Book 3

3. At non Aoniae moderator perfidus aulae

nocte sub ancipiti, quamvis umentibus astris

longus ad auroram superet labor, otia somni

accipit: invigilant animo sedensque parati

supplicium exercent curae; tum plurima versat

pessimum in dubiis augur timor. " ei mihi " clamat,

unde morae?—nam prona ratus facilemque tot armis

Tydea, nec numero virtutem animumque rependit—

‘num regio diversa viae? num missus ab Argis

subsidio globus? an sceleris data fama per urbes

finitimas? paucosne, pater Gradive, manuve

legimus indecores? at enim fortissimus illic

et Chromis et Dorylas et nostris turribus aequi

Thespiadae totos raperent mihi funditus Argos,

nec tamen ille meis, reor, impenetrabilis armis

aere gerens solidoque satos adamante lacertos

venerat; heu segnes, quorum labor haeret in uno,

si conserta manus.’ vario sic turbidus aestu

angitur ac sese culpat super omnia, qui non

orantem in mediis legatum coetibus ense

perculerit foedasque palam satiaverit iras.

iam pudet incepti, iam paenitet, ac velut ille

fluctibus Ioniis Calabrae datus arbiter alno—

nec rudis undarum, portus sed linquere amicos

purior Olenii frustra gradus impulit astri—,

cum fragor hiberni subitus Iovis, omnia mundi

claustra tonant multusque polos inclinat Orion,

ipse quidem malit terras pugnatque reverti,

fert ingens a puppe notus, tunc arte relicta

ingemit et caecas sequitur iam nescius undas:

talis Agenoreus ductor caeloque morantem

Luciferum et seros maerentibus increpat ortus.

Ecce sub occiduas versae iam Noctis habenas

astrorumque obitus, ubi primum maxima Tethys

impulit Eoo cunctantem Hyperiona ponto,

ima flagellatis, signum lugubre malorum,

ponderibus trepidavit humus, motusque Cithaeron

antiquas dedit ire nives: tunc visa levari

culmina septenaeque iugo concurrere portae,

et prope sunt causae: gelido remeabat Eoo

iratus fatis et tristis morte negata

Haemonides; necdum ora patent, dubiusque notari

signa dabat magnae longe manifesta ruinae

planctuque et gemitu; lacrimas nam protinus omnis

fuderat. haud aliter saltu devertitur orbus

pastor ab agrestum nocturna strage luporum,

cuius erile pecus silvis inopinus abegit

imber et tabernae ventosa cacumina lunae:

luce patent caedes; domino perferre recentes

ipse timet casus, haustaque informis harena

questibus implet agros, stabulique silentia magni

odit et amissos longo ciet ordine tauros.

Illum congestae portarum ad limina matres

ut solum videre—nefas!—nulla agmina circum

magnanimosque duces, nil ausae quaerere tollunt

clamorem, qualis bello supremus apertis

urbibus, aut pelago iam descendente carina,

ut primum invisi cupido data copia regis:

‘hanc tibi de tanto donat ferus agmine Tydeus

infelicem animam, sive haec sententia divum,

seu fortuna fuit; seu, quod pudet ira fateri,

vis invicta viri. vix credo et nuntius: omnes

procubuere, omnes, noctis vaga lumina testor

et socium manes et te, mala protinus ales,

qua redeo, non hanc lacrimis meruisse nec astu

crudelem veniam atque inhonorae munera lucis,

sed mihi iussa deum placitoque ignara moveri

Atropos atque olim non haec data ianua leti

eripuere necem, iamque ut mihi prodiga vitae

pectora et extremam nihil horrescentia mortem

aspicias: bellum infandum ominibusque negatam

movisti, funeste, aciem; dum pellere leges,

et consanguineo gestis regnare superbus

exsule, te series orbarum excisa domorum

planctibus adsiduis, te diro horrore volantes

quinquaginta animae circum noctesque diesque

adsilient; neque enim ipse moror.’ iam moverat iras

rex ferus, et tristes ignescunt sanguine vultus,

inde ultro Phlegyas et non cunctator iniqui

Labdacus—hos regni ferrum penes—ire manuque

proturbare parant, sed iam nudaverat ensem

magnanimus vates, et nunc trucis ora tyranni,

nunc ferrum aspectans: ‘numquam tibi sanguinis huius

ius erit aut magno feries imperdita Tydeo

pectora; vado equidem exsultans ereptaque fata

insequor et comites feror exspectatus ad umbras,

te superis fratrique—’ et iam media orsa loquentis

absciderat plenum capulo latus; ille dolori

pugnat et ingentem nisu duplicatus in ictum

conruit, extremisque animae singultibus errans

alternus nunc ore venit, nunc vulnere sanguis,

excussae procerum mentes, turbataque mussant

concilia; ast illum coniunx fidique parentes

servantem vultus et torvum in morte peracta,

non longum reducem laetati, in tecta ferebant.

sed ducis infandi rabidae non hactenus irae

stare queunt; vetat igne rapi. pacemque sepulcri

impius ignaris nequiquam manibus arcet.

Tu tamen egregius fati mentisque nec umquam—

sic dignum est—passure situm, qui comminus ausus

vadere contemptum reges, quaque ampla veniret

libertas, sancire viam: quo carmine dignam,

quo satis ore tuis famam virtutibus addam,

augur amate deis? non te caelestia frustra

edocuit lauruque sua dignatus Apollo est,

et nemorum Dodona parens Cirrhaeaque virgo

gaudebit tacito populos suspendere Phoebo.

nunc quoque Tartareo multum divisus Averno

Elysias, i, carpe plagas, ubi manibus axis

invitis Ogygiis nec sontis iniqua tyranni

iussa valent; durant habitus et membra cruentis

inviolata feris, nudoque sub axe iacentem

et nemus et tristis volucrum reverentia servat.

At nuptae exanimes puerique aegrique parentes

moenibus effusi per plana, per avia, passim

quisque suas avidi ad lacrimas miserabile currunt

certamen, quos densa gradu comitantur euntes

milia solandi studio: pars visere flagrant

unius acta viri et tantos in nocte labores,

fervet iter gemitu et plangoribus arva reclamant.

ut vero infames scopulos silvamque nefandam

perventum, ceu nulla prius lamenta nec atri

manassent imbres, sic ore miserrimus uno

exoritur fragor, aspectuque accensa cruento

turba furit: stat sanguineo discissus amictu

Luctus atrox caesoque invitat pectore matres,

scrutantur galeas frigentum inventaque monstrant

corpora, prociduae super externosque suosque,

hae pressant in tabe comas, hae lumina signant

vulneraque alta rigant lacrimis,pars spicula dextra

nequiquam parcente trahunt, pars molliter aptant

bracchia trunca loco et cervicibus ora reponunt.

At vaga per dumos vacuique in pulvere campi

magna parens iuvenum, gemini nunc funeris, Ide

squalentem sublata comam liventiaque ora

ungue premens—nec iam infelix miserandaque, verum

terror inest lacrimis—, per et arma et corpora passim

canitiem impexam dira tellure volutans

quaerit inops natos omnique in corpore plangit.

Thessalis haud aliter bello gavisa recenti,

cui gentile nefas hominem renovare canendo.

multifida attollens antiqua lumina cedro

nocte subit campos versatque in sanguine functum

vulgus et explorat manes, cui plurima busto

imperet ad superos: animarum maesta queruntur

concilia, et nigri pater indignatur Averni.

Illi in secessu pariter sub rupe iacebant

felices, quos una dies, manus abstulit una,

pervia vulneribus media trabe pectora nexi.

ut vidit lacrimisque oculi patuere profusis:

‘hosne ego complexus genetrix, haec oscula, nati,

vestra tuor? sic vos extremo in fine ligavit

ingenium crudele necis? quae vulnera tractem,

quae prius ora premam? vosne illa potentia matris,

vos uteri fortuna mei, qua tangere divos

rebar et Ogygias titulis anteire parentes?

at quanto melius dextraque in sorte iugatae,

quis steriles thalami nulloque ululata dolore

respexit Lucina domum! mihi quippe malorum

causa labor; sed nec bellorum in luce patenti

conspicui fatis aeternaque gentibus ausi

quaesistis miserae vulnus memorabile matri,

sed mortem obscuram numerandaque funera passi,

heu quantus furto cruor et sine laude iacetis!

quin ego non dextras miseris complexibus ausim

dividere et tanti consortia rumpere leti:

ite diu fratres indiscretique supremis

ignibus et caros urna confundite manes!’

Nee minus interea digesta strage suorum

hic Cthonium coniunx, hic mater Penthea clamat

Astyoche, puerique rudes, tua, Phaedime, proles,

amissum didicere patrem, Marpessaque pactum

Phyllea, sanguineumque lavant Acamanta sorores,

tune ferro retegunt silvas collisque propinqui

annosum truncant apicem, qui conscius actis

noctis et inspexit gemitus; ibi grandior aevo

ante rogos, dum quisque suo nequit igne revelli,

concilium infaustum dictis mulcebat Aletes:

‘saepe quidem infelix varioque exercita ludo

fatorum gens nostra fuit, Sidonius ex quo

hospes in Aonios iecit sata ferrea sulcos,

unde novi fetus et formidata colonis

arva suis. sed nec veteris cum regia Cadmi

fulmineum in cinerem monitis Iunonis iniquae

consedit, neque funerea cum laude potitus

infelix Athamas trepido de monte veniret,

semianimem heu laeto referens clamore Learchum,

hic gemitus Thebis, nec tempore clarius illo

Phoenissae sonuere domus, cum lassa furorem

vicit et ad comitum lacrimas expavit Agave.

una dies similis fato specieque malorum

aequa fuit, qua magniloquos luit impia flatus

Tantalis, innumeris cum circumfusa ruinis

corpora tot raperet terra, tot quaereret ignes.

talis erat vulgi status, et sic urbe relicta

primaevique senesque et longo examine matres

invidiam planxere deis miseroque tumultu

bina per ingentes stipabant funera portas.

meque ipsum memini—necdum apta laboribus aetas—

flesse tamen gemituque meos aequasse parentes.

illa tamen superi, nec quod tibi, Delia, castos

prolapsum fontes specula temerare profana

heu dominum insani nihil agnovere Molossi,

deflerim magis, aut verso quod sanguine fluxit

in subitos regina lacus: sic dura Sororum

pensa dabant visumque Iovi. nunc regis iniqui

ob noxam immeritos patriae tot culmina cives

exuimus, nec adhuc calcati foederis Argos

fama subit, et iam bellorum extrema dolemus.

quantus equis quantusque viris in pulvere crasso

sudor! io quanti crudele rubebitis amnes!

viderit haec bello viridis manus: ast ego doner

dum licet igne meo terraque insternar avita!’

haec senior, multumque nefas Eteoclis acervat

crudelem infandumque vocans poenasque daturum,

unde ea libertas? iuxta illi finis et aetas

tota retro, seraeque decus velit addere morti.

Haec sator astrorum iamdudum e vertice mundi

prospectans primoque imbutas sanguine gentes

Gradivum acciri propere iubet, ille furentes

Bistonas et Geticas populatus caedibus urbes

turbidus aetherias currus urgebat ad arces,

fulmine cristatum galeae iubar armaque in auro

tristia, terrificis monstrorum animata figuris,

incutiens: tonat axe polus clipeique cruenta

lux rubet, et solem longe ferit aemulus orbis,

hunc ubi Sarmaticos etiamnum efflare labores

Iuppiter et tota perfusum pectora belli

tempestate videt: ‘talis mihi, nate, per Argos,

talis abi, sic ense madens, hac nubilus ira.

exturbent resides frenos et cuncta perosi

te cupiant, tibi praecipites animasque manusque

devoveant, rape cunctantes et foedera turba,

cui dedimus, tibi fas ipsos incendere bello

caelicolas pacemque meam. iam semina pugnae

ipse dedi: remeat portans immania Tydeus

ausa, ducis scelus et, turpis primordia belli,

insidias fraudesque, suis quas ultus in armis,

adde fidem, vos o superi, meus ordine sanguis,

ne pugnare odiis, neu me temptare precando

certetis; sic Fata mihi nigraeque Sororum

iuravere colus: manet haec ab origine mundi

fixa dies bello, populique in proelia nati.

quodni me veterum poenas sancire malorum

gentibus et diros sinitis punire nepotes—

arcem hanc aeternam, gentis sacraria nostrae,

testor et Elvsios, etiam mihi numina, fontes—,

ipse manu Thebas correptaque moenia fundo

excutiam versasque solo super Inacha tecta

effundam turres aut stagna in caerula verram

imbre superiecto, licet ipsa in turbine rerum

Iuno suos colles templumque amplexa laboret.’

dixit, et attoniti iussis, mortalia credas

pectora, sic cuncti vocemque animosque tenebant.

non secus ac longa ventorum pace solutum

aequor et imbelli recubant ubi litora somno,

silvarumque comas et abacto flamine nubes

mulcet iners aestas; tunc stagna lacusque sonori

detumuere, tacent exusti solibus amnes.

Gaudet ovans iussis et adhuc temone calenti

fervidus in laevum torsit Gradivus habenas.

iamque iter extremum caelique abrupta tenebat,

cum Venus ante ipsos nulla formidine gressum

figit equos; cessere retro iamiamque rigentes

suppliciter posuere iubas. tune pectora summo

adclinata iugo voltumque obliqua madentem

incipit—-interea dominae vestigia iuxta

spumantem proni mandunt adamanta iugales—:

‘bella etiam in Thebas, socer o pulcherrime, bella

ipse paras ferroque tuos abolere nepotes?

nec genus Harmoniae nec te conubia caelo

festa nec hae quicquam lacrimae, furibunde, morantur?

