisset Homero,

tenderet et torvo pietas aequare Maroni.

Cur magis incessat superos et aena sororum

stamina, quae tepido genetrix super aggere nati

orba sedet vel quae primaevi coniugis ignem

aspicit obstantesque manus turbamque tenentem

vincit in ardentem, liceat, moritura maritum?

maior et his forsan superos et Tartara pulsem

invidia: externis etiam miserabile visu

funus eat. sed nec modo se Natura dolenti

nec Pietas in iusta dedit; mihi limine primo

fatorum et viridi, genitor, ceu raptus ab aevo

Tartara dura subis. nec enim Marathonia virgo

parcius exstinctum saevorum crimine agrestum

fleverit Icarium, Phrygia quam turre cadentem

Astyanacta parens, laqueo quin illa supremo

inclusit gemitus: at te post funera magni

Hectoris Haemonio pudor est servisse marito.

Non ego, quas fati certus sibi morte canora

inferias praemittit olor nec rupe quod atra

Tyrrhenae volucres nautis praedulce minantur,

in patrios adhibebo rogos: non murmure trunco

quod gemit et durae queritur Philomela sorori:

nota nimis vati. quis non in funere cunctos

Heliadum ramos lacrimosaque germina dixit

et Phrygium silicem atque ausum contraria Phoebo

carmina nec fida gavisam Pallada buxo?

te Pietas oblita virum revocataque caelo

Iustitia et gemina plangat Facundia lingua

et Pallas doctique cohors Heliconia Phoebi,

quis labor Aonios seno pede ducere cantus

et quibus Arcadia carmen testudine mensis

cura lyrae nomenque fuit quosque orbe sub omni

ardua septena numerat Sapientia fama,

qui furias regumque domos aversaque caelo

sidera terrifico super intonuere cothurno,

et quis lasciva vires tenuare Thalia

dulce vel heroos gressu truncare tenores.

omnia namque animo complexus et omnibus auctor

qua fandi vis lata patet, sive orsa libebat

Aoniis vincire modis seu voce soluta

spargere et effreno nimbos aequare profatu.

Exsere semirutos subito de pulvere vultus,

Parthenope, crinemque adflato monte sepultum

pone super tumulos et magni funus alumni,

quo non Munichiae quicquam praestantius arces

doctaque Cyrene Sparteve animosa creavit.

si tu stirpe vacans famaeque obscura iaceres

nil gentile tenens, illo te eive probabas

Graiam atque Euboico maiorum sanguine duci.

ille tuis totiens praestabat tempora sertis,

cum stata laudato caneret quinquennia versu

ora supergressus Pylii senis oraque regis

Dulichii specieque comam subnexus utraque.

non tibi deformes obscuri sanguinis ortus

nec sine luce genus (quamquam fortuna parentum

artior expensis ): etenim te divite ritu

ponere purpureos Infantia legit amictus

stirpis honore datos et nobile pectoris aurum.

protinus exorto dextrum risere sorores

Aonides, puerique chelyn summisit et ora

imbuit amne sacro iam tum mihi blandus Apollo.

nec simplex patriae decus, et natalis origo

pendet ab ambiguo geminae certamine terrae.

te de gente suum Latiis ascita colonis

Graia refert Hyele, gravidus qua puppe magister

excidit et mediis miser evigilavit in undis;

maior at inde suum longo probat ordine vitae

Parthenope . . . Maeoniden aliaeque aliis natalibus urbes

diripiunt cunctaeque probant; non omnibus ille

verus, alit victos immanis gloria falsi.

atque ibi dum profers annos vitamque sanitas,

protinus ad patrii raperis certamina lustri

vix implenda viris, laudum festinus et audax

ingenii, stupuit primaeva ad carmina plebes

Euboea et natis te monstravere parentes.

inde frequens pugnae nulloque ingloria sacro

vox tua: non totiens victorem Castora gyro

nec fratrem caestu virides plausere Therapnae.

sin pronum vicisse domi: quid Achaea mereri

praemia nunc ramis Phoebi nunc gramine Lernae

nunc Athamantea protectum tempora pinu,

cum totiens lassata tamen nusquam avia frondes

abstulit aut alium tetigit Victoria crinem?

Hinc tibi vota patrum credi generosaque pubes

te monitore regi, mores et faeta priorum

discere, quis casus Troiae, quam tardus Ulixes,

quantus equos pugnasque virum decurrere versu

Maeonides quantumque pios ditarit agrestes

Aseraeus Siculusque senex, qua lege recurrat

Pindarieae vox flexa lyrae volucrumque precator

Ibyeus et tetricis Alcman cantatus Amyclis

Stesichorusque ferox saltusque ingressa viriles

non formidata temeraria Leueade Sappho,

quosque alios dignata chelys. tu pandere doctus

carmina Battiadae latebrasque Lycophronis arti

Sophronaque implicitum tenuisque arcana Corinnae.

sed quid parva loquor? tu par adsuetus Homero

ferre iugum senosque pedes aequare solutis

versibus et numquam passu breviore relinqui,

quid mirum, patria si te petiere relicta,

quos Lucanus ager, rigidi quos iugera Dauni,

quos Veneri plorata domus neglectaque tellus

Alcidae vel quos e vertice Surrentino

mittit Tyrrheni speculatrix virgo profundi,

quos propiore sinu lituo remoque notatus

collis et Ausonii pridem laris hospita Cyme

quosque Dicarchei portus Baianaque mittunt

litora, qua mediis alte permixtus anhelat

ignis aquis et operta domos incendia servant?

sic ad Avernales scopulos et opaca Sibyllae

antra rogaturae veniebant undique gentes;

illa minas divum Parcarumque acta canebat

quamvis decepto vates non irrita Phoebo.

mox et Romuleam stirpem proceresque futuros

instruis inque patrum vestigia ducere perstas.

sub te Dardanius facis explorator opertae,

qui Diomedei celat penetralia furti,

crevit et inde sacrum didicit puer; arma probator

monstrasti Saliis praesagumque aethera certi

auguribus; cui Chalcidicum fas volvere carmen,

cur Phrygii lateat coma flaminis, et tua multum

verbera succincti formidavere Luperci.

Et nunc ex illo forsan grege gentibus alter

iura dat Eois, alter compescit Hiberas,

alter Achaemenium secludit Zeugmate Persen,

hi dites Asiae populos, hi Pontica frenant,

hi fora pacificis emendant fascibus, illi

castra pia statione tenent: tu laudis origo.

non tibi certassent iuvenilia fingere corda

Nestor et indomiti Phoenix moderator alumni

quique tubas acres lituosque audire volentem

Aeciden alio frangebat carmine Chiron.

Talia dum celebras, subitam civilis Erinys

Tarpeio de monte facem Phlegraeaque movit

proelia, sacrilegis lucent Capitolia taedis,

et Senonum furias Latiae sumpsere cohortes,

vix requies flammae necdum rogus ille deorum

siderat, excisis cum tu solacia templis

impiger et multum facibus velocior ipsis

conciliis ore pio captivaque fulmina defies,

mirantur Latii proceres ultorque deorum

Caesar, et e medio divum pater annuit igni.

iamque et flere pio Vesuvina incendia cantu

mens erat et gemitum patriis impendere damnis,

cum pater exemptum terris ad sidera montem

sustulit et late miseras deiecit in urbes.

Me quoque vocales lucos Boeotaque tempe

pulsantem, cum stirpe tua descendere dixi,

admisere deae: nec enim mihi sidera tantum

aequoraque et terras, quae mos debere parenti,

sed decus hoc quodcumque lyrae primusque dedisti

non vulgare loqui et famam sperare sepulcro.

qualis cras. Latios quotiens ego carmine patres

mulcerem felixque tui spectator adesses

muneris! heu quali confusus gaudia fletu

vota piosque metus inter laetumque pudorem!

quam tuus ille dies. quam non mihi gloria maior!

talis Olympiaca iuvenem cum spectat harena

qui genuit, plus ipse ferit, plus corde sub alto

caeditur; attendunt cunei, spectatur Achaeis

ille magis, crebro dum lumina pulveris haustu

obruit et prensa vovet exspirare corona.

ei mihi quod tantum patrias ego vertice frondes

solaque Chalcidicae Cerealia dona coronae

te sub teste tuli! qualem te Dardanus Albae

vix cepisset ager, si per me serta tulisses

Caesarea donata manu! quod subdere robur

illa dies, quantum potuit dempsisse senectae!

nam quod me mixta quercus non pressit oliva,

et fugit speratus honos: quam dulce parentis

invia Tarpei caperes! te nostra magistro

Thebais urgebat priscorum exordia vatum;

tu cantus stimulare meos, tu pandere facta

heroum bellique modos positusque locorum

monstrabas. labat incerto mihi limite cursus

te sine et orbatae caligant vela carinae.

nec solum larga memet pietate fovebas:

talis et in thalamos, una tibi cognita taeda

conubia, unus amor. certe seiungere matrem

iam gelidis nequeo bustis: te sentit habetque,

te videt et tumulos ortuque obituque salutat,

ut Pharios aliae ficta pietate dolores

Mygdoniosque colunt et non sua funera plorant.

Quid referam expositos servato pondere mores?

quae pietas, quam vile lucrum, quae cura pudoris,

quantus amor recti? rursumque, ubi dulce remitti,

gratia quae dictis? animo quam nulla senectus?

his tibi pro meritis famam laudesque benignas

iudex cura deum nulloque e vulnere tristem

concessit, raperis. genitor, non indigus aevi,

non nimius, trinisque decem quinquennia lustris

iuncta ferens, sed me pietas numerare dolorque

non sinit, o Pylias aevi transcendere metas

et Teucros aequare senes, o digne videre

me similem! sed nec leti tibi ianua tristis:

quippe leves causae, nec segnis labe senili

exitus instanti praemisit membra sepulcro,

sed te torpor iners et mors imitata quietem

explicuit falsoque tulit sub Tartara somno,

quos ego tunc gemitus.—comitum manus anxia

vidit, vidit et exemplum genetrix gavisaque novit—

quae lamenta tuli! veniam concedite, manes,

fas dixisse, pater: non tu mihi plura dedisses.

felix ille patrem vacuis circumdedit ulnis:

vellet et Elysia quamvis in sede locatum

abripere et Danaas iterum portare per umbras;

temptantem et vivos molitum in Tartara gressus

detulit infernae vates longaeva Dianae;

sic chelyn Odrysiam pigro transmisit Averno

causa minor, sic Thessalicis Admetus in oris:

si lux una retro Phylaceida rettulit umbram,

cur nihil exoret, genitor, chelys aut tua manes

aut mea? fas mihi sic patrios contingere vultus,

fas iunxisse manus, et lex quaecumque sequatur.

At vos, umbrarum reges Ennaeaque Iuno,

si laudanda precor, taedas auferte comasque

Eumenidum; nullo sonet asper ianitor ore,

Centauros Hydraeque greges Scyllaeaque monstra

aversae celent valles, umbramque senilem

invitet ripis, discussa plebe, supremus

vector et in media componat molliter alga.

ite, pii manes Graiumque examina vatum,

inlustremque animam Lethaeis spargite sertis

et monstrate nemus, quo nulla inrupit Erinys.

in quo falsa dies caeloque simillimus aer.

inde tamen venias, melior qua porta malignum

cornea vincit ebur, somnique in imagine monstra,

quae solitus, sic sacra Numae ritusque colendos

mitis Aricino dictabat nympha sub antro,

Scipio sic plenos Latio Iove ducere somnos

creditur Ausoniis, sic non sine Apolline Sylla

4. somnus Crimine quo merui, iuvenis placidissime divum,

quove errore miser, donis ut solus egerem,

Somne, tuis? tacet omne pecus volucresque feraeque

et simulant fessos curvata cacumina somnos,

nec trucibus fluviis idem sonus; occidit horror

aequoris, et terris maria adclinata quiescunt.

septima iam rediens Phoebe mihi respicit aegras

stare genas; totidem Oetaeae Paphiaeque revisunt

lampades et totiens nostros Tithonia questus

praeterit et gelido spargit miserata flagello.

unde ego sufficiam? non si mihi lumina mille,

quae sacer alterna tantum statione tenebat

Argus et haud umquam vigilabat corpore toto.

at nunc heu! si aliquis longa sub nocte puellae

brachia nexa tenens ultro te, Somne. repellit,

inde veni nec te totas infundere pennas

luminibus compello meis—hoc turba precetur

laetior—: extremo me tange cacumine virgae,

sufficit, aut leviter suspenso poplite transi.

5. epicedion in puerum suum Me miserum! neque enim verbis solemnibus ulla

incipiam nunc Castaliae vocalibus undis

invisus Phoeboque gravis, quae vestra, sorores,

orgia, Pieriae, quas incestavimus aras?

dicite, post poenam liceat commissa fateri.

numquid inaccesso posui vestigia lueo?

num vetito de fonte bibi? quae culpa, quis error

quem luimus tantus ? morientibus ecce lacertis

viscera nostra tenens animamque avellitur infans,

non de stirpe quidem nec qui mea nomina ferret

oraque; non fueram genitor, sed cernite fletus

liventesque genas et credite planetibus orbi:

orbus ego. huc patres et aperto pectore matres

conveniant; cineremque oculis et crimina ferto,

si qua sub uberibus plenis ad funera natos

ipsa gradu labente tulit madidumque cecidit

pectus et ardentes restinxit lacte favillas.

quisquis adhuc tenerae signatum flore iuventae

immersit cineri iuvenem primaque iacentis

serpere crudeles vidit lanugine flammas,

adsit et alterno mecum clamore fatiscat:

vincetur lacrimis, et te, Natura, pudebit.

tanta mihi feritas, tanta est insania luctus,

hoc quoque cum nitor ter dena luce peracta

adclinis tumulo et planctus in carmina verto

discordesque modos et singultantia verba

molior: orsa lyrae vis est atque ira tacendi

impatiens, sed nec solitae mihi vertice laurus

nec fronti vittatus honos, en taxea marcet

silva comis, hilaresque hederas plorata cupressus

excludit ramis; nec eburno pollice chordas

pulso, sed incertam digitis errantibus amens

scindo chelyn. iuvat heu, iuvat inlaudabile carmen

fundere et incompte miserum nudare dolorem,

sic merui? sic me cantuque habituque nefastum

aspiciant superi? pudeat Thebasque novumque

Aeaciden? nil iam placidum manabit ab ore?

ille ego qui—quotiens!—blande matrumque patrumque

vulnera, qui viduos potui mulcere dolores,

ille ego lugentum mitis solator, acerbis

auditus tumulis et descendentibus umbris,

deficio medieasque manus fomentaque quaero

vulneribus, sed summa, meis. nunc tempus, amici,

quorum ego manantes oculos et saucia tersi

pectora: reddite opem. saevas exsolvite grates.

nimirum cum vestra modis ego funera maestis

increpitans: ‘qui damna doles aliena, repone

infelix lacrimas et tristia carmina serva.’

verum erat: absumptae vires et copia fandi

nulla mihi, dignumque nihil mens fulmine tanto

repperit: inferior vox omnis et omnia sordent

verba, ignosce, puer: tu me caligine maesta

obruis. a! durus, viso si vulnere carae

coniugis invenit caneret quod Thracius Orpheus

dulce sibi, si busta Lini complexus Apollo

non tacuit, nimius fortasse avidusque doloris

dicor et in lacrimis iustum excessisse pudorem?

quisnam autem gemitus lamentaque nostra reprendis 2?

o nimium felix, nimium crudelis et expers

imperii, Fortuna, tui, qui dicere legem

fletibus aut fines audet censere dolendi!

incitat heu! planctus: potius fugientia ripas

flumina detineas rapidis aut ignibus obstes,

quam miseros lugere vetes. tamen ille severus,

quisquis is est, nostrae cognoscat vulnera causae.

Non ego mercatus Pharia de puppe loquaces

delicias doctumque sui convicia Nili

infantem, lingua nimium salibusque protervum,

dilexi: meus ille, meus. tellure cadentem

aspexi atque unctum genitali carmine fovi

poscentemque novas tremulis ululatibus auras

inserui vitae, quid plus tribuere parentes?

quin alios ortus libertatemque sub ipsis

uberibus tibi. parve, dedi, cum munera nostra

rideres ingratus adhuc properaverit ille,

sed merito properabat, amor, ne perderet ullum

libertas tam parva diem. nonne horridus inde

invidia superos iniustaque Tartara pulsem?

nonne gemam te, care puer? quo sospite natos

non cupii, primo genitum quem protinus ortu

implicui fixique mihi, cui verba sonosque

monstravi questusque et vulnera caeca resolvi,

reptantemque solo demissus ad oscula nostra

erexi, blandoque sinu iam iamque cadentes

exsopire genas dulcesque accersere somnos.

cui nomen vox prima meum ludusque tenebo

risus, et a nostro veniebant gaudia vultu.

post. Statii de Bello Germanico fragmentum lumina: Nestorei mitis prudentia Crispi

et Fabius Veiento—potentem signat utrumque

purpura, ter memores implerunt nomine fastos—

et prope Caesareae confinis Acilius aulae.