Book 4

4. Tertius horrentem zephyris laxaverat annum

Phoebus et angustum cogebat limite verno

longius ire diem, eum fracta impulsaque fatis

consilia et tandem miseri data copia belli,

prima manu rutilam de vertice Larissaco

ostendit Bellona facem dextraque trabalem

hastam intorsit agens, liquido quae stridula caelo

fugit et Aoniae celso stetit aggere Dirces.

mox et castra subit ferroque auroque coruscis

mixta viris turmale fremit; dat euntibus enses,

plaudit equos, vocat ad portas; hortamina fortes

praeveniunt, timidisque etiam brevis addita virtus.

Dicta dies aderat, cadit ingens rite Tonanti

Gradivoque pecus, nullisque secundus in extis

pallet et armatis simulat sperare sacerdos.

iamque suos circum pueri nuptaeque patresque

funduntur mixti summisque a postibus obstant.

nec modus est lacrimis: rorant clipeique iubaeque

triste salutantum, et cunctis dependet ab armis

suspiranda domus; galeis iuvat oscula clusis

inserere amplexuque truces deducere conos.

illi, quis ferrum modo, quis mors ipsa placebat,

dant gemitus fractaque labant singultibus ira.

sic ubi forte viris longum super aequor ituris,

cum iam ad vela noti et scisso redit ancora fundo,

haeret amica manus: certant innectere collo

brachia, manantesque oculos hinc oscula turbant,

hinc magni caligo maris, tandemque relicti

stant in rupe tamen; fugientia carbasa visu

dulce sequi, patriosque dolent crebrescere ventos.

stant tamen, et nota puppim de rupe salutant.

Nunc mihi. Fama prior mundique arcana Vetustas,

cui meminisse ducum vitasque extendere curae,

pande viros, tuque o nemoris regina seniori.

Calliope, quas ille manus, quae movent arma

Gradivus, quantas populis solaverit urbes,

sublata molire lyra: neque enim altior ulli

mens hausto de fonte venit, rex tristis et aeger

pondere curarum propiorque abeuntibus annis

inter adhortantes vix sponte incedit Adrastus,

contentus ferro cingi latus; arma manipli

pone ferunt, volucres portis auriga sub ipsis

comit equos, et iam inde iugo luctatur Arion.

huic armat Larissa viros, huic celsa Prosymna,

aptior armentis Midea pecorosaque Phlius,

quaeque pavet longa spumantem valle Charadron

Neris, et ingenti turritae mole Cleonae

et Lacedaemonium Thyrea lectura cruorem,

iunguntur memores transmissi ab origine regis,

qui Drepani scopulos et oliviferae Sicyonis

culta serunt, quos pigra vado Strangilla taeenti

lambit et anfractu riparum incurvus Elisson.

saevus honos fluvio: Stygias lustrare severis

Eumenidas perhibetur aquis; huc mergere suetae

ora et anhelantes poto Phlegethonte cerastas,

seu Thracum vertere domos, seu tecta Mycenes

impia Cadmeumve larem; fugit ipse natantes

amnis, et innumeris livescunt stagna venenis,

it comes Inoas Ephyre solata querellas

Cenchreaeque manus, vatum qua conscius amnis

Gorgoneo percussus equo, quaque obiacet alto

Isthmos et a terris maria inclinata repellit.

haec manus Adrastum numero ter mille secuti

exsultant; pars gaesa manu. pars robora flammis

indurata diu—non unus namque maniplis

mos neque sanguis—habent, teretes pars vertere fundas

adsueti vacuoque diem praecingere gyro.

ipse annis sceptrisque subit venerabilis aeque:

ut possessa diu taurus meat arduus inter

pascua iam laxa cervice et inanibus armis,

dux tamen: haud illum bello adtemptare iuvencis

sunt animi; nam trunca vident de vulnere multo

cornua et ingentes plagarum in pectore nodos.

Proxima longaevo profert Dircaeus Adrasto

signa gener, cui bella favent, cui commodat iras

cuncta cohors: huic et patria de sede volentes

advenere viri, seu quos movet exsul et haesit

tristibus aucta fides, seu quis mutare potentes

praecipuum, multi, melior quos causa querenti

conciliat; dederat nec non ipse regendas

Aegion Arenenque, et quas Theseia Troezen

addit opes, ne rara movens inglorius iret

agmina, neu raptos patriae sentiret honores,

idem habitus, eadem arma viro. quae debitus hospes

hiberna sub nocte tulit: Teumesius implet

terga leo et gemino lucent hastilia ferro,

aspera volnifieo subter latus ense riget Sphinx,

iam regnum matrisque sinus fidasque sorores

spe votisque tenet, tamen et de turre suprema

attonitam totoque exstantem corpore longe

respicit Argian; haec mentem oculosque reducit

coniugis et dulces avertit pectore Thebas.

Ecce inter medios patriae ciet agmina gentis

fulmineus Tydeus, iam laetus et integer artus,

ut primae strepuere tubae: ceu lubricus alta

anguis humo verni blanda ad spiramina solis

erigitur liber senio et squalentibus annis

exutus laetisque minax interviret herbis:

a miser! agrestum si quis per gramen hianti:

obvius et primo fraudaverit ora veneno.

huic quoque praesentes Aetolis urbibus adfert

belli fama viros: sensit scopulosa Pylene

fletaque cognatis avibus Meleagria Pleuron

et praeceps Calydon, et quae Iove provocat Iden

Olenos, Ioniis et fluctibus hospita portu

Chalcis et Herculea turpatus gymnade vultus

amnis; adhuc imis vix truncam adtollere frontem

ausus aquis glaucoque caput submersus in antro

maeret, anhelantes aegrescunt pulvere ripae,

omnibus aeratae propugnant pectora crates,

pilaque saeva manu, patrius stat casside Mavors,

undique magnanimum pubes delecta coronant

Oeniden. hilarem bello notisque decorum

vulneribus; non ille minis Polynicis et ira

inferior, dubiumque adeo, cui bella gerantur.

Maior at inde novis it Doricus ordo sub armis,

qui ripas, Lyrcie, tuas. tua litora multo

vomere suspendunt, fluviorum ductor Achivum,

Inache—Persea neque enim violentior exit

amnis humo, cum Taurum aut Pleiadas hausit aquosas

spumeus et genero tumuit Iove—quos celer ambit

Asterion Dryopumque trahens Erasinus aristas,

et qui rura domant Epidauria—dexter Iaccho

collis, at Hennaeae Cereri negat—; avia Dyme

mittit opem densasque Pylos Neleia turmas;

nondum nota Pylos iuvenisque aetate secunda

Nestor, et ire tamen peritura in castra negavit,

hos agitat pulchraeque docet virtutis amorem

arduus Hippomedon; capiti tremit aerea cassis

ter niveum scandente iuba, latus omne sub armis

ferrea suta terunt, umeros ac pectora late

flammeus orbis habet, perfectaque vivit in auro

nox Danai: sontes Furiarum lampade nigra

quinquaginta ardent thalami; pater ipse cruentis

in foribus laudatque nefas atque inspicit enses.

illum Palladia sonipes Nemeaeus ab arce

devehit arma pavens umbraque immane volanti

implet agros longoque attollit pulvere campum,

non aliter silvas umeris et utroque refringens

pectore montano duplex Hylaeus ab antro

praecipiat: pavet Ossa vias, pecudesque feraeque

procubuere metu; non ipsis fratribus horror

afuit, ingenti donec Peneia saltu

stagna subit magnumque obiectus detinet amnem.

Quis numerum ferri gentisque et robora dictu

aequarit mortale sonans? suus excit in arma

antiquam Tiryntha deus; non fortibus illa

infecunda viris famaque immanis alumni

degenerat, sed lapsa situ fortuna, neque addunt

robur opes; rarus vacuis habitator in arvis

monstrat Cyclopum ductas sudoribus arces,

dat tamen haec iuvenum tercentum pectora, vulgus

innumerum bello, quibus haud ammenta nec enses

triste micant: flavae capiti tergoque leonum

exuviae gentilis honos, et pineus armat

stipes, inexhaustis artantur tela pharetris.

Herculeum paeana canunt, vastataque monstris

omnia; frondosa longum deus audit ab Oeta

dat Nemea comites, et quas in proelia vires

sacra Cleonaei cogunt vineta Molorchi.

gloria nota casae, foribus simulata salignis

hospitis arma dei, parvoque ostenditur arvo,

robur ubi et laxos qua reclinaverit artus

ilice, qua cubiti sedeant vestigia terra.

At pedes et toto despectans vertice bellum

quattuor indomitis Capaneus erepta iuvencis

terga superque rigens iniectu molis aenae

versat onus; squalet triplici ramosa corona

Hydra recens obitu: pars anguibus aspera vivis

argento caelata micat, pars arte reperta

conditur et fulvo moriens nigrescit in auro;

circum amnis torpens et ferro caerula Lerna.

at laterum tractus spatiosaque pectora servat

nexilis innumero Chalybum subtemine thorax,

horrendum, non matris, opus; galeaeque corusca

prominet arce gigans; atque uni missilis illi

cuspide praefixa stat frondibus orba cupressus.

huic parere dati, quos fertilis Amphigenia

planaque Messene montosaque nutrit Ithome,

quos Thryon et summis ingestum montibus Aepy,

quos Helos et Pteleon, Getico quos flebile vati

Dorion; hic fretus doctas anteire canendo

Aonidas mutos Thamyris damnatus in annos

ore simul citharaque—quis obvia numina temnat?—

conticuit praeceps, qui non certamina Phoebi

nosset et inlustres Satyro pendente Celaenas.

Iamque et fatidici mens expugnata fatiscit

auguris; ille quidem casus et dira videbat

signa, sed ipsa manu cunctanti iniecerat arma

Atropos obrueratque deum, nec coniugis absunt

insidiae, vetitoque domus iam fulgurat auro.

hoc aurum vati fata exitiale monebant

Argolico; scit et ipsa 1—nefas!—sed perfida coniunx

dona viro mutare velit, spoliisque potentis

imminet Argiae raptoque excellere cultu.

illa libens—nam regum animos et pondera belli

hac nutare videt, pariter ni providus heros

militet—ipsa sacros gremio Polynicis amati

exuerat cultus haud maesta atque insuper addit:

non haec apta mihi nitidis ornatibus inquit,

‘tempora, nec miserae placeant insignia formae

te sine: sat dubium coetu solante timorem

fallere et incultos aris advertere crines.

scilicet—infandum 1!—. cum tu eludare minanti

casside ferratusque sones. ego divitis aurum

Harmoniae dotale geram? dabit aptior ista

fors deus. Argolicasque habitu praestabo maritas,

cum regis coniunx, cum te mihi sospite templa

votivis implenda choris: nunc induat illa,

quae petit et bellante potest gaudere marito.’

sic Eriphylaeos aurum fatale penates

inrupit scelerumque ingentia semina movit,

et grave Tisiphone risit gavisa futuris.

Taenariis hic celsus equis, quam dispare coetu

Cyllarus ignaro generarat Castore prolem,

quassat humum; vatem cultu Parnassia monstrant

vellera: frondenti crinitur cassis oliva

albaque puniceas interplicat infula cristas,

arma simul pressasque iugo moderatur habenas.

hinc atque inde morae iaculis, et ferrea curru

silva tremit; procul ipse gravi metuendus in hasta

eminet et clipeo victum Pythona coruscat.

huius Apollineae currum comitantur Amyclae,

quos Pylos et dubiis Malea vitata carinis

plaudentique habiles Caryae resonare Dianae,

quos Pharis volucrumque parens Cythereia Messe,

Taygetique phalanx et oloriferi Eurotae

dura manus, deus ipse viros in pulvere crudo

Arcas alit nudaeque modos virtutis et iras

ingenerat; vigor inde animis et mortis honorae

dulce sacrum, gaudent natorum fata parentes

hortanturque mori, deflent iamque omnis ephebum

turba, coronato contenta est funere mater,

frena tenent duplexque inserto missile nodo,

exserti ingentes umeros, chlamys horrida pendet,

et cono Ledaeus apex. non hi tibi solum,

Amphiarae, merent: auget resupina maniplos

Elis, depressae populus subit incola Pisae,

qui te. flave, natant terris, Aiphee, Sicanis

advena, tam longo non umquam infecte profundo.

curribus innumeris late putria arva lacessunt

et bellis armenta domant: ea gloria genti

infando de more et fractis durat ab usque

axibus Oenomai; strident spumantia morsu

vincula, et effossas niveus rigat imber harenas.

Tu quoque Parrhasias ignara matre catervas—

a rudis armorum, tantum nova gloria suadet!—

Parthenopaee, rapis; saltus tunc forte remotos

torva parens—neque enim haec iuveni foret ire potestas—

pacabat cornu gelidique aversa Lycaei.

pulchrior haud ulli triste ad discrimen ituro

vultus et egregiae tanta indulgentia formae;

nec desunt animi, veniat modo fortior aetas,

quas non ille duces nemorum fluviisque dicata

numina, quas magno non abstulit igne Napaeas?

ipsam. Maenalia puerum cum vidit in umbra,

Dianam, tenero signantem gramina passu,

ignovisse ferunt comiti. Dictaeaque tela

ipsam et Amyciaeas umeris aptasse pharetras

prosilit audaci Martis percussus amore,

arma. tubas audire calens et pulvere belli

flaventem sordere comam captoque referri

hostis equo: taedet nemorum, titulumque nocentem

sanguinis humani pudor est nescire sagittas.

igneus ante omnes auro micat, igneus ostro,

undantemque sinum nodis inrugat Hiberis.

imbelli parma pictus Calydonia matris

proelia: trux laeva sonat arcus, et aspera plumis

terga Cydonea corytos harundine pulsat

electro pallens et iaspide clarus Eoa.

cornipedem trepidos suetum praevertere cervos,

velatum geminae deiecti! lyncis et arma

mirantem gravioris eri. sublimis agebat,

dulce rubens viridique genas spectabilis aevo.

Arcades huic veteres antris lunaque priores,

agmina fida datis, nemorum quos stirpe rigenti

fama satos, cum prima pedum vestigia tellus

admirata tulit; nondum arva domusque nec urbes

conubiisve modus; quercus laurique ferebant

cruda puerperia. ac populos umbrosa creavit

fraxinus, et feta viridis puer excidit orno.

hi lucis stupuisse vices noctisque feruntur

nubila et occiduum longe Titana secuti

desperasse diem. rarescunt alta colonis

Maenala. Parthenium fugitur nemus, agmina bello

Rhipeque et Stratie ventosaque donat Enispe.

non Tegea, non ipsa deo vacat alite felix

Cyllene templumque Aleae nemorale Minervae

et rapidus Clitor et qui tibi, Pythie. Ladon

paene socer, candensque iugis Lampia nivosis

et Pheneos nigro Styga mittere credita Diti.

venit et Idaeis ululatibus aemulus Azan

Parrhasiique duces, et quae risistis, Amores,

grata pharetrato Nonacria rura Tonanti,

dives et Orchomenos pecorum et Cynosura ferarum.

Aepytios idem ardor agros Psophidaque celsam

vastat et Herculeo vulgatos robore montes

monstriferumque Erymanthon et aerisonum Stymphalon.

Arcades hi, gens una viris, sed dissona cultu

scinditur: hi Paphias myrtos a stirpe recurvant

et pastorali meditantur proelia trunco,

his arcus, his tela sudes, his cassida crines

integit, Arcadii morem tenet ille galeri,

ille Lycaoniae rictu caput asperat ursae.

hos belli coetus iurataque pectora Marti

milite vicinae nullo iuvere Mycenae;

funereae tunc namque dapes mediique recursus

solis, et hic alii miscebant proelia fratres.

Iamque Atalantaeas implerat nuntius aures,

ire ducem bello totamque impellere natum

Arcadiam: tremuere gradus, elapsaque iuxta

tela: fugit silvas pernicior alite vento

saxa per et plenis obstantia flumina ripis,

qualis erat, correpta sinus et vertice flavum

crinem sparsa noto; raptis velut aspera natis

praedatoris equi sequitur vestigia tigris,

ut stetit adversisque impegit pectora frenis

—ille ad humum pallens—: ‘unde haec furibunda cupido,

nate, tibi? teneroque unde improba pectore virtus?

tu bellis aptare viros, tu pondera ferre

Martis et ensiferas inter potes ire catervas?

quamquam utinam quires 2! nuper te pallida vidi,

dum premis obnixo venabula comminus apro,

poplite succiduo resupinum ac paene ruentem,

et ni curvato torsissem spicula cornu,

nunc ubi bella tibi? nil te mea tela iuvabunt

nec teretes arcu-, maculis nec discolor atris

hic, cui fidis, equus: magnis conatibus instas,

vix Dryadum thalamis Erymanthiadumque furori

Nympharum mature puer. sunt omina vera:

mirabar, cur templa mihi tremuisse Dianae

nuper et inferior vultu dea visa, sacrisque

exuviae cecidere tholis; hoc segnior arcus

difficilesque manus et nullo in vulnere certae.

exspecta, dum maior honos, dum firmius aevum,

dum roseis venit umbra genis vultusque recedunt

ore mei; tunc bella tibi ferrumque, quod ardes,

ipsa dabo, et nullo matris revocabere fletu,

nunc refer arma domum! vos autem hunc ire sinetis,

Arcades, o saxis nimirum et robore nati?’

plura cupit; fusi circum natusque ducesque

solantur minuuntque metus, et iam horrida clangunt

signa tubae, nequit illa pio dimittere natum

complexu multumque duci commendat Adrasto.

At parte ex alia Cadmi Mavortia plebes,

maesta ducis furiis nec molli territa fama,

quando his vulgatum descendere viribus Argos,

tardius illa quidem regis causaque pudore,

verum bella movet, nulli destringere ferrum

impetus, aut umeros clipeo clausisse paterno

dulce nec alipedum iuga comere, qualia belli

gaudia; deiecti trepidas sine mente, sine ira

promisere manus; hic aegra in sorte parentem

unanimum, hic dulces primaevae coniugis annos

ingemit, et gremio miseros adcrescere natos.

bellator nulli caluit deus; ipsa vetusto

moenia lapsa situ magnaeque Amphionis arces

iam fessum senio nudant latus, et fide sacra

aequatos caelo surdum atque ignobile muros

firmat opus. tamen et Boeotis urbibus ultrix

adspirat ferri rabies, nec regis iniqui

subsidio, quantum socia pro gente moventur.

ille velut pecoris lupus expugnator opimi,

pectora tabenti sanie gravis hirtaque saetis

ora cruentata deformis hiantia lana,

decedit stabulis huc illuc turbida versans

lumina, si duri comperta clade sequantur

pastores, magnique fugit non inscius ausi.

Adcumulat crebros turbatrix Fama pavores:

hic iam dispersos errare Asopide ripa

Lernaeos equites; hic te, bacchate Cithaeron.

ille rapi Teumeson ait noctisque per umbras

nuntiat excubiis vigiles arsisse Plataeas.

nam Tyrios sudare lares et sanguine Dircen

inriguam fetusque novos iterumque locutam

Sphinga petris, cui non et scire licentia passim

et vidisse fuit? novus his super anxia turbat

corda metus: sparsis subito correpta canistris

silvestris regina chori decurrit in aequum

vertice ab Ogygio trifidamque huc tristis et illuc

lumine sanguineo pinum disiectat et ardens

erectam attonitis implet clamoribus urbem:

‘omnipotens Nysaee pater, cui gentis avitae

pridem lapsus amor. tu nunc horrente sub arcto

bellica ferrato rapidus quatis Ismara thyrso

pampineumque iubes nemus inreptare Lycurgo,

aut tumidum Gangen aut claustra novissima Rubrae

Tethyos Eoasque domos flagrante triumpho

perfuris. aut Hermi de fontibus aureus exis:

at tua progenies; positis gentilibus armis

quae tibi festa litant, bellum lacrimasque metumque

cognatumque nefas, iniusti munera regni,

pendimus. aeternis potius me, Bacche, pruinis

trans et Amazoniis ululatum Caucason armis

siste ferens,, quam monstra ducum stirpemque profanam

eloquar, en urges; alium tibi, Bacche, furorem

iuravi: similes video concurrere tauros;

idem ambobus honos unusque ab origine sanguis;

ardua conlatis obnixi cornua miscent

frontibus alternaque truces moriuntur in ira.

tu peior, tu cede,

nocens qui solus avita

gramina communemque petis defendere montem,

et saltum dux alter habet.’ sic fata gelatis

vultibus et Baccho iam demigrante quievit.

At trepidus monstro et variis terroribus impar

longaevi rex vatis opem tenebrasque sagaces

Tiresiae, qui mos incerta paventibus, aeger

consulit, ille deos non larga caede iuvencum,

non alacri pinna aut verum salientibus extis,

nec tripode implicito numerisque sequentibus astra,

turea nec supra volitante altaria fumo

tam penitus, durae quam Mortis limite manes

elicitos patuisse refert, Lethaeaque sacra

et mersum Ismeni subter confinia ponto

miscentis parat ante ducem, circumque bidentum

visceribus laceris et odori sulpuris aura

graminibusque novis et longo murmure purgat.

Silva capax aevi validaque incurva senecta,

aeternum intonsae frondis, stat pervia nullis

solibus; haud illam brumae minuere. Notusve

ius habet aut Getica Boreas impactus ab Ursa.

subter operta quies, vacuumque silentia servat

horror et exclusae pallet male lucis imago,

nec caret umbra deo: nemori Latonia cultrix

additur; hanc piceae cedrique et robore in omni

effictam sanctis occubat silva tenebris,

huius inaspectae luco stridere sagittae

nocturnique canum gemitus, ubi limina patrui

effugit inque novae melior redit ora Dianae;

aut ubi fessa iugis, dulcisque altissima somnos

lux movet, hic late iaculis circum undique fixis

effusam pharetra cervicem excepta quiescit,

extra immane patens tellus Mavortia campi,

fetus ager Cadmo. durus qui vomere primo

post consanguineas acies sulcosque nocentes

ausus humum versare et mollia sanguine prata

eruit; ingentes infelix terra tumultus

lucis adhuc medio solaque in nocte per umbras

exspirat, nigri cum vana in proelia surgunt

terrigenae; fugit incepto tremibundus ab arvo

agricola insanique domum rediere iuvene!.

Hic senior vates—Stygiis adcommoda quippe

terra sacris, vivoque placent sola pinguia tabo—

velleris obscuri pecudes armentaque sisti

atra monet, quaecumque gregum pulcherrima cervix

ducitur; ingemuit Dirce maestusque Cithaeron,

et nova clamosae stupuere silentia valles,

tum fera caeruleis intexit cornua sertis

ipse manu tractans, notaeque in limite silvae

principio largos noviens tellure cavata

inclinat Bacchi latices et munera verni

lactis et Actaeos imbres suadumque cruorem

manibus; adgeritur, quantum bibit arida tellus,

trunca dehinc nemora advolvunt, maestusque sacerdos

tris Hecatae totidemque satis Acheronte nefasto

virginibus iubet esse focos; tibi, rector Averni,

quamquam infossus humo superat tamen agger in auras

pineus; hunc iuxta cumulo minor ara profundae

erigitur Cereri; frontes atque omne cupressus

intexit plorata latus, iamque ardua ferro

signati capita et frugum libamine puro

in vulnus cecidere greges; tunc innuba Manto

exceptum pateris praelibat sanguen, et omnes

ter circum acta pyras sancti de more parentis

semineces fibras et adhuc spirantia reddit

viscera, nec rapidas cunctatur frondibus atris

subiectare faces, atque ipse sonantia flammis

virgulta et tristes crepuisse ut sensit acervos

Tiresias—illi nam plurimus ardor anhelat

ante genas impletque cavos vapor igneus orbes,—

exclamat—tremuere rogi et vox terruit ignem:—

‘Tartareae sedes et formidabile regnum

Mortis inexpletae, tuque, o saevissime fratrum,

cui servire dati manes aeternaque sontum

supplicia atque imi famulatur regia mundi,

solvite pulsanti loca muta et inane severae

Persephones vulgusque cava sub nocte repostum

elicite. et plena redeat Styga portitor alno.

ferte simul gressus, nec simplex manibus esto

in lucem remeare modus; tu separe coetu

Elysios, Persei. pios, virgaque potenti

nubilus Arcas agat; contra per crimina functis,

qui plures Erebo pluresque e sanguine Cadmi,

angue ter excusso et flagranti praevia taxo,

Tisiphone, dux pande diem. nec lucis egentes

Cerberus occursu capitum detorqueat umbras.’

Dixerat, et pariter senior Phoebeaque virgo

erexere animos: illi formidine nulla,

quippe in corde deus, solum timor obruit ingens

Oedipodioniden, vatisque horrenda canentis

nunc umeros nunc ille manus et vellera pressat

anxius inceptisque velit desistere sacris,

qualis Gaetulae stabulantem ad confraga silvae

venator longo motum clamore leonem

exspectat firmans animum et sudantia nisu

tela premens; gelat ora pavor gressusque tremiscunt,

quis veniat quantusque, sed horrida signa frementis

accipit et caeca metitur murmura cura.

Atque hic Tiresias nondum adventantibus umbris:

‘testor " ait, " divae, quibus hunc saturavimus ignem

laevaque convulsae dedimus carchesia terrae,

iam nequeo tolerare moram, cassusne sacerdos

audior? an, rabido iubeat si Thessala cantu,

ibitis et Scythicis quotiens medicata venenis

Colchis aget, trepido pallebunt Tartara motu:

nostri cura minor, si non attollere bustis

corpora nec plenas antiquis ossibus urnas

egerere et mixtos caelique Erebique sub unum

funestare deos libet aut exsanguia ferro

ora sequi atque aegras functorum carpere fibras?

ne tenues annos nubemque hanc frontis opacae

spernite, ne, moneo; et nobis saevire facultas,

novimus et quidquid dici noscique timetis,

et turbare Hecaten, ni te, Thymbraee, vererer

et triplicis mundi summum, quem scire nefastum.

illum—sed taceo: prohibet tranquilla senectus,

iamque ego vos’ —avide subicit Phoebeia Manto:

‘audiris, genitor, vulgusque exsangue propinquat.

panditur Elysium chaos, et telluris opertae

dissilit umbra capax, silvaeque et nigra patescunt

flumina, liventes Acheron eiectat harenas.

fumidus atra vadis Phlegethon incendia volvit,

et Styx discretis interflua manibus obstat,

ipsum pallentem solio circumque ministras

funestorum operum Eumenidas Stygiaeque severos

Iunonis thalamos et torva cubilia cerno,

in speculis Mors atra sedet dominoque silentes

adnumerat populos: maior superimminet ordo.

arbiter hos dura versat Cortynius urna

vera minis poscens adigitque expromere vitas

usque retro et tandem poenarum lucra fateri,

quid tibi monstra Erebi, Scyllas et inane furentes

Centauros solidoque intorta adamante Gigantum

vincula et angustam centeni Aegaeonis umbram?’

‘Immo" ait. "o nostrae regimen viresque senectae,

ne volgata mihi. quis enim remeabile saxum

fallentesque lacus Tityonque alimenta volucrum

et caligantem longis lxiona gyris

nesciat? ipse etiam, melior cum sanguis, opertas

inspexi sedes, Hecate ducente, priusquam

obruit ora deus totamque in pectora lucem

detulit. Argolicas magis huc adpelle precando

Thebanasque animas; alias avertere gressus

lacte quater sparsas maestoque excedere luco,

nata, iube; tum qui vultus habitusque, quis ardor

sanguinis adfusi. gens utra superbior adsit.

dic agedum nostramque mone per singula noctem.’

Iussa facit carmenque serit, quo dissipat umbras,

quo reciet sparsas: qualis. si crimina demas.

Colchis et Aeaeo simulatrix litore Circe,

tunc his sacrificum dictis adfata parentem:

‘primus sanguineo submittit inertia Cadmus

ora lacu. iuxtaque virum Cythereia proles

insequitur, geminusque bibit de vertice serpens.

terrigenae comites illos, gens Martia, cingunt,

quis aevi mensura dies. manus omnis in armis,

omnis et in capulo; prohibent obstantque ruuntque

spirantum rabie, nec tristi incumbere fossae

cura. sed alternum sitis exhaurire cruorem.

proxima natarum manus est fletique nepotes,

hic orbam Autonoen et anhelam cernimus Ino

respectantem arcus et ad ubera dulce prementem

pignus et oppositis Semelen a ventre lacertis.

Penthea iam fractis genetrix Cadmeia thyrsis

iamque remissa deo pectusque adaperta cruentum

insequitur planctu; fugit ille avia Lethes

et Stygios super usque lacus, ubi mitior illum

fiet pater et lacerum componit corpus Echion.

tristem nosco Lycum dextramque in terga reflexum

Aeoliden, umero iactantem funus onusto.

necdum ille aut habitus aut versae crimina formae

mutat Aristaeo genitus: frons aspera cornu,

tela manu, reicitque canes in vulnus hiantes.

ecce autem magna subit invidiosa caterva

Tantalis et tumido percenset funera luctu,

nil deiecta malis; iuvat effugisse deorum

numina et insanae plus iam permittere linguae.’

Talia dum patri canit intemerata sacerdos,

illius elatis tremefacta adsurgere vittis

canities tenuesque impelli sanguine vultus,

nec iam firmanti baculo nec virgine fida

nititur, erectusque solo ‘desiste canendo.

nata’ ait, ‘externae satis est mihi lucis, inertes

discedunt nebulae, et vultum niger exsilit aer.

umbrisne an supero dimissus Apolline complet

spiritus? en video quaecumque audita, sed ecce

maerent Argolici deiecto lumine manes!

torvus Alias Proctusque nocens mitisque Phoroneus

truncatusque Pelops et saevo pulvere sordens

Oenomaus largis umectant imbribus ora.

auguror hinc Thebis belli meliora. Quid autem

hi grege condenso, quantum arma et vulnera monstrant.

pugnaces animae, nobis in sanguine multo

oraque pectoraque et falso clamore levatas

intendunt sine pace manus? rex, fallor, an hi sunt

quinquaginta illi? cernis Chthoniumque Chrominque

Phegeaque et nostra praesignem Maeona lauro,

ne saevite, duces, nihil hic mortalibus ausum,

credite, consiliis: hos ferrea neverat annos

Atropos. existis casus: bella horrida nobis,

atque iterum Tydeus.’ dicit, vittaque ligatis

frondibus instantes abigit monstratque cruorem.

Stabat inops comitum Cocyti in litore maesto

Laius, immiti quem iam deus ales Averno

reddiderat. dirumque tuens obliqua nepotem—

noscit enim vultu—non ille aut sanguinis haustus,

cetera ceu plebes, aliumve accedit ad imbrem,

immortale odium spirans, sed prolicit ultro

Annius vates: ‘Tyriae dux inelyte Thebes.

cuius ab interitu non ulla Amphionis arces

vidit amica dies. o iam satis ulte cruentum

exitium et multum placata minoribus umbra,

quos miseranda fugis: iacet ille in funere longo,

quem fremis. et iunctae sentit confinia mortis.

obsitus exhaustos paedore et sanguine vultus

eiectusque die: sors leto durior omni,

crede mihi! quaenam immeritum vitare nepotem

causa tibi? confer vultum et satiare litanti

sanguine venturasque vices et funera belli

pande vel infensus vel res miserate tuorum,

tunc ego te optata vetitam transmittere Lethen

puppe dabo placidumque pia tellure reponam

et Stygiis mandabo deis.’ mulcetur honoris

muneribus fingitque genas, dein talia reddit:

‘cur tibi versanti manes, aequaeve sacerdos,

lectus ego augurio tantisque potissimum umbris,

qui ventura loquar: satis est meminisse priorum,

nostrane praeclari, pudeat, consulta nepotes

poscitis? illum, illum sacris adhibete nefastis.

qui laeto fodit ense patrem, qui semet in ortus

vertit et indignae regerit sua pignora matri,

et nunc ille deos Furiarumque atra fatigat

concilia et nostros rogat haec in proelia manes,

quodsi adeo placui deflenda in tempora vates.

dicam equidem, quo me Lachesis, quo torva Megaera

usque sinunt: bellum, innumero venit undique bellum

agmine. Lernaeosque trahit fatalis alumnos

Gradivus stimulis; hos terrae monstra deumque

tela manent pulchrique obitus et ab igne supremo

sontes lege morae, certa est victoria Thebis.

ne trepida, nec regna ferox germanus habebit,

sed Furiae geminumque nefas, numerosque per enses,

ei mihi! crudelis vincit pater.’ haec ubi fatum,

labitur et flexa dubios ambage relinquit.

Interea gelidam Nemeen et conscia laudis

Herculeae dumeta vaga legione tenebant

Inaehidae; iam Sidonias avertere praedas,

sternere, ferre domos ardent instantque. quis iras

flexerit, unde morae, medius quis euntibus error,

Phoebe, doce: nos rara manent exordia famae.

Marcidus edomito bellum referebat ab Haemo

Liber; ibi armiferos geminae iam sidera brumae

orgia ferre Getas canumque virescere dorso

Othryn et Icaria Rhodopen adsueverat umbra,

et iam pampineos materna ad moenia currus

promovet; effrenae dextra laevaque secuntur

lynces, et uda mero lambunt retinacula tigres,

post exsultantes spolia armentalia portant

seminecesque lupos scissasque Mimallones ursas.

nec comitatus iners: sunt illic Ira Furorque

et Metus et Virtus et numquam sobrius Ardor

succiduique gradus et castra simillima regi.

isque ubi pulverea Nemeen effervere nube

conspicit et solem radiis ignescere ferri.

necdum compositas belli in certamina Thebas,

concussus visis, quamquam ore et pectore marcet,

aeraque tympanaque et biforem reticere tumultum

imperat, attonitas qui circum plurimus aures,

atque ita: ‘me globus iste meamque exscindere gentem

apparat; ex longo recalet furor; hoc mihi saevum

Argos et indomitae bellum ciet ira novercae,

usque adeone parum cineri data mater iniquo

natalesque rogi quaeque ipse micantia sensi

fulgura? relliquias etiam fusa eque sepulcrum

paelicis et residem ferro petit impia Theben.

nectam fraude moras; illum, illum tendite campum,

tendite, io, comites.’ Hyrcanae ad signa iugales

intumuere iubas, dicto prius adstitit arvis.

Tempus erat,medii cum solem in culmina mundi

tollit anhela dies. Tibi tardus hiantibus arvis

stat vapor atque omnes admittunt aethera luci.

undarum vocat ille deas mediusque silentum

incipit: ‘agrestes fluviorum numina Nymphae

et nostri pars magna gregis, perferte laborem,

quem damus. Argolicos paulum mihi fontibus amnes

stagnaque et errantes obducite pulvere rivos,

praecipuam Nemeen, qua nostra in moenia bellis

nunc iter. ex alto fugiat liquor; adiuvat ipse

Phoebus adhuc summo, cesset ni vestra voluntas,

limite; vim coeptis indulgent astra, meaeque

aestifer Erigones spumat canis, ite volentes,

ite in operta soli; post vos ego gurgite pleno

eliciam, et quae dona meis amplissima sacris,

vester habebit honos, nocturnaque furta licentum

cornipedum et cupidas Faunorum arcebo rapinas.’

dixerat: ast illis tenuis percurrere visus

ora situs, viridisque comis exhorruit umor.

protinus Inachios haurit sitis ignea campos:

diffugere undae, squalent fontesque lacusque,

et cava ferventi durescunt flumina limo.

aegra solo macies, teucrique in origine culmi

inclinata seges, deceptum margine ripae

stat pecus, atque amnes quaerunt armenta natatos.

sic ubi se magnis refluus suppressit in antris

Nilus et Eoae liquentia pabula brumae

ore premit, fumant desertae gurgite valles

et patris undosi sonitus exspectat hiulca

Aegyptus, donec Phariis alimenta rogatus

donet agris magnumque inducat messibus annum.

Aret Lenia nocens, aret Lyrcius et ingens

Inachus advolvensque natantia saxa Charadrus

et numquam in ripis audax Erasinus et aequus

fluctibus Asterion, ille alta per avia notus

audiri et longe pastorum rumpere somnos.

una tamen tacitas sed iussu numinis undas

haec quoque secreta nutrit Langia sub umbra,

nondum illi raptus dederat lacrimabile nomen

Archemorus, nec fama deae; tamen avia servat

et nemus et fluvium; manet ingens gloria Nympham,

cum tristem Hypsipylen ducibus sudatus Achaeis

ludus et atra sacrum recolet trieteris Ophelten.

Ergo nec ardentes clipeos vectare nec artos

thoracum nexus—tantum sitis horrida torret—

sufficiunt: non ora modo angustisque perusti

faucibus, interior sed vis quatit, aspera pulsu

corda, gelant venae, et siccis cruor aeger adhaeret

visceribus: tunc sole putris, tunc pulvere tellus

exhalat calidam nubem, non spumeus imber

manat equum: siccis inlidunt ora lupatis,

ora catenatas procul exsertantia linguas;

nec legem dominosve pati, sed perfurit arvis

flammatum pecus, huc illuc impellit Adrastus

exploratores, si stagna Licymnia restent.

si quis Amymones superet liquor: omnia caecis

ignibus hausta sedent, nec spes umentis Olympi.

ceu flavam Libyen desertaque pulveris Afri

conlustrent nullaque umbratam nube Syenen.

Tandem inter silvas—sic Euhius ipse pararat—

errantes subitam pulchro in maerore tuentur

Hypsipyles; illi quamvis et ad ubera Opheltes

non suus. Inachii proles infausta Lycurgi.

dependet—neglecta comam nec dives amictu—

regales tamen ore notae, nec mersus acerbis

exstat honos, tunc haec adeo stupefactus Adrastus:

‘diva potens nemorum—nam te vultusque pudorque

mortali de stirpe negant—. quae laeta sub isto

igne poli non quaeris aquas, succurre propinquis

gentibus: Arquitenens seu te Latonia casto

de grege transmisit thalamis, seu lapsus ab astris

non humilis fecundat amor—neque enim ipse deorum

arbiter Argolidum thalamis novus—. aspice maesta

agmina. nos ferro meritas exscindere Thebas

mens tulit, imbelli sed nunc sitis aspera fato

submittitque animos et inertia robora carpit

da fessis in rebus opem, seu turbidus amnis,

seu tibi foeda palus; nihil hae in sorte pudendum,

nil humile est: tu nunc Ventis pluvioque rogaris

pro Iove, tu refugas vires et pectora bellis

exanimata reple: sic hoc tibi sidere dextro

crescat onus. tantum reduces det flectere gressus

Iuppiter, o quanta belli donabere praeda!

Direaeos tibi, diva, greges numerumque rependam

sanguinis, et magna lucus signabitur ara.’

dixit, et orantis media inter anhelitus ardens

verba rapit, cursuque animae labat arida lingua;

idem omnes pallorque viros flatusque soluti

oris habet, reddit demisso Lemnia vultu:

‘diva quidem vobis, etsi caelestis origo est,

unde ego? mortales utinam haud transgressa fuissem

luctibus! altricem mandati cernitis orbam

pignoris; at nostris an quis sinus uberaque ulla,

scit deus, et nobis regnum tamen et pater ingens—

sed quid ego haec, fessosque optatis demoror undis?

mecum age nunc. si forte vado Langia perennes

servat aquas; solet et rabidi sub limite Caneri

semper, et Icarii quamvis iuba fulguret astri,

ire tamen.’ simul haerentem, ne tarda Pelasgis

dux foret, a! miserum vicino caespite alumnum—

sic Parcae volvere—locat ponique negantis

floribus adgestis et amico murmure dulces

solatur lacrimas: qualis Berecyntia mater,

dum parvum circa iubet exsultare Tonantem

Curetas trepidos; illi certantia plaudunt

orgia, sed magnis resonat vagitibus Ide.

At puer in gremio veniae telluris et alto

gramine nunc faciles sternit procursibus herbas

in vultum nitens, caram modo lactis egeno

nutricem plangore ciens iterumque renidens

et teneris meditans verba inluetantia labris

miratur nemorum strepitus aut obvia carpit

aut patulo trahit ore diem nemorique malorum

inscius et vitae multum securus inerrat.

sic tener Odrysia Mavors nive, sic puer ales

vertice Maenalio, talis per litora reptans

improbus Ortygiae latus inclinabat Apollo.

Illi per dumos et opaca virentibus umbris

devia; pars cingunt, pars arta plebe sequuntur

praecelerantque ducem, medium subit illa per agmen

non humili festina modo; iamque amne propinquo

rauca sonat vallis, saxosumque impulit aures

murmur: ibi exsultans conclamat ab agmine primus,

sicut erat levibus tollens vexilla maniplis

Argus aquae! longusque virum super ora cucurrit

clamor aquae! sic Ambracii per litora ponti

nauticus in remis iuvenum monstrante magistro

fit sonus inque vicem contra percussa reclamat

terra, salutatus cum Leucada pandit Apollo,

incubuere vadis passim discrimine nullo

turba simul primique, nequit secernere mixtos

aequa sitis, frenata suis in curribus intrant

armenta, et pleni dominis armisque feruntur

quadripedes; hos turbo rapax, hos lubrica fallunt

saxa, nec implicitos fluvio reverentia reges

proterere aut mersisse vado clamantis amici

ora. fremunt undae, longusque a fontibus amnis

diripitur, modo lene virens et gurgite puro

perspicuus nunc sordet aquis egestus ab imis

alveus; inde tori riparum et proruta turbant

gramina; iam crassus caenoque et pulvere sordens,

quamquam expleta sitis, bibitur tamen, agmina bello

decertare putes iustumque in gurgite Martem

perfurere aut captam tolli victoribus urbem.

Atque aliquis regum medio circumfluus amni:

‘silvarum, Nemea. longe regina virentum,

lecta Rivis sedes, quam tu non Herculis actis

dura magis, rabidi cum colla comantia monstri

augeret et tumidos animam angustaret in artus!

hac saevisse tenus populorum in coepta tuorum

sufficiat: tuque o cunctis insuete domari

solibus, aeternae largitor corniger undae,

laetus eas, quacumque domo gelida ora resolvis

immortale tumens; neque enim tibi cana repostas

Bruma nives raptasque alio de fonte refundit

Arcus aquas gravidive indulgent nubila Cori.

sed tuus et nulli ruis expugnabilis astro.

te nec Apollineus Ladon nec Xanthus uterque

Spercheusque minax Centaureusque Lycormas

praestiterint; tu pace mihi, tu nube sub ipsa

armorum festisque super celebrabere mensas—

accipias fessisque libens iterum hospita pandas

flumina defensasque velis agnoscere turmas.’