criminis haec merces? hoc fama pudorque relictus,

hoc mihi Lemniacae de te meruere catenae?

perge libens; at non eadem Volcania nobis

obsequia, et laesi servit tamen ira mariti!

illum ego perpetuis mihi desudare caminis

si iubeam vigilesque operi transmittere noctes,

gaudeat ornatusque novos ipsique laboret

arma tibi; tu—sed scopulos et aena precando

flectere corda paro; solum hoc tamen anxia, solum

obtestor, quid me Tyrio sociare marito

progeniem caram infaustisque dabas hymenaeis?

dum fore praeclaros armis et vivida rebus

pectora vipereo Tyrios de sanguine iactas

demissumque Iovis serie genus, a! mea quanto

Sithonia mallem nupsisset virgo sub Arcto

trans Borean Thracasque tuos. indigna parumne

pertulimus, divae Veneris quod filia longum

reptat et Illyricas deiectat virus in herbas?

nunc gentem immeritam—’ lacrimas non pertulit ultra

Bellipotens, hastam laeva transumit et alto,

haud mora, desiluit curru, clipeoque receptam

laedit in amplexu dictisque ita mulcet amicis:

‘O mihi bellorum requies et sacra voluptas

unaque pax animo! soli cui tanta potestas

divorumque hominumque meis occurrere telis

impune et media quamvis in caede frementes

hos adsistere equos, hunc ensem avellere dextrae,

nec mihi Sidonii genialia foedera Cadmi

nec tua cara fides—ne falsa incessere gaude!—

exciderunt: prius in patrui deus infera mergar

stagna et pallentes agar exarmatus ad umbras,

sed nunc fatorum monitus mentemque supremi

iussus obire patris—neque enim Vulcania tali

imperio manus apta legi—, quo pectore contra

ire Iovem dictasque parem contemnere leges,

cui modo—pro vires!—terras caelumque fretumque

adtremere oranti tantosque ex ordine vidi

delituisse deos? sed ne mihi corde supremos

concipe, cara, metus! quando haec mutare potestas

nulla datur—cum iam Tyriis sub moenibus ambae

bellabunt gentes, adero et socia arma iuvabo.

tunc me sanguineo late defervere campo

res super Argolicas haud sic deiecta videbis;

hoc mihi ius, nec fata vetant.’ sic orsus aperto

flagrantes immisit equos, non ocius alti

in terras cadit ira Iovis, si quando nivalem

Othryn et Arctoae gelidum caput institit Ossae

armavitque in nube manum: volat ignea moles

saeva dei mandata ferens, caelumque trisulca

territat omne coma iamdudum aut ditibus agris

signa dare aut ponto miseros involvere nautas..

Iamque remensus iter fesso Danaeia Tydeus

arva gradu viridisque legit devexa Prosymnae

terribilis visu: stant fulti pulvere crines,

squalidus ex umeris cadit alta in vulnera sudor,

insomnesque oculos rubor excitat, oraque retro

solvit anhela sitis; mens altum spirat honorem

conscia factorum, sic nota in pascua taurus

bellator redit, adverso cui colla suoque

sanguine proscissisque natant palearibus armi;

tunc quoque lassa tumet virtus multumque superbit

pectore despecto 2; vacua iacet hostis harena

turpe gemens crudosque vetat sentire labores.

talis erat; medias etiam non destitit urbes,

quidquid et Asopon veteresque interiacet Argos,

inflammare odiis, multumque et ubique retexens

legatum sese Graia de gente petendis

isse super regnis profugi Polynicis, at inde

vim, noctem; scelus, arma, dolos, ea foedera passum

regis Echionii; fratri sua iura negari,

prona fides populis; deus omnia credere suadet

Armipotens, geminatque acceptos fama pavores.

Utque introgressus portas—et forte verendus

concilio pater ipse duces cogebat Adrastus—

inprovisus adest, iam illinc a postibus aulae

vociferans: ‘arma, arma viri, tuque optime Lernae

ductor, magnanimum si quis tibi sanguis avorum,

arma para! nusquam pietas, non gentibus aequum

fas aut cura Iovis; melius legatus adissem

Sauromatas rabidos servatoremque cruentum

Bebrycii nemoris, nec iussa incuso pigetve

officii: iuvat isse, iuvat, Thebasque nocentes

explorasse manu; bello me, credite, bello,

ceu turrem validam aut artam compagibus urbem,

delecti insidiis instructique omnibus armis

nocte doloque viri nudum ignarumque locorum

nequiquam clausere; iacent in sanguine mixti

ante urbem vacuam, nunc o, nunc tempus in hostes,

dum trepidi exsanguesque metu, dum funera portant,

nunc, socer, haec dum non manus excidit; ipse ego fessus

quinquaginta illis heroum immanibus umbris

vulneraque ista ferens putri insiccata cruore

protinus ire peto!’ trepidi de sedibus adstant

Inachidae, cunctisque prior Cadmeius heros

accurrit vultum deiectus et ‘o ego divis

invisus vitaeque nocens haec vulnera cerno

integer! hosne mihi reditus, germane, parabas?

in me haec tela mei ! pro vitae foeda cupido!

infelix, fratri facinus tam grande negavi,

et nunc vestra quidem maneant in pace quieta

moenia, nec vobis tanti sim causa tumultus

hospes adhuc, scio—nec me adeo res dextra levavit—,

quam durum natis, thalamo quam triste revelli,

quam patria; non me ullius domus anxia culpet

respectentve truces obliquo lumine matres,

ibo libens certusque mori, licet optima coniunx

auditusque iterum revocet socer; hunc ego Thebis,

hunc, germane, tibi iugulum et tibi, maxime Tydeu,

debeo.’ sic variis pertemptat pectora dictis

obliquatque preces, commotae questibus irae

et mixtus lacrimis caluit dolor; omnibus ultro

non iuvenum modo, sed gelidis et inertibus aevo

pectoribus mens una subit, viduare penates,

finitimas adhibere manus, iamque ire. sed altus

consiliis pater imperiique haud flectere molem

inscius: ‘ista quidem superis curaeque medenda

linquite. quaeso, meae, nec te germanus inulto

sceptra geret, neque nos avidi promittere bellum.

at nunc egregium tantoque in sanguine ovantem

excipite Oeniden, animosaque pectora laxet

sera quies: nobis dolor haud rationis egebit.’

Turbati extemplo comites et pallida coniunx

Tydea circum omnes fessum bellique viaeque

stipantur. laetus mediis in sedibus aulae

constitit, ingentique exceptus terga columna,

vulnera dum lymphis Epidaurius eluit Idmon,

nunc velox ferro, nunc ille tepentibus herbis

mitior, ipse alta seductus mente renarrat

principia irarum, quaeque orsus uterque vicissim,

quis locus insidiis, tacito quae tempora bello,

qui contra quantaque duces, ubi maximus illi

sudor, et indicio servatum Maeona tristi

exponit, cui fida manus proceresque socerque

adstupet oranti, Tyriisque incenditur exsul.

Solverat Hesperii devexo margine ponti

flagrantes Sol pronus equos rutilamque lavabat

Oceani sub fonte comam, cui turba profundi

Nereos et rapidis adcurrunt passibus Horae,

frenaque et auratae textum sublime coronae

deripiunt, laxant calidis umentia loris

pectora; pars meritos vertunt ad molle iugales

gramen et erecto currum temone supinant.

nox subiit curasque hominum motusque ferarum

composuit nigroque polos involvit amictu,

illa quidem cunctis, sed non tibi mitis, Adraste,

Labdacioque duci: nam Tydea largus habebat

perfusum magna virtutis imagine somnus,

et iam noctivagas inter deus armifer umbras

desuper Arcadiae fines Nemeaeaque rura

Taenariumque cacumen Apollincasque Therapnas

armorum tonitru ferit et trepidantia corda

implet amore sui. comunt Furor Iraque cristas,

frena ministrat equis Pavor armiger, at vigil omni

Fama sono vanos rerum succincta tumultus

antevolat currum flatuque impulsa gementum

alipedum trepidas denso cum murmure plumas

excutit: urget enim stimulis auriga emeritis

facta, infecta loqui, curruque infestus ab alto

terga comamque deae Scythica pater increpat hasta,

qualis ubi Aeolio dimissos carcere Ventos

dux prae se Neptunus agit magnoque volentes

incitat Aegaeo; tristis comitatus eunti

circum lora fremunt Nimbique Hiemesque profundae

Nubilaque et vulso terrarum sordida fundo

Tempestas: dubiae motis radicibus obstant

Cyclades, ipsa tua Mycono Gyaroque revelli,

Dele, times magnique iidem testaris alumni.

Septima iam nitidum terris Aurora deisque

purpureo vehit ore diem, Perseius heros

cum primum arcana senior sese extulit aula,

multa super bello generisque tumentibus amens

incertusque animi, daret armis iura novosque

gentibus incuteret stimulos, an frena teneret

irarum et motos capillis adstringeret enses,

hinc pacis tranquilla movent, atque inde pudori

foeda quies, flectique nova dulcedine pugnae

difficiles populi; dubio sententia tandem

sera placet, vatum mentes ac provida veri

sacra movere deum. sollers tibi cura futuri,

Amphiarae, datur, iuxtaque Amythaone cretus

iam senior—sed mente viret Phoeboque—Melampus

adsociat passus: dubium, cui pronus Apollo

oraque Cirrhaca satiavit largius unda.

principio fibris pecudumque in sanguine divos

explorant; iam tunc pavidis maculosa bidentum

corda negant diraque nefas minitantia vena.

ire tamen vacuoque sedet petere omina caelo.

Mons erat audaci seductus in aethera dorso—

nomine Lernaei memorant Aphesanta coloni—,

gentibus Argolicis olim sacer; inde ferebant

nubila suspenso celerem temerasse volatu

Persea, cum raptos pueri perterrita mater

prospexit de rupe gradus ac paene secuta est.

huc gemini vates sanctam canentis olivae

fronde comam et niveis ornati tempora vittis

evadunt pariter, madidos ubi lucidus agros

ortus et algentes laxavit sole pruinas,

ac prior Oeclides solitum prece numen amicat:

‘Iuppiter omnipotens—nam te pernicibus alis

addere consilium volucresque implere futuri

omniaque et causas caelo deferre latentes

accipimus—, non Cirrha deum promiserit antro

certius, aut frondes lucis quas fama Molossis

Chaonias sonuisse tibi: licet aridus Hammon

invideat Lyciaeque parent contendere sortes

Niliacumque pecus patrioque aequalis honori

Branchus, et undosae quem rusticus accola Pisae

Pana Lycaonia nocturnum exaudit in umbra,

ditior ille animi, cui tu, Dictaee, secundas

impuleris manifestus aves. mirum unde, sed olim

hic honor alitibus, superae seu conditor aulae

sic dedit effusum chaos in nova semina texens,

seu quia mutatae nostraque ab origine versis

corporibus subiere notos, seu purior axis

amotumque nefas et rarum insistere terris

vera docent; tibi, summe sator terraeque deumque,

scire licet, nos Argolicae primordia pugnae

venturumque sinas caelo praenosse laborem.

si datur et duris sedet haec sententia Parcis

solvere Echionias Lernaea cuspide portas,

signa feras laevusque tones; tunc omnis in astris

consonet arcana volucris bona murmura lingua,

si prohibes, hic necte moras dextrisque profundum

alitibus praetexe diem.’ sic fatus, et alto

membra locat scopulo; tunc plura ignotaque iungit

numina et immensi fruitur caligine mundi.

Postquam rite diu partiti sidera cunctis

perlegere animis oculisque sequacibus auras,

tunc Amythaonius longo post tempore vates:

‘nonne sub excelso spirantis limite caeli,

Amphiarae, vides, cursus ut nulla serenos

ales agat liquidoque polum complexa meatu

pendeat aut fugiens placabile planxerit omen?

non comes obscurus tripodum, non fulminis ardens

vector adest, flavaeque sonans avis unca Minervae,

non venit auguriis melior; quin vultur et altis

desuper accipitres exsultavere rapinis,

monstra volant, dirae stridunt in nube volucres,

nocturnaeque gemunt striges et feralia bubo

damna canens, quae prima deum portenta sequamur?

hisne dari. Thymbraee, polum? simul ora recurvo

ungue secant rabidae planctumque imitantibus alis

exagitant zephyros et plumea pectora caedunt.’

ille sub haec: ‘equidem varii, pater, omina Phoebi

saepe tuli: iam tum. prima cum pube virentem

semideos inter pinus me Thessala reges

duceret, hic casus terraeque malisque canentem

obstipuere duces, nec me ventura locuto

saepius in dubiis auditus Iasoni Mopsus.

sed similis non ante metus aut astra notavi

prodigiosa magis; quamquam maiora parantur.

huc adverte animum: clara regione profundi

aetheros innumeri statuerunt agmina cygni,

sive hos Strymonia Boreas eiecit ab Arcto,

seu fecunda refert placidi clementia Nili.

fixerunt cursus: has rere in imagine Thebas;

nam sese immoti gyro atque in pace silentes

ceu muris valloque tenent, sed fortior ecce

adventat per inane cohors; septem ordine fulvo

armigeras summi Iovis exsultante caterva

intuor: Inachii sint hi tibi, concipe, reges,

invasere globum nivei gregis uncaque pandunt

caedibus ora novis et strictis unguibus instant.

cernis inexperto rorantes sanguine ventos,

et plumis stillare diem? quae saeva repente

victores agitat leto Iovis ira sinistri?

hic excelsa petens subita face solis inarsit

submisitque animos, illum vestigia adortum

maiorum volucrum tenerae deponitis alae.

hic hosti implicitus pariter ruit, hune fuga retro

volvit agens sociae linquentem fata catervae.

hic nimbo glomeratus obit, hic praepete viva

pascitur immoriens; spargit cava nubila sanguis.’

quid furtim inlacrimas? ‘illum, venerande Melampu,

qui cadit, agnosco.’ trepidos sic mole futuri

cunctaque iam rerum certa sub imagine passos

terror habet vates; piget inrupisse volantum

concilia et caelo mentem insertasse vetanti,

auditique odere deos.—unde iste per orbem

primus venturi miseris animantibus aeger

crevit amor? divumne feras hoc munus, an ipsi,

gens avida et parto non umquam stare quieti.

eruimus, quae prima dies, ubi terminus aevi,

quid bonus ille deum genitor, quid ferrea Clotho

cogitet? hinc fibrae et volucrum per nubila sermo

astrorumque vices numerataque semina lunae

Thessalicumque nefas, at non prior aureus ille

sanguis avum scopulisque satae vel robore gentes

mentibus his usae: silvas amor unus humumque

edomuisse manu: quid crastina volveret aetas,

scire nefas homini, nos pravum et flebile vulgus

scrutari penitus superos: hinc pallor et irae,

hinc scelus insidiaeque et nulla modestia voti.

Ergo manu vittas damnataque vertice serta

deripit abiectaque inhonorus fronde sacerdos

inviso de monte redit; iam bella tubaeque

comminus, absentesque fremunt sub pectore Thebae,

ille nec aspectum volgi. nec fida tyranni

conloquia aut coetus procerum perferre, sed atra

sede tegi, et superum clausus negat acta fateri:

te pudor et curae retinent per rura, Melampu.

bissenos premit ora dies populumque ducesque

extrahit incertis, et iam suprema Tonantis

iussa fremunt agrosque viris annosaque vastant

oppida; bellipotens prae se deus agmina passim

mille rapit; liquere domos dilectaque laeti

conubia et primo plorantes limine natos:

tantus in attonitos cecidit deus. arma paternis

postibus et fixos superum ad penetralia currus

vellere amor; tunc fessa putri robigine pila

haerentesque situ gladios in saeva recurant

vulnera et adtrito cogunt iuvenescere saxo.

hi teretes galeas magnorumque aerea suta

thoracum et tunicas chalybum squalore crepantes

pectoribus temptare, alii Cortynia lentant

cornua; iam falces avidis et aratra caminis

rastraque et incurvi saevum rubuere ligones,

caedere nec validas sanctis e stirpibus hastas,

nec pudor emerito clipeum vestisse iuvenco.

inrupere Argos maestique ad limina regis

bella animis, bella ore fremunt; it clamor ad auras,

quantus Tyrrheni gemitus salis, aut ubi temptat

Enceladus mutare latus; super igneus antris

mons tonat, exundant apices fluctusque Pelorus

contrahit, et sperat tellus abrupta reverti.

Atque hic ingenti Capaneus Mavortis amore

excitus et longam pridem indignantia pacem

corda tumens—huic ampla quidem de sanguine prisco

nobilitas: sed enim ipse manu praegressus avorum

facta, diu tuto superum contemptor et aequi

impatiens largusque animae, modo suaserit ira—,

unus ut e silvis Pholoes habitator opacae

inter et Aetnaeos aequus consurgere fratres,

ante fores, ubi turba ducum vulgique frementis,

Amphiarae, tuas " quae tanta ignavia " clamat,

‘Inachidae vosque o socio de sanguine Achivi?

unius—heu pudeat!—plebeia ad limina civis

tot ferro accinetae gentes animisque paratae

pendemus? non si ipse cavo sub vertice Cirrhae,

quisquis is est. timidis famaeque ita visus, Apollo

mugiat insano penitus seclusus in antro,

exspectare queam, dum pallida virgo tremendas

nuntiet ambages, virtus mihi numen et ensis,

quem teneo! iamque hic timida cum fraude sacerdos

exeat, aut hodie, volucrum quae tanta potestas,

experiar.’ laetum fremit adsensuque furentem

implet Achaea manus, tandem prorumpere adactus

Oeclides: ‘alio curarum agitante tumultu

non equidem effreno iuvenis clamore profani

dictorumque metu. licet hic insana minetur,

elicior tenebris; alio mihi debita fato

summa dies, vetitumque dari mortalibus armis,

sed me vester amor nimbisque arcana profari

Phoebus agit; vobis ventura atque omne. quod ultra est.

pandere maestus eo; nam te. vesane. moueri

ante nefas, unique tacet tibi noster Apollo.

quo, miseri, fatis superisque obstantibus arma,

quo rapitis? quae vos Furiarum verbera caecos

exagitant? adeone animarum taedet? et Argos

exosi? nil dulce domi r nulla omina curae?

quid me Persei secreta ad culmina montis

ire gradu trepido superumque inrumpere coetus

egistis? potui pariter nescire, quis armis

casus, ubi atra dies, quae fati exordia cunctis,

quae mihi. consulti testor penetralia mundi

et volucrum adfatus et te, Thymbraee, vocanti

non alias tam saeve mihi, quae signa futuri

pertulerim: vidi ingentis portenta ruinae,

vidi hominum divumque metus hilaremque Megaeram

et Lachesin putri vacuantem saecula penso.

proicite arma manu: deus ecce furentibus obstat,

ecce deus! miseri, quid pulchrum sanguine victo

Aoniam et diri saturare navalia Cadmi?

sed quid vana cano. quid fixos arceo casus?

ibimus—’ hic presso gemuit semel ore sacerdos,

illum iterum Capaneus: ‘tuus o furor auguret uni

ista tibi, ut serves vacuos inglorius annos

et tua non umquam Tyrrhenus tempora circum

clangor eat. quid vota virum meliora moraris?

scilicet ut vanis avibus natoque domoque

et thalamis potiare iacens, sileamus inulti

Tydeos egregii perfossum pectus et arma

foederis abrupti? quodsi bella effera Graios

ferre vetas, i Sidonios legatus ad hostes:

haec pacem tibi serta dabunt, tua prorsus inani

verba polo causas abstrusaque nomina rerum

eliciunt? miseret superum, si carmina curae

humanaeque preces! quid inertia pectora ferres?

primus in orbe deos fecit timor! et tibi tuto

nunc eat iste furor; sed prima ad classica cum iam

hostilem Ismeuon galeis Dircenque bibemus,

ne mihi tunc, moneo, lituos atque arma volenti

obvius ire pares venisque aut alite visa

bellorum proferre diem: procul haec tibi mollis

infula terrificique aberit dementia Phoebi:

illic augur ego et mecum quicumque parati

insanire manu.’ rursus fragor intonat ingens

hortantum et vasto subter volat astra tumultu.

ut rapidus torrens, animos cui verna ministrant

flamina et exuti concreto frigore montes,

cum vagus in campos frustra prohibentibus exit

obicibus, resonant permixto turbine tecta,

arva, armenta, viri, donec stetit improbus alto

colle minor magnoque invenit in aggere ripas:

haec alterna ducum nox interfusa diremit.

At gemitus Argia viri non amplius aequo

corde ferens sociumque animo miserata dolorem,

sicut erat laceris pridem turpata capillis

et fletu signata genas, ad celsa verendi

ibat tecta patris, parvumque sub ubere caro

Thessandrum portabat avo iam nocte suprema

ante novos ortus, ubi sola superstate plaustro

Arctos ad oceanum fugientibus invidet astris.

utque fores iniit magnoque adfusa parenti est:

‘cur tua cum lacrimis maesto sine coniuge supplex

limina nocte petam, cessem licet ipsa profari,

scis genitor, sed iura deum genialia testor

teque pater, non ille iubet, sed pervigil angor;

ex quo primus Hymen movitque infausta sinistram

Iuno facem, semper lacrimis gemituque propinquo

exturbata quies, non si mihi tigridis horror

aequoreasque super rigeant praecordia cautes,

ferre queam; tu solus opem, tu summa medendi

iura tenes; da bella, pater, generique iacentis

aspice res humiles, atque hanc, pater, aspice prolem

exsulis; huic olim generis pudor, o ubi prima

hospitia et iunctae testato numine dextrae!

hic certe est, quem fata dabant, quem dixit Apollo;

non egomet tacitos Veneris furata calores

culpatamve facem: tua iussa verenda tuosque

dilexi monitus, nunc qua feritate dolentis

despiciam questus? nescis, pater optime, nescis,

quantus amor castae misero nupsisse marito.

et nunc maesta quidem grave et inlaetabile munus,

ut timeam doleamque, rogo; sed eum oscula rumpet

maesta dies, cum rauca dabunt abeuntibus armis

signa tubae saevoque genas fulgebitis auro,

ei mihi! care pater, iterum fortasse rogabo.’

Illius umenti carpens pater oscula vultu:

‘non equidem has umquam culparim, nata, querellas;

pone metus, laudanda rogas nec digna negari,

sed mihi multa dei—nec tu sperare, quod urges,

desine—, multa metus regnique volubile pondus

subiciunt animo, veniet, qui debitus istis,

nata. modus, neque te incassum flevisse querens.

tu solare virum, neu sint dispendia iustae

dura morae: magnos cunctamur, nata, paratus.

proficitur bello.’ dicentem talia nascens

lux monet ingentemque iubent adsurgere curae.