Hymn 5

5. Passio Sancti Vincenti Martyris. Beate martyr, prospera

diem triumphalem tuum,

quo sanguinis merces tibi

corona, Vincenti, datur.

hic te ex tenebris saeculi

tortore victo et iudice

evexit ad caelum dies

Christoque ovantem reddidit.

nunc angelorum particeps

conlucis insigni stola,

quam testis indomabilis

rivis cruoris laveras,

cum te satelles idoli

praecinctus atris legibus

litare divis gentium

ferro et catenis cogeret.

ac verba primum mollia

suadendo blande effuderat,

captator ut vitulum lupus

rapturus adludit prius.

rex, inquit, ‘orbis maximus,

qui sceptra gestat Romula,1

servire sanxit omnia

priscis deorum cultibus.

vos, Nazareni, adsistite,

rudemque ritum spernite.

haec saxa, quae princeps colit,

placate fumo et victima.’

exclamat hic Vincentius,

Levita de tribu sacra,

minister altaris Dei,

septem ex columnis lacteis;

‘tibi ista praesint numina,

tu saxa, tu lignum colas,

tu mortuorum mortuus

fias deorum pontifex.

nos lucis auctorem Patrem

eiusque Christum Filium,

qui solus ac verus Deus,

Datiane, confitebimur.’

hic ille iam commotior,

audesne, non felix, ait,

‘ius hoc deorum et principum

violare verbis asperis,

ius et sacratum et publicum,

cui cedit humanum genus,

nec te iuventae fervidae

instans periclum permovet?

hoc namque decretum cape:

aut ara ture et caespite

precanda iam nunc est tibi,

aut mors luenda est sanguine.’

respondit ille altrinsecus:

‘age ergo, quidquid virium,

quidquid potestatis tibi est,

palam reluctor, exere!

vox nostra quae sit, accipe:

est Christus et Pater Deus:

servi huius et testes sumus;

extorque, si potes, fidem!

tormenta, carcer, ungulae

stridensque flammis lammina,

atque ipsa poenarum ultima

mors Christianis ludus est.

o vestra inanis vanitas

scitumque brutum Caesaris!

condigna vestris sensibus

coli iubetis numina

excisa fabrili manu,

cavis recocta et follibus,

quae voce, quae gressu carent

inmota, caeca, elinguia.

his sumptuosa splendido

delubra crescunt marmore,

his colla mugientium

percussa taurorum cadunt.

at sunt 1 et illic spiritus,

sunt, sed magistri criminum

vestrae et salutis aucupes,

vagi, inpotentes, sordidi,

qui vos latenter incitos

in omne conpellunt nefas,

vastare iustos caedibus,

plebem piorum carpere.

norunt et ipsi ac sentiunt

pollere Christum et vivere,

eiusque iam iamque adfore

regnum tremendum perfidis.

clamant fatentes denique

pulsi ex latebris viscerum 2

virtute Christi et nomine,

divique et idem daemones.’

his intonantem martyrem

iudex profanus non tulit.

conclamat: ‘os obtrudite,

ne plura iactet inprobus.

vocem loquentis claudite

raptimque lictores date,

illos reorum Plutones

pastos resectis carnibus.3

iam faxo ius praetorium

conviciator sentiat,

inpune ne nostris sibi

dis destruendis luserit.

tibi ergo soli, contumax,

Tarpeia calcentur sacra?

tu porro solus obteras

Romam, senatum, Caesarem?

vinctum retortis bracchiis

sursum ac deorsum cxtendite,

conpago donec ossuum

divulsa membratim crepet.

posthinc hiulcis ictibus

nudate costarum abdita,

ut per latebras 1 vulnerum

iecur retectum palpitet.’

ridebat haec miles Dei

manus cruentas increpans

quod fixa non profundius

intraret artus ungula.

ac iam omne robur fortium

eviscerando cesserat,

nisusque anhelus solverat

fessos lacertorum toros.

ast ille tanto laetior

omni vacantem nubilo

frontem serenam luminat

te, Christe, praesentem videns.

quis vultus iste, pro pudor!

Datianus aiebat furens,

‘gaudet, renidet, provocat

tortore tortus acrior!

nil illa vis exercita

tot noxiorum mortibus

agone in isto proficit,

ars et dolorum vincitur.

sed vos, alumni carceris,

par semper invictum mihi,

cohibete paulum dexteras,

respiret ut lassus vigor.

praesicca rursus ulcera,

dum se cicatrix colligit

refrigerati sanguinis,

manus resulcans diruet.’

his contra Levites refert:

‘si iam tuorum perspicis

languere virtutem canum,

age ipse, maior carnifex,

ostende quo pacto queant

imos recessus scindere,

manus et ipse intersere

rivosque ferventes bibe.

erras, cruente, si meam

te rere poenam sumere

cum membra morti obnoxia

dilancinata interficis.

est alter, est intrinsecus,

violare quem nullus potest,

liber, quietus, integer,

exsors dolorum tristium.

hoc, quod laboras perdere

tantis furoris viribus,

vas est solutum ac fictile,

quocumque frangendum modo.

quin immo nunc enitere

illum secare ac plectere

qui perstat intus, qui tuam

calcat, tyranne, insaniam.

hunc, hunc lacesse, hunc discute,

invictum, inexsuperabilem,

nullis procellis subditum,

solique subiectum Deo.’

haec fatur et stridentibus

laniatur uncis denuo,

cui praetor ore subdolo

anguina verba exsibilat:

‘si tanta callum pectoris

praedurat obstinatio

pulvinar ut nostrum manu

abomineris tangere,

saltem latentes paginas

librosque opertos detege,

quo secta pravum seminans

iustis cremetur ignibus.’

his martyr auditis ait:

‘quem tu, maligne, mysticis

minitans ignem litteris,

flagrabis ipse hoc iustius.

romphaea nam caelestium

vindex erit voluminum

tanti veneni interpretem

linguam perurens fulmine.

vides favillas indices

Gomorreorum criminum,

Sodomita nec latet cinis,

testis perennis funeris.

exemplar hoc, serpens, tuum est,

fuligo quem mox sulphuris

bitumen et mixtum pice

imo inplicabunt Tartaro.’

his persecutor saucius

pallet, rubescit, aestuat

insana torquens lumina,

spumasque frendens egerit.

tum deinde cunctatus diu

decernit: ‘extrema omnium

igni, grabato et lamminis

exerceatur quaestio.’

haec ille sese ad munera

gradu citato proripit

ipsosque pernix gaudio

poenae ministros praevenit.

ventum ad palaestram gloriae

spes certat et crudelitas,

luctamen anceps conserunt

hinc martyr, illinc carnifex.

serrata lectum regula

dente infrequenti exasperat,

cui multa carbonum strues

vivum vaporat halitum.

hunc sponte conscendit rogum

vir sanctus ore interrito,

ceu iam coronae conscius

celsum tribunal scanderet.

subter crepante aspergine

scintillat excussus salis

punctisque fervens stridulis

sparsim per artus Agitur.

arvina posthinc igneum

inpressa cauterem lavit,

vis unde roris fumidi

in membra sensim liquitur.

haec inter inmotus manet

tamquam dolorum nescius,

tenditque in altum lumina,

nam vincla palmas presserant.

sublatus inde fortior

lugubre in antrum truditur,

ne liber usus luminis

animaret altum spiritum.

est intus imo ergastulo

locus tenebris nigrior,

quem saxa mersi fornicis

angusta clausum strangulant.

aeterna nox illic latet

expers diurni sideris;

hic carcer horrendus suos

habere fertur inferos.

in hoc barathrum conicit

truculentus hostis martyrem,

lignoque plantas inserit

divaricatis cruribus.

quin addit et poenam novam

crucis peritus artifex,

nulli tyranno cognitam

nec fando conpertam retro.

fragmenta testarum iubet

hirta, inpolitis angulis,

acuminata, informia,

tergo iacentis sternerent.

totum cubile spiculis

armant dolores anxii,

insomne qui subter latus

mucrone pulsent obvio.

haec ille versutus vafra

meditatus arte struxerat,

sed Belzebulis callida

commenta Christus destruit.

nam carceralis caecitas

splendore lucis fulgurat,

duplexque morsus stipitis

ruptis cavernis dissilit.

agnoscit hic Vincentius

adesse, quod speraverat,

tanti laboris praemium,

Christum datorem luminis.

cernit deinde fragmina

iam testularum mollibus

vestire semet floribus,

redolente nectar carcere.

quin et frequentes angeli

stant ac loquuntur comminus,

quorum unus ore augustior

conpellat his dictis virum:

‘exsurge, martyr inclyte,

exsurge securus tui,

exsurge et almis coetibus

noster sodalis addere.

decursa iam satis tibi

poenae minacis munia,

pulchroque mortis exitu

omnis peracta est passio.

o miles invictissime,

fortissimorum fortior,

iam te ipsa saeva et aspera

tormenta victorem tremunt.

spectator haec Christus Deus

conpensat aevo intermino,

propriaeque collegam crucis

larga coronat dextera.

pone hoc caducum vasculum

conpage textum ferrea,

quod dissipatum solvitur,

et liber in caelum veni.’

haec ille; sed clausas fores

interna rumpunt lumina

tenuisque per rimas nitor

lucis latentis proditur.

hoc cum stuperet territus

obsessor atri liminis,

quem cura pernox manserat

servare feralem domum,

psallentis audit insuper

praedulce carmen martyris,

cui vocis instar aemulae

conclave reddit concavum.

pavens deinde introspicit,

admota quantum postibus

acies per artas cardinum

intrare iuncturas potest.

vernare multis floribus

stramenta testarum videt

ipsumque vulsis nexibus

obambulantem pangere.

inplentur aures turbidi

praetoris hoc miraculo;

flet victus et volvit gemens

iram, dolorem, dedecus.

exemptus, inquit, ‘carceri

paulum benignis fotibus

recreetur, ut pastum novum

poenis refectus praebeat.’

coire toto ex oppido

turbam fidelem cerneres,

mollire praefultum torum,

siccare cruda vulnera.

ille ungularum duplices

sulcos pererrat osculis,

hic purpurantem corporis

gaudet cruorem lambere.

plerique vestem linteam

stillante fingunt sanguine,

tutamen ut sacrum suis

domi reservent posteris.

tunc ipse manceps carceris

et vinculorum ianitor,

ut fert vetustas conscia,

repente Christum credidit.

hic obseratis vectibus

densae specum caliginis

splendore lucis advenae

micuisse clausum viderat.

at vero postquam lectuli

martyr quietem contigit,

aeger morarum taedio

et mortis incensus siti—

si mors habenda eiusmodi est.

quae corporali ergastulo

mentem resolvit liberam

et reddit auctori Deo,

mentem piatam sanguine,

mortis lavacris elutam,

quae semet ac vitam suam

Christo inmolandam praebuit—

ergo ut recline mollibus

reiecit aulaeis caput,

victor relictis artubus

caelum capessit spiritus.

cui recta celso tramite

reseratur ad Patrem via,

quam fratre caesus inpio

Abel beatus scanderat.

stipant euntem candidi

hinc inde sanctorum chori

parique missum carcere

baptista Iohannes vocat.

at Christiani nominis

hostem coquebant inrita

fellis venena et lividum

cor efferata exusserant.

saevire inermem crederes

fractis draconem dentibus.

evasit exultans, ait,

‘rebellis et palmam tulit.

sed restat illud ultimum,

inferre poenam mortuo,

feris cadaver tradere

canibusve carpendum dare.

iam nunc et ossa extinxero,

ne sit sepulcrum funeris,

quod plebs gregalis excolat

titulum que Agat martyris.’

sic frendit, et corpus sacrum

profanus (a dirum nefas!)

nudum negato tegmine

exponit inter carices.

sed nulla dirarum famis

aut bestiarum aut alitum

audet tropaeum gloriae

foedare tactu squalido.

quin si qua clangens inprobe

circumvolarat eminus,

trucis volucris inpetu

depulsa vertebat fugam.

nam corvus, Heliae datus

olim ciborum portitor,

hoc munus inplet sedule

et inremotus excubat.

hic ex frutectis proximis

infestus alarum sono

oculosque pinnis verberans

exegit inmanem lupum.

quis perfidorum credere

ausit rapacem beluam,

tauris paratam congredi,

cessisse plumis mollibus?

ibat malignum murmurans

levi volatu exterritus

praedamque visam fugerat

custodis inbellis minis.

quis audienti talia,

Datiane, tunc sensus tibi?

quantis gementem spiculis

figebat occultus dolor,

cum te perempti corporis

virtute victum cerneres,

ipsis et inpar ossibus

vacuisque iam membris minor?

sed quis, tyranne pertinax,

hunc inpotentem spiritum

determinabit exitus?

nullusne te franget modus?

‘nullus, nec umquam desinam,

nam si ferina inmanitas

mansuescit et clementia

corvos voraces mitigat,

mergam cadaver fluctibus:

insana numquam naufragis

ignoscit unda, et spumeum

nescit profundum parcere.

aut semper illic mobilis

incerta per ludibria

vagis feretur flatibus

squamosa pascens agmina,

aut sub fragosis rupibus

scabri petrarum murices

inter recessus scrupeos

discissa rumpent viscera.

ecquis virorum strenue

cumbam peritus pellere

remo, rudente et carbaso,

secare qui pontum queas,

rapias palustri e caespite

corpus, quod intactum iacet,

levique vectum lembulo

amplum per aequor auferas?

sed conplicatum sparteus

claudat cadaver culleus,

quem fune conexus lapis

praeceps in altum deprimat.

at tu per undas emices

rorante praepes palmula,

donec relictum longior

abscondat aspectus solum.’

haec iussa quidam militum,

(Eumorphio nomen fuit)

violentus, audax, barbarus,

furore fervens adripit.

funale textum conserit,

suto quod inplet corpore,

emensus et multum freti

inter procellas excutit.

o praepotens virtus Dei,

virtus creatrix omnium,

quae turgidum quondam mare

gradiente Christo straverat,

ut terga calcans aequoris

siccis mearet passibus,

plantas nec undis tingueret

vasti viator gurgitis!

haec ipsa virtus iusserat

rubrum salum dehiscere,

patente dum fundo aridum

secura plebs iter terit.

nec non et ipsa nunc iubet

servire sancto corpori

pontum quietis lapsibus

ad curva pronum litora.

saxum molaris ponderis

ut spuma candens innatat,

tantique custos pigneris

fiscella fertur fluctibus.

cernunt stupentes navitae

vectam remenso marmore

labi retrorsum leniter

aestu secundo et flamine.

certant et ipsi concito

pontum phaselo scindere,

longe sed artus praevolant

telluris ad mollem sinum;

prius relatos denique

humus quieta suscipit,

quam pulsa summis nisibus

carina portum tangeret.

felix amoeni litoris

secessus ille, qui sacra

fovens harenis viscera

vicem sepulcri praebuit,

dum cura sanctorum pia

deflens adornat aggerem

tumuloque corpus creditum

vitae reservat posterae!

sed mox subactis hostibus

iam pace iustis reddita

altar quietem debitam

praestat beatis ossibus;

subiecta nam sacrario

imamque ad aram condita

caelestis auram muneris

perfusa subter hauriunt.

sic corpus, ast ipsum Dei

sedes receptum continet

cum Maccabeis fratribus

sectoque Esaiae proximum,

simplex sed illis contigit

corona poenarum, quibus

finem malorum praestitit

mortis supremus exitus.

quid tale sector ausus est?

truncata numquid corporis

segmenta post serram feris

obiecit aut undis dedit?

num Maccabei martyris

linguam tyrannus erutam

raptamve pellem verticis

avibus cruentis obtulit?

tu solus, o bis inclyte,

solus bravii duplicis

palmam tulisti, tu duas

simul parasti laureas.

in morte victor aspera,

tum deinde post mortem pari

victor triumpho proteris

solo latronem corpore.

adesto nunc et percipe

voces prccantum supplices,

nostri reatus efficax

orator ad thronum Patris.

per te, per illum carcerem,

honoris augmentum tui,

per vincla, flammas, ungulas,

per carceralem stipitem,

per fragmen illud testeum,

quo parta crevit gloria,

et quem trementes posteri

exosculamur lectulum,

miserere nostrarum precum,

placatus ut Christus suis

inclinet aurem prosperam

noxas nec omnes inputet.

si rite sollemnem diem

veneramur ore et pectore,

si sub tuorum gaudio

vestigiorum sternimur,

paulisper huc inlabere,

Christi favorem deferens,

sensus gravati ut sentiant

levamen indulgentiