Book 6

6. Nuntia multivago Danaas perlabitur urbes

Fama gradu, sancire novo sollemnia busto

Inachidas ludumque super, quo Martia bellis

praesudare paret seseque accendere virtus.

Graium ex more decus: primus Pisaea per arva

hunc pius Alcides Pelopi certavit honorem

pulvereumque fera crinem detersit oliva:

proxima vipereo celebratur libera nexu

Phocis, Apollineae bellum puerile pharetrae;

mox circum tristes servata Palaemonis aras

nigra superstitio, quotiens animosa resumit

Leucothea gemitus et amica ad litora festa

tempestate venit: planctu conclamat uterque

Isthmos. Echioniae responsant flebile Thebae,

et nunc eximii regum, quibus Argos alumnis

conexum caelo, quorumque ingentia tellus

Aonis et Tyriae suspirant nomina matres,

concurrunt nudasque movent in proelia vires:

ceu primum ausurae trans alta ignota biremes,

seu Tyrrhenam hiemem, seu stagna Aegaea lacessant,

tranquillo prius arma lacu clavumque levesque

explorant remos atque ipsa pericula discunt;

at cum experta cohors, tune pontum inrumpere fretae

longius ereptasque oculis non quaerere terras.

Clara laboriferos caelo Tithonia currus

extulerat vigilesque deae pallentis habenas

et Nox et cornu fugiebat Somnus inani;

iam plangore viae, gemitu iam regia mugit

flebilis, acceptos longe nemora avia frangunt

multiplicantque sonos, sedet ipse exutus honoro

vittarum nexu genitor squalentiaque ora

sparsus et incultam ferali pulvere barbam,

asperior contra planctusque egressa viriles

exemplo famulas premit hortaturque volentes

orba parens, lacerasque super prorumpere nati

relliquias ardet totiensque avolsa refertur,

arcet et ipse pater, mox ut maerentia dignis

vultibus Inachii penetrarunt limina reges,

ceu nova tunc clades et primo saueius infans

vulnere letalisve inrumperet atria serpens,

sic alium ex alio quamquam lassata fragorem

pectora congeminant, integratoque resultant

accensae clamore fores; sensere Pelasgi

invidiam et lacrimis excusant crimen obortis.

Ipse, datum quotiens intereisoque tumultu

conticuit stupefacta domus, solatur Adrastus

adloquiis genitorem ultro, nune fata recensens

resque hominum duras et inexorabile pensum,

nune aliam prolem mansuraque numine dextro

pignora, nondum orsis modus, et lamenta redibant.

ille quoque adfatus non mollius audit amicos,

quam trucis Ionii rabies clamantia ponto

vota virum aut tenues curant vaga fulmina nimbos.

Tristibus interea ramis teneraque cupresso

damnatus flammae torus et puerile feretrum

texitur: ima virent agresti stramina cultu;

proxima gramineis operosior area sertis,

et picturatus morituris floribus agger;

tertius adsurgens Arabum strue tollitur ordo

Eoas complexus opes incanaque glebis

tura et ab antiquo durantia cinnama Belo.

summa crepant auro, Tyrioque attollitur ostro

molle supercilium, teretes hoc undique gemmae

inradiant, medio Linus intertextus acantho

letiferique canes: opus admirabile semper

oderat atque oculos flectebat ab omine mater,

arma etiam et veterum exuvias circumdat avorum

gloria mixta malis adflictaeque ambitus aulae,

ceu grande exsequiis onus atque immensa ferantur

membra rogo, sed cassa tamen sterilisque dolentes

fama iuvat, parvique augescunt funere manes,

inde ingens lacrimis honor et miseranda voluptas,

muneraque in cineres annis graviora feruntur —

namque illi et pharetras brevioraque tela dicarat

festinus voti pater insontesque sagittas;

iam tunc et nota stabuli de gente probatos

in nomen pascebat equos — cinctusque sonantes

armaque maiores exspectatura lacertos.

spes avidae! quas non in nomen credula vestes

urgebat studio cultusque insignia regni

purpureos sceptrumque minus? cuncta ignibus atris

damnat atrox suaque ipse parens gestamina ferri,

si damnis rabidum queat exsaturare dolorem.

Parte alia gnari monitis exercitus instat

auguris aeriam truncis nemorumque ruina,

montis opus, cumulare pyram, quae crimina caesi

anguis et infausti cremet atra piacula belli,

his labor accisam Nemeen umbrosaque tempe

praecipitare solo lucosque ostendere Phoebo,

sternitur extemplo veteres incaedua ferro

silva comas, largae qua non opulentior umbrae

Argolicos inter saltusque educta Lycaeos

extulerat super astra caput: stat sacra senectae

numine, nec solos hominum transgressa veterno

fertur avos, Nymphas etiam mutasse superstes

Faunorumque greges, aderat miserabile luco

exscidium: fugere ferae, nidosque tepentes

absiliunt — metus urget — aves; cadit ardua fagus,

Chaoniumque nemus brumaeque inlaesa cupressus,

procumbunt piceae, flammis alimenta supremis,

ornique iliceaeque trabes metuendaque suco

taxus et infandos belli potura cruores

fraxinus atque situ non expugnabile robur.

hinc audax abies et odoro vulnere pinus

scinditur, adclinant intonsa cacumina terrae

alnus amica fretis nec inhospita vitibus ulmus.

dat gemitum tellus: non sic eversa feruntur

Ismara, cum fracto Boreas caput extulit antro,

non grassante noto citius nocturna peregit

flamma nemus; linquunt flentes dilecta locorum

otia cana Pales Silvanusque arbiter umbrae

semideumque pecus, migrantibus adgemit illis

silva, nec amplexae dimittunt robora Nymphae.

ut cum possessas avidis victoribus arces

dux raptare dedit, vix signa audita, nec urbem

invenias; ducunt sternuntque abiguntque feruntque

immodici, minor ille fragor, quo bella gerebant.

Iamque pari cumulo geminas hanc tristibus umbris,

ast illam superis aequus labor auxerat aras,

cum signum luctus cornu grave mugit adunco

tibia, cui teneros suetum producere manes

lege Phrygum maesta. Pelopem monstrasse ferebant

exsequiale sacrum carmenque minoribus umbris

utile, quo geminis Niobe consumpta pharetris

squalida bissenas Sipylon deduxerat urnas.

Portant inferias arsuraque fercula primi

Graiorum, titulisque pios testantur honores

gentis quisque suae; longo post tempore surgit

colla super iuvenum — numero dux legerat omni —

ipse fero clamore torus, cinxere Lycurgum

Leni a ei proceres, genetricem mollior ambit

turba, nec Hypsipyle raro subit agmine; valiant

Inachidae memores, sustentant livida nati

bracchia et inventae concedunt plangere matri.

Illic infaustos ut primum egressa penates

Eurydice, nudo vocem de pectore rumpit

planctuque et longis praefata ululatibus infit:

‘non hoc Argolidum coetu circumdata matrum

speravi te, nate, sequi, nec talia demens

fingebam votis annorum elementa tuorum,

nil saevum reputans; etenim his in finibus aevi

unde ego bella tibi Thebasque ignara timerem?

cui superum nostro committere sanguine pugnas

dulce? quis hoc armis vovit scelus? at tua nondum,

Cadme, domus, nullus Tyrio grege plangitur infans,

primitias egomet lacrimarum et caedis acerbae

ante tubas ferrumque tuli, dum deside cura

credo sinus fidos altricis et ubera mando,

quidni ego? narrabat servatum fraude parentem

insontesque manus, en! quam ferale putemus

abiurasse sacrum et Lemni gentilibus unam

inmunem furiis, haec illa — et creditis ausae ! —

haec pietate potens solis abiecit in arvis

non regem dominumve, alienos impia partus,

hoc tantum, silvaeque infamis tramite liquit,

quem non anguis atrox — quid enim hac opus, ei mihi, leti

mole fuit? — tantum caeli violentior aura

impulsaeque noto frondes eassusque valeret

exanimare timor, nec vos incessere luctu

orba aveo, fixum matri immotumque manebat

hac altrice nefas; atquin et blandus ad illam,

nate, magis, solam nosse atque audire vocantem,

ignarusque mei: nulla ex te gaudia matri,

illa tuos questus lacrimososque impia risus

audiit et vocis decerpsit murmura primae.

illa tibi genetrix semper, dum vita manebat,

nune ego. sed miserae mihi nec punire potestas

sic meritam! quid dona, duces, quid inania fertis

iusta rogis? illam — nil poscunt amplius umbrae, —

illam, oro, cineri simul excisaeque parenti

reddite, quaeso, duces, per ego haec primordia belli,

cui peperi; sic aequa gemant mihi funera matres

Oxygiae.’ sternit crines iteratque precando:

‘reddite, nec vero crudelem avidamque vocate

sanguinis: oceumbam pariter, dum vulnere iusto

exsaturata oculos, unum impellamur in ignem.’

talia vociferans alia de parte gementem

Hypsipylen — neque enim illa comas nec pectora servat —

agnovit longe, et socium indignata dolorem:

‘hoc saltem, o proceres, tuque o, cui pignora nostri

proturbata tori, prohibete, auferte supremis

invisam exsequiis. quid se funesta parenti

miscet et in nostris spectatur et ipsa ruinis?’

sic ait abruptisque immutuit ore querellis:

non secus ac primo fraudatum lacte iuvencum,

cui trepidae vires et solus ab ubere sanguis,

seu fera seu duras avexit pastor ad aras;

nunc vallem spoliata parens, nunc flumina questu,

nunc armenta movet vacuosque interrogat agros;

tunc piget ire domum, maestoque novissima campo

exit et oppositas impasta avertitur herbas.

At genitor sceptrique decus cultusque Tonantis

inicit ipse rogis, tergoque et pectore fusam

caesariem ferro minuit sectisque iacentis

obnubit tenuia ora comis, ac talia fletu

verba pio miscens: ‘alio tibi, perfide, pacto,

Iuppiter, hunc crinem voti reus ante dicaram,

si pariter virides nati libare dedisses

ad tua templa genas, sed non ratus ore sacerdos,

damnataeque preces: ferat haec, quae dignior, umbra.’

iam face subiecta primis in frondibus ignis

exclamat, labor insanos arcere parentes.

Stant iussi Danaum atque obtentis eminus armis

prospectu visus interclusere nefasto.

ditantur flammae; non umquam opulentior illic

ante cinis: crepitant gemmae, atque immane liquescit

argentum, et pictis exsudat vestibus aurum;

nec non Assyriis pinguescunt robora sucis,

pallentique croco strident ardentia mella,

spumantesque mero paterae verguntur et atri

sanguinis et rapti gratissima cymbia lactis,

tunc septem numero turmas — centenus ubique

surgit eques — versis ducunt insignibus ipsi

Graiugenae reges, lustrantque ex more sinistro

orbe rogum et stantes inclinant pulvere flammas,

ter curvos egere sinus, inlisaque telis

tela sonant, quater horrendum pepulere fragorem

arma, quater mollem famularum bracchia planctum,

semianimas alter pecudes spumantiaque ignis

accipit armenta; hic luctus abolere noviqvie

funeris auspicium vates, quamquam omina sentit

vera, iubet: dextri gyro et vibrantibus hastis

hac redeunt, raptumque suis libamen ab armis

quisque iacit, seu frena libet seu cingula flammis

mergere seu iaculum summae seu cassidis umbram,

Finis erat, lassusque putres iam Mulciber ibat

in cineres; instant flammis multoque soporant

imbre rogum, posito donec cum sole labores

exhausti; seris vix cessit cura tenebris,

roscida iam novies caelo dimiserat astra

Lucifer et totidem Lunae pracvenerat ignes

mutato nocturnus equo, nec conscia fallit

sidera et alterno deprenditur unus in ortu;

mirum, opus adcelerasse manus1: stat saxea moles,

templum ingens cineri, rerumque effictus in illa

ordo docet casus: fessis hic flumina monstrat

Hypsipyle Danais, hic reptat flebilis infans,

hic iacet, extremum tumuli circum asperat orbem

squameus; exspectes morientis ab ore cruenta

sibila, marmorea sic volvitur anguis in hasta.

Iamque avidum pugnas visendi vulgus inermes

fama vocat; cunctis arvis ac moenibus adsunt

exciti; illi etiam, quis belli incognitus horror,

quos effeta domi, quos prima reliquerat aetas,

conveniunt: non aut Ephyraeo in litore tanta

umquam aut Oenomai fremuerunt agmina circo.

Collibus incurvis viridique obsessa corona

vallis in amplexu nemorum sedet; hispida circum

stant iuga, et obiectus geminis umbonibus agger

campum exire vetat, longo quem tramite planum

gramineae frontes sinuataque caespite vivo

mollia non subitis augent fastigia clivis.

illic conferti, iam sole rubentibus arvis,

bellatrix sedere cohors; ibi corpore mixto

metiri numerum vultusque habitusque suorum

dulce viris, tantique iuvat fiducia belli.

centum ibi nigrantes, armenti robora, tauros

lenta mole trahunt; idem numerusque colorque

matribus et nondum lunatis fronte iuvencis.

Exin magnanimum series antiqua parentum

invenitur, miris in vultum animata figuris.

primus anhelantem duro Tirynthius angens

pectoris attritu sua frangit in ossa leonem,

haud illum impavidi, quamvis et in aere suumque

Inachidae videre decus, pater ordine iuncto

laevus harundinae recubans super aggere ripae

cernitur emissaeque indulgens Inachus urnae.

Io post tergum, iam prona dolorque parentis,

spectat inocciduis stellatum visibus Argum.

ast illam melior Phariis erexerat arvis

Iuppiter atque hospes iam tunc Aurora colebat.

Tantalus inde parens, non qui fallentibus undis

imminet aut refugae sterilem rapit aera silvae,

sed pius et magni vehitur conviva Tonantis.

parte alia victor curru Neptunia tendit

lora Pelops, prensatque rotas auriga natantes

Myrtilos et volucri iam iamque relinquitur axe.

et gravis Acrisius speciesque horrenda Coroebi

et Danae culpata sinus, et in amne reperto

tristis Amymone, parvoque Alcmena superbit

Hercule, tergemina crinem circumdata luna.

iungunt discordes inimica in foedera dextras

Belidae fratres; sed vultu mitior adstat

Aegyptus, Danai manifestum adgnoscere ficto

ore notas pacisque malae noctisque futurae,

mille dehinc species, tandem satiata voluptas

praestantesque viros vocat ad sua praemia virtus.

Primus sudor equis, dic inclyta, Phoebe, regentum

nomina, dic ipsos; neque enim generosior umquam

alipedum conlata acies, ceu praepete cursu

confligant densae volucres aut litore in uno

Aeolus insanis statuat certamina ventis.

Ducitur ante omnis rutilae manifestus Arion

igne iubae. Neptunus equo, si certa priorum

fama, pater; primus teneri laesisse lupatis

ora et litoreo domitasse in pulvere fertur,

verberibus parcens; etenim insatiatus eundi

ardor et hiberno par inconstantia ponto.

saepe per Ionium Libycumque natantibus ire

interiunctus equis omnesque adsuerat in oras

caeruleum deferre patrem; stupuere relicta

Nubila, certantes Eurique Notique sequuntur.

nec minor in terris bella Eurysthea gerentem

Amphitryoniaden alto per gramina sulco

duxerat, illi etiam ferus indocilisque teneri,

mox divum dono regis dignatus Adrasti

imperia et multum mediis mansueverat annis.

tunc rector genero Polynici indulget agendum

multa monens, ubi fervor equo, qua suetus ab arte

mulceri, ne saeva manus, ne liber habenis

impetus, ‘urge alios" inquit "stimulisque minisque;

ille ibit, minus ipse voles.’ sic ignea lora

cum daret et rapido Sol natum imponeret axi,

gaudentem lacrimans astra insidiosa docebat

nolentesque teri zonas mediamque polorum

temperiem: pius ille quidem et formidine cauta,

sed iuvenem durae prohibebant discere Parcae.

Oebalios sublimis agit, spes proxima palmae,

Amphiaraus equos; tua furto lapsa propago,

Cyllare, dum Scythici diversus ad ostia Ponti

Castor Amyclaeas remo permutat habenas.

ipse habitu niveus, nivei dant colla iugales,

concolor est albis et cassis et infula cristis,

quin et Thessalicis felix Admetus ab oris

vix steriles compescit equas; Centaurica dicunt

semina (credo, adeo sexum indignantur, et omnis

in vires adducta venus); noctemque diemque

adsimulant, maculis internigrantibus albae:

tantus uterque color, credi nec degener illo

de grege, Castaliae stupuit qui sibila cannae

laetus et audito contempsit Apolline pasci.

ecce et Iasonidae iuvenes, nova gloria matris

Hypsipyles, subiere iugo, quo vectus uterque,

nomen avo gentile Thoas atque omine dictus

Euneos Argoo. geminis eadem omnia: vultus,

currus, equi, vestes, par et concordia votis,

vincere vel solo cupiunt a fratcre relinqui.

it Chromis Hippodamusque, alter satus Hercule magno,

alter ab Oenomao: dubites, uter effera presset

frena magis. Getici pecus hic Diomedis, at ille

Pisaei iuga patris habet, crudelibus ambo

exuviis diroque imbuti sanguine currus.

metarum instar erant hinc nudo robore quercus,

olim omnis exuta comas, hinc saxeus umbo,

arbiter agricolis; finem iacet inter utrumque,

quale quater iaculo spatium, ter harundine vincas.

Interea cantu Musarum nobile muleens

concilium citharaeque manus insertus Apollo

Parnassi summo spectabat ab aethere terras;

orsa deum — nam saepe Iovem Phlegramque suique

anguis opus fratrumque pius cantarat honores —

tunc aperit, quis fulmen agat, quis sidera ducat

spiritus, unde animi fluviis, quae pabula ventis,

quo fonte immensum vivat mare, quae via solis

praecipitet noctem, quae porrigat, imane tellus

an media et rursus mundo succincta latenti.

finis erat, differt avidas audire sorores,

dumque chelyn lauro textumque inlustre coronae

subligat et picto discingit pectora limbo,

haud procul Herculeam Nemcen clamore reductus

aspicit atque illic ingens certaminis instar

quadriiugi. noscit cunctos, et forte propinquo

constiterant Admetus et Amphiaraus in arvo.

tunc secum: ‘quisnam iste duos, fidissima Phoebi

nomina, commisit deus in discrimina reges?

ambo pii cariquc ambo; nequeam ipse priorem

dicere. Peliacis hic cum famularer in arvis —

sic Iovis imperia et nigrae voluere Sorores —

tura dabat famulo nec me sentire minorem

ausus; at hic tripodum comes et pius artis alumnus

aetheriae. potior meritis tamen ille, sed huius

extrema iam fila colu; datur ordo senectae

Admeto serumque mori; tibi nulla supersunt

gaudia, nam Thebae iuxta et tenebrosa vorago.

scis miser, et nostrae pridem cecinere volucres.’

dixit, et os fletu paene inviolabile tinctus

extemplo Nemeen radiante per aera saltu

ocior et patrio venit igne suisque sagittis,

ipse olim in terris, caelo vestigia durant,

claraque per zephyros etiamnum semita lucet.

Et iam sortitus Prothous versarat aena

casside, iamque locus cuique est et liminis ordo.

terrarum decora ampla viri, decora aequa iugales,

divum utrumque genus, stant uno margine clausi

spesque audaxque una metus et fiducia pallens.

nil fixum cordi: pugnant exire .paventque,

concurrit summos animosum frigus in artus.

qui dominis, idem ardor equis; face lumina surgunt,

ora sonant morsu, spumisque et sanguine ferrum

uritur, impulsi nequeunt obsistere postes

claustraque, compressae transfumat anhelitus irae.

stare adeo miserum est, pereunt vestigia mille

ante fugam, absentemque ferit gravis ungula campum,

circumstant fidi, nexusque et torta iubarum

expediunt firmantque animos et plurima monstrant.

insonuit contra Tyrrhenum murmur, et omnes

exsiluere loco. quae tantum carbasa ponto,

quae bello sic tela volant, quae nubila caelo?

amnibus hibernis minor est, minor impetus igni,

tardius astra cadunt, glomerantur tardius imbres,

tardius e summo decurrunt flumina monte.

Emissos videre atque agnovere Pelasgi.

et iam rapti oculis, iam caeco pulvere mixti

una in nube latent, vultusque umbrante tumultu

vix inter sese clamore et nomine noscunt.

evolvere globum, et spatio quo quisque valebat

diducti: delet sulcos iterata priores

orbita, nunc avidi prono iuga pectore tangunt,

nunc pugnante genu et pressis duplicantur habenis.

colla toris crinita tument, stantesque repectit

aura iubas, bibit albentes humus arida nimbos,

fit sonus humanisque pedum tenuisque rotarum.

nulla manu requies, densis insibilat aer

verberibus; gelida non crebrior exsilit Arcto

grando, nec Olentis manant tot cornibus imbres.

Senserat adductis alium praesagus Arion

stare ducem loris, dirumque expaverat insons

Oedipodioniden; iam illinc a limine discors

iratusque oneri solito truculentior ardet.

Inachidae credunt accensum laudibus; ille

aurigam fugit, aurigae furiale minatur

efferus, et campo dominum circumspicit omni.

ante tamen cunctos sequitur longeque secundus

Amphiaraus agit, quem Thessalus aequat eundo

Admetus: iuxta gemini, nunc Euneos ante

et nunc ante Thoas, cedunt vincuntque, nec umquam

ambitiosa pios conlidit gloria fratres.

postremum discrimen erant Chromis asper et asper

Hippodamus, non arte rudes, sed mole tenentur

cornipedum; prior Hippodamus fert ora sequentum,

fert gemitus multaque umeros incenditur aura.

speravit flexae circum compendia metae

interius ductis Phoebeius augur habenis

anticipasse viam; nec non et Thessalus heros

spe propiore calet, dum non cohibente magistro

spargitur in gyros dexterque exerrat Arion.

iam prior Oeclides et iam non tertius ibat

Admetus, laxo cum tandem ambo orbe reductus

aequoreus sonipes premit evaditque parumper

gavisos; subit astra fragor, caelumque tremiscit,

omniaque excusso patuere sedilia vulgo,

sed nec lora regit nec verbera pallidus audet

Labdacides: lassa veluti ratione magister

in fluctus, in saxa ruit nec iam amplius astra

respicit et victam proiecit casibus artem.

Rursus praecipites in recta ac devia campi

obliquant tenduntque vias, iterum axibus axes

inflicti, radiisque rotae; pax nulla fidesque:

bella geri ferro levius, bella horrida credas;

is furor in laudes, trepidant mortemque minantur,

multaque transversis praestringitur ungula campis,

nec iam sufficiunt stimuli, non verbera, voce

nominibusque dent Pholoen Admetus et Irin

fumantemque Thoen, rapidum Danaeius augur

Ascheton increpitans meritumque voeabula Cygnum,

audit et Herculeum Strymon Chromin, Euneon audit

igneus Acthion; tardumque Cydona lacessit

Hippodamus, variumque Thoas rogat ire Podarcen.

solus Echionides errante silentia curru

maesta tenet trepidaque timet se voce fateri.

vixdum coeptus equis labor, et iam pulvere quarto

campum ineunt, iamque et tepidis sudoribus artus

effeti, et crassum rapit eiectatque vaporem

cornipedum flammata sitis, nec iam integer illis

impetus, et longi suspendunt ilia flatus,

hic anceps Fortuna diu decernere primum

ausa venit, ruit, Haemonium dum fervidus instat

Admetum superare, Thoas, nec pertulit ullam

frater opem. velit ille quidem, sed Martius ante

obstitit Hippodamus mediasque immisit habenas.

mox Chromis Hippodamum metae interioris ad orbem

viribus Herculeis et toto robore patris

axe tenet prenso, luctantur abire iugales

nequiquam frenosque et colla rigentia tendunt.

ut Siculas si quando rates tenet aestus et ingens

auster agit, medio stant vela tumentia ponto.

tunc ipsum fracto curru deturbat, et isset

ante Chromis; sed Thraces equi ut videre iacentem

Hippodamum, redit illa fames, iamiamque trementem

partiti furiis, ni frena ipsosque frementes

oblitus palmae retro Tirynthius heros

torsisset victusque et conlaudatus abisset.

At tibi promissos iamdudum Phoebus honores,

Amphiarae, cupit, tandem ratus apta favori

tempora pulverei venit in spatia horrida circi,

cum iam in fine viae, et summum victoria nutat;

anguicomam monstri effigiem, saevissima visu

ora, movet sive ille Erebo seu finxit in astus

temporis, innumera certe formidine cultum

tollit in astra nefas, non illud ianitor atrae

impavidus Lethes, non ipsae horrore sine alto

Eumenides vidisse queant, turbasset euntes

Solis equos Martisque iugum, nam flavus Arion

ut vidit, saliere iubae, atque erectus in armos

stat sociumque iugi comitesque utrimque laboris

secum alte suspendit equos, ruit ilicet exsul

Aonius nexusque diu per terga volutus

exuit; abripitur longe moderamine liber

currus; at hunc putri praeter tellure iacentem

Taenarii currus et Thessalus axis et heros

Lemnius obliqua, quantum vitare dabatur,

transabiere fuga. tandem caligine mersum

erigit adcursu comitum caput aegraque tollit

membra solo, et socero redit haud speratus Adrasto.

Quis mortis, Thebane, locus, nisi dura negasset

Tisiphone, quantum poteras dimittere bellum?

te Thebc fraterque palam, te plangeret Argos,

te Nemee, tibi Lerna comas Larissaque supplex

poneret, Archemori maior colerere sepulcro.

Tum vero Occlides, quamquam iam certa sequenti

praemia, cum vacuus domino prior iret Arion,

ardet adhuc cupiens vel inanem vincere currum.

dat vires refovetque deus; volat ocior euro,

ceu modo carceribus dimissus in arva solutis,

verberibusque iubas et terga lacessit habenis

increpitans Caerumque levem Cygnumque nivalem.

nunc saltem, dum nemo prior, rapit igneus orbes

axis, et effusae longe sparguntur harenae,

dat gemitum tellus et iam tunc saeva minatur.

forsitan et victo prior isset Arion e Cygnus,

sed vetat aequorcus vinci pater: hinc vice iusta

gloria mansit equo, cessit victoria vati.

huic pretium palmae gemini cratera ferebant

Herculeum iuvenes: illum Tirynthius olim

ferre manu sola spumantemque ore supino

vertere, seu monstri victor seu Marte, solebat.

Centauros habet arte truces aurumque figuris

terribile: hic mixta Lapitharum caede rotantur

saxa, faces aliique iterum crateres, ubique

ingentes morientum irae; tenet ipse furentem

Hylaeum et torta molitur robora barba,

at tibi Maeonio fertur circumflua limbo

pro meritis, Admete, chlamys repetitaque multo

murice: Phrixei natat hic contemptor ephebus

aequoris et picta tralucet eaerulus unda;

in latus ire manus mutaturusque videtur

bracchia, nec siceum speres in stamine crinem;

contra autem frustra sedet anxia turre suprema

Sestias in speculis, moritur prope conscius ignis,

has Adrastus opes dono victoribus ire

imperat; at generum famula solatur Achaea.

Sollicitat tunc ampla viros ad praemia cursu

praeceleres: agile studium et tenuissima virtus,

pacis opus, cum sacra vocant, nec inutile bellis

subsidium, si dextra neget, prior omnibus Idas,

nuper Olympiacis umbratus tempora ramis,

prosilit; excipiunt plausu Pisaea iuventus

Eleaeque manus, sequitur Sicyonius Alcon,

et bis in Isthmiaca victor clamatus harena

Phaedimus, alipedumque fugam praegressus equorum

ante Dymas, sed tunc aevo tardante secutus,

multi et, quos varii tacet ignorantia vulgi,

hinc atque hinc subiere, sed Arcada Parthenopaeum

appellant densique cient vaga murmura circi,

nota parens cursu; quis Maenaliac Atalantes

nesciat egregium decus et vestigia cunctis

indeprensa procis? onerat celeberrima natum

mater, et ipse procul fama iam notus inermes

narratur cervas pedes inter aperta Lycaei

tollere et emissum cursu deprendere telum,

tandem exspectatus volucri super agmina saltu

emicat et torto chlamydem diffibulat auro.

effulsere artus, membrorumque omnis aperta est

laetitia, insignes umeri, nec pectora nudis

deteriora genis, latuitque in corpore vultus.

ipse tamen formae laudem aspernatur et arcet

mirantes; tunc Palladios non inscius haustus

incubuit pinguique cutem fuscatur olivo.

hoc Idas, hoc more Dymas aliique nitescunt.

sic ubi tranquillo perlucent sidera ponto

vibraturque fretis caeli stellantis imago,

omnia clara nitent, sed clarior omnia supra

Hesperos exercet radios, quantusque per altum

aethera, caeruleis tantus monstratur in undis,

proximus et forma nec multum segnior Idas

cursibus atque aevo iuxta prior; attamen illi

iam tenuem pingues florem induxere palaestrae,

deserpitque genis nec se lanugo fatetur

intonsae sub nube comae, tunc rite citatos

explorant acuuntque gradus, variasque per artes

exstimulant docto languentia membra tumultu:

poplite nunc sidunt flexo, nunc lubrica forti

pectora confidunt plausu, nunc ignea tollunt

crura brevemque fugam necopino fine reponunt.

Ut ruit atque aequum submisit regula limen,

corripuere leves spatium, campoque refulsit

nuda cohors: volucres isdem modo tardius arvis

isse videntur equi; credas e plebe Cydonum

Parthorumque fuga totidem exsiluisse sagittas,

non aliter celeres Hyrcana per avia cervi,

cum procul impasti fremitum accepere leonis

sive putant, rapit attonitos fuga caeca metusque

congregat, et longum dant cornua mixta fragorem.

effugit hic oculos rapida puer ocior aura

Maenalius, quem deinde gradu premit horridus Idas

inspiratque umero, flatuque et pectoris umbra

terga premit, post ambiguo discrimine tendunt

Phaedimus atque Dymas, illis celer imminet Alcon.

flavus ab intonso pendebat vertice crinis

Arcados; hoc primis Triviae pascebat ab annis

munus et, Ogygio victor cum Marte redisset,

nequiquam patriis audax promiserat aris.

tunc liber nexu lateque in terga solutus

occursu zephyri retro fugit et simul ipsum

impedit infestoque volans obtenditur Idae.

inde dolum iuvenis fraudique adcommoda sensit

tempora; iam finem iuxta, dum limina victor

Parthenopaeus init, correpto crine reductum

occupat, et longae primus ferit ostia portae.

Arcades arma fremunt, armis defendere regem,

ni raptum decus et meriti reddantur honores,

contendunt totoque parant descendere circo.

sunt et quis Idae placeat dolus, ipse regesta

Parthenopaeus humo vultumque oculosque madentes

obruit, accessit lacrimarum gratia formae,

pectora nunc maerens, nunc ora indigna cruento

ungue secat meritamque comam, furit undique clamor

dissonus, ambiguumque senis cunctatur Adrasti

consilium, tandem ipse refert: ‘compescite litem,

o pueri! virtus iterum temptanda; sed ite

limite non uno, latus hoc conceditur Idae,

tu diversa tene, fraus cursibus omnis abesto.’

Audierant, dictoque manent, mox numina supplex

affatu tacito iuvenis Tegeaeus odorat:

‘diva potens nemorum, tibi enim hic, tibi crinis honori

debitus, eque tuo venit haec iniuria voto,

si bene quid genetrix, si quid venatibus ipse

promerui, ne, quaeso, sinas hoc omine Thebas

ire nec Arcadiae tantum meruisse pudorem.’

auditum manifesta fides: vix campus euntem

sentit, et exilis plantis intervenit aer,

raraque non fracto vestigia pulvere pendent.

inrumpit clamore fores, clamore recurrit

ante ducem prensaque fovet suspiria palma,

finiti cursus, operumque insignia praesto.

Arcas equum dono, clipeum gerit improbus Idas,

cetera plebs Lyciis vadit contenta pharetris.

Tunc vocat, emisso si quis decernere disco

impiger et vires velit ostentare superbas.

it iussus Pterelas. et aenae lubrica massae

pondera vix toto curvatus corpore iuxta

deicit; inspectant taciti expenduntque laborem

Inachidae. mox turba ruunt, duo gentis Achaeae,

tres Ephyreiadae, Pisa satus unus, Acarnan

septimus; et plures agitabat gloria, ni se

arduus Hippomedon cavea stimulante tulisset

in medios, lateque ferens sub pectore dextro

orbem alium: ‘hunc potius, iuvenes, qui moenia saxis

frangere, qui Tyrias deiectum vaditis arces,

hunc rapite: ast illud cui non iaculabile dextrae

pondus?’ et abreptum nullo conamine iecit

in latus, absistunt procul attonitique fatentur

cedere; vix unus Phlegyas acerque Menestheus —

hos etiam pudor et magni tenuere parentes —

promisere manum; concessit cetera pubes

sponte et adorato rediit ingloria disco.

(malis Bistoniis clipeus Mavortis in arvis

luce mala Pangaea ferit solemque refulgens

territat incussaque dei grave mugit ab hasta.

Pisaeus Phlegyas opus incohat et simul omnes

abstulit in se oculos: ea viso corpore virtus

promissa, ac primum terra discumque manumque

asperat, excusso mox circum pulvere versat,

quod latus in digitos, mediae quod certius ulnae

conveniat, non artis egens: hic semper amori

ludus erat, patriae non tantum ubi laudis obiret

sacra, sed alternis Alpheon utrumque solebat

metari ripis et, qua latissima distant,

non umquam merso transmittere flumina disco.

ergo operum fidens non protinus horrida campi

iugera, sed caelo dextram metitur, humique

pressus utroque genu collecto sanguine discum

ipse super sese rotat atque in nubila condit.

ille citus sublime petit similisque cadenti

crescit in adversum, tandemque exhaustus ab alto

tardior ad terram redit atque immergitur arvis.

sic cadit, attonitis quotiens avellitur astris,

Solis opaca soror; procul auxiliantia gentes

aera crepant frustraque timent, at Thessala victrix

ridet anhelantes audito carmine bigas.

conlaudant Danai, sed non tibi molle tuenti,

Hippomedon, maiorque manus speratur in aequo.

Atque illi extemplo, cui spes infringere dulce

immodicas, Fortuna venit, quid numina contra

tendere fas homini? spatium iam immane parabat,

iam cervix conversa, et iam latus omne redibat:

excidit ante pedes elapsum pondus et ictus

destituit frustraque manum demisit inanem,

ingemuere omnes, rarisque ea visa voluptas,

inde ad conatus timida subit arte Menestheus

cautior, et multum te, Maia crete, rogato

molis praevalidae castigat pulvere lapsus.

illa manu magna et multo felicior exit,

nec partem exiguam circi transvecta quievit,

fit sonus, et fixa signatur terra sagitta,

tertius Hippomedon valida ad certamina tardos

molitur gressus; namque illum corde sub alto

et casus Phlegyae monet et fortuna Menesthei.

erigit adsuetum dextrae certamen, et alte

sustentans rigidumque latus fortesque lacertos

consulit ac vasto contorquet turbine, et ipse

prosequitur, fugit horrendo per inania saltu

iamque procul meminit dextrae servatque tenorem

discus, nec dubia iunctave Menesthea victum

transabiit meta: longe super aemula signa

consedit viridesque umeros et opaca theatri

culmina ceu latae tremefecit mole ruinae:

quale vaporifera saxum Polyphemus ab Aetna

lucis egente manu tamen in vestigia puppis

auditae iuxtaque inimicum exegit Ulixen.

sic et Aloidae, cum iam calcaret Olympum

desuper Ossa rigens, ipsum glaciale ferebant

Pelion et trepido sperabant iungere caelo.

Tum genitus Talao victori tigrin inanem

ire iubet, fulvo quae circumfusa nitebat

margine et extremos auro mansueverat ungues.

Gnosiacos arcus habet et vaga tela Menestheus.

at tibi ait, ‘Phlegya, casu frustrate sinistro,

hunc, quondam nostri decus auxiliumque Pelasgi,

ferre damus,neque enim Hippomedon inviderit, ensem,

nunc opus est animis: infestos tollite caestus

comminus; haec bellis et ferro proxima virtus.’

Constitit immanis cerni immanisque timeri

Argolicus Capaneus, ac dum nigrantia plumbo

tegmina cruda boum non mollior ipse lacertis

induitur, ‘date tot iuvenum de milibus unum

huc’ ait, ‘atque utinam potius de stirpe veniret

aemulus Aonia, quem fas demittere leto,

nec mea crudelis civili sanguine virtus.’

obstipuere animi, fecitque silentia terror.

tandem insperatus nuda de plebe Laeonum

prosilit Aleidamas, mirantur Dorica regum

agmina; sed socii fretum Polluce magistro

norant et sacras inter crevisse palaestras.

ipse deus posuitque manus et bracchia finxit —

materiae suadebat amor; — tune saepe locavit

comminus, et simili stantem miratus in ira

sustulit exsultans nudumque in pectora pressit,

illum indignatur Capaneus ridetque vocantem

ut miserans, poscitque alium, tandemque coaetus

restitit, et stimulis iam languida colla tumescunt.

fulmineas alte suspensi corpora plantis

erexere manus; tuto procul ora recessu

armorum in speculis, aditusque ad volnera elusi.

hic, quantum Tityos Stygiis consurgat ab arvis,

si torvae patiantur aves, tanta undique pandit

membrorum spatia et tantis ferus ossibus exstat.

hic paulo ante puer, sed enim maturius aevo

robur, et ingentes spondet tener impetus annos,

quem vinci haud quisquam saevo neque sanguine tingui

malit, et erecto timeat spectacula voto.

Ut sese permensi oculis et uterque priorem

speravere locum, non protinus ira nec ictus:

alternus paulum timor et permixta furori

consilia, inclinant tantum contraria iactu

bracchia et explorant caestus hebetantque ferendo,

doctior hic differt animum metuensque futuri

cunctatus vires dispensat: at ille nocendi

prodigus incautusque sui ruit omnis et ambas

consumit sine lege manus atque inrita frendit

insurgens seque ipse premit, sed providus astu

et patria vigil arte Lacon hos reicit ictus,

hos cavet; interdum nutu capitisque citati

integer obsequio, manibus nunc obvia tela '

discutiens, instat gressu voltuque recedit:

saepe etiam iniustis conlatum viribus hostem —

is vigor ingenio, tanta experientia dextrae est —

ultro audax animis intratque et obumbrat et alte

adsilit. ut praeceps cumulo salit unda minantes

in scopulos et fracta redit, sic ille furentem

circuit expugnans; levat ecce diuque minatur

in latus inque oculos; illum rigida arma caventem

avocat ac manibus necopinum interserit ictum

callidus et mediam designat volnere frontem:

iam cruor, et tepido signantur tempora rivo.

nescit adhue Capaneus subitumque per agmina murmur

miratur; verum ut fessam super ora reduxit

forte manum et summo maculas in vellere vidit,

non leo, non iaculo tantum indignata recepto

tigris: agit toto cedentem fervidus arvo

praecipitatque retro iuvenem atque in terga supinat,

dentibus horrendum stridens, geminatque rotatas

multiplicatque manus, rapiunt conamina venti,

pars cadit in caestus; motu Spartanus acuto

mille cavet lapsas circum cava tempora mortes

auxilioque pedum, sed non tamen immemor artis

adversus fugit et fugiens tamen ictibus obstat.

Et iam utrumque labor suspiriaque aegra fatigant.

tardius ille premit, nee iam hic absistere velox,

defectique ambo genibus pariterque quierunt.

sic ubi longa vagos lassarunt aequora nautas

et signum de puppe datum, posuere parumper

bracchia: vix requies, iam vox citat altera remos,

ecce iterum immodice venientem eludit et exit

sponte ruens mersusque umeris: effunditur ille

in caput, adsurgentem alio puer improbus ictu

perculit eventuque impalluit ipse secundo.

clamorem Inachidae, quantum non litora, tollunt,

non nemora, illum ab humo conantem ut vidit Adrastus

tollentemque manus et non toleranda parantem:

‘ite, oro, socii, furit, ite, opponite dextras,

festinate, furit, palmamque et praemia ferte!

non prius, effracto quam misceat ossa cerebro,

absistet, video, moriturum auferte Lacona.’

nec mora, prorumpit Tydeus, nec iussa recusat

Hippomedon: tunc vix ambo conatibus ambas

restringunt cohibentque manus ac plurima suadent:

‘ vineis, abi; pulchrum vitam donare minori.

noster et hic bellique comes.’ nil frangitur heros,

ramumque oblatumque manu thoraca repellit

vociferans: ‘liceat! non has ego pulvere crasso

atque cruore genas, meruit quibus iste favorem

semivir, infodiam mittamque informe sepulcro

corpus et Ocbalio donem lugere magistro?’

dicit; at hunc socii tumidum et vicisse negantem

avertunt, contra laudant insignis alumnum

Taygeti longeque minas risere Lacones.

Iamdudum variae laudes et conscia virtus

Tydea magnanimum stimulis urgentibus angunt.

ille quidem et disco bonus et contendere cursu,

nec caestu bellare minor, sed corde labores

ante alios erat uncta pale. sic otia Martis

degere et armiferas laxare adsueverat iras

ingentes contra ille viros Acheloia circum

litora felicesque deo monstrante palaestras.

ergo ubi luctandi iuvenes animosa citavit

gloria, terrificos umeris Aetolus amictus

exuitur patriumque suem, levat ardua contra

membra Cleonaeae stirpis iactator Agylleus,

Herculea nec mole minor, sic grandibus alte

insurgens umeris hominem super improbus exit.

sed non ille rigor patriumque in corpore robur:

luxuriant artus, effusaque sanguine laxo

membra natant; unde haec audax fiducia tantum

Oenidae superare parem, quamquam ipse videri

exiguus, gravia ossa tamen nodisque lacerti

difficiles, numquam hunc animum natura minori

corpore nec tantas ausa est includere vires.

Postquam oleo gavisa cutis, petit aequor uterque

procursu medium atque hausta vestitur harena,

tum madidos artus alterno pulvere siccant,

collaque demersere umeris et bracchia late

vara tenent, iam tunc astu deducit in aequum

callidus et celsum procurvat Agyllea Tydeus,

submissus tergo et genibus vicinus harenae,

ille autem, Alpini veluti regina cupressus

verticis urgenti cervicem inclinat in austro

vix sese radice tenens, terraeque propinquat,

iamdudum aetherias eadem reditura sub auras:

non secus ingentes artus praecelsus Agylleus

sponte premit parvumque gemens duplicatur in hostem,

et iam alterna manus frontemque umerosque latusque

collaque pectoraque et vitantia crura lacessit.

interdumque diu pendent per mutua fulti

bracchia, nunc saevi digitorum vincula frangunt.

non sic ductores gemini gregis horrida tauri

bella movent; medio coniunx stat candida prato

victorem exspectans, rumpunt obnixa furentes

pectora, subdit amor stimulos et volnera sanat:

fulmineo sic dente sues, sic hispida turpes

proelia villosis ineunt complexibus ursi.

vis eadem Oenidae; nec sole aut pulvere fessa

membra labant, riget arta cutis durisque laborum

castigata toris, contra non integer ille

flatibus alternis aegroque effetus hiatu

exuit ingestas fluvio sudoris harenas

ae furtim rapta sustentat pectora terra.

instat agens Tydeus fletumque in colla minatus

crura subit; coeptis non evaluere potiri

frustratae brevitate manus, venit arduus ille

desuper oppressumque ingentis mole ruinae

condidit, haud aliter collis scrutator Hiberi

cum subiit longeque diem vitamque reliquit,

si tremuit suspensus ager subitumque fragorem

rupta dedit tellus, latet intus monte soluto

obrutus, ac penitus fractum obtritumque cadaver

indignantem animam propriis non reddidit astris.

acrior hoc Tydeus, animisque et pectore supra est.

nee mora, cum vinclis onerique elapsus iniquo

circuit errantem et tergo necopinus inhaeret,

mox latus et firmo celer implicat ilia nexu,

poplitibus genua inde premens evadere nodos

nequiquam et lateri dextram insertare parantem

improbus, horrendum visu ac mirabile pondus,

sustulit. Herculeis pressum sic fama lacertis

terrigenam sudasse Libyn, cum fraude reperta

raptus in excelsum, nee iam spes ulla cadendi,

nec licet extrema matrem contingere planta,

fit sonus, et laetos adtollunt agmina plausus,

tunc alte librans inopinum sponte remisit

obliquumque dedit, procumbentemque secutus

colla simul dextra, pedibus simul inguina vinxit.

deficit obsessus soloque pudore repugnat,

tandem pectus humi pronamque extensus in alvum

sternitur, ac longo maestus post tempore surgit,

turpia signata linquens vestigia terra,

palmam autem dextra laevaque nitentia dono

arma ferens Tydeus: ‘quid si non sanguinis huius

partem haud exiguam — scitis — Dircaeus haberet

campus, ubi hae nuper Thebarum foedera plagae?’

haec simul ostentans quaesitaque praemia laudum

dat sociis, sequitur neglectus Agyllea thorax.

Sunt et qui nudo subeant concurrere ferro,

iamque aderant instructi armis Epidaurins Agreus

et nondum fatis Dircaeus agentibus exsul,

dux vetat Iasides: ‘manet ingens copia leti,

o iuvenes! servate animos avidumque furorem

sanguinis adversi, tuque o, quem propter avita

iugera, dilectas cui desolavimus urbes,

ne, precor, ante aciem ius tantum casibus esse

fraternisque sinas — abigant hoc numina! — votis.’

sic ait, atque ambos aurata casside ditat.

tum generum, ne laudis egens, iubet ardua necti

tempora Thebarumque ingenti voce citari

victorem: dirae recinebant omnia Parcae.

Ipsum etiam proprio certamina festa labore

dignari et tumulo supremum hunc addere honorem

hortantur proceres ac, ne victoria desit

una ducum numero, fundat vel Lyctia cornu

tela rogant, tenui vel nubila transeat hasta,

obsequitur gaudens, viridique ex aggere in aecum

stipatus summis iuvenum descendit; at illi

pone leves portat pharetras et cornua iussus

armiger: ingentem iactu transmittere circum

eminus et dictae dare vulnera destinat orno.

Quis fluere occultis rerum neget omina causis?

fata patent homini, piget inservare, peritque

venturi praemissa fides: sic omina casum

fecimus, et vires hausit Fortuna nocendi.

Campum emensa brevi fatalis ab arbore tacta,

horrendum visu, per quas modo fugerat auras,

venit harundo retro versumque a fine tenorem

pertulit, et notae iuxta ruit ora pharetrae.

multa duces errore serunt: hi nubila et altos

occurrisse notos, adversi roboris ictu

tela repulsa alii. penitus latet exitus ingens

monstratumque nefa s: uni remeabile bellum

et tristes domino spondebat harundo recursus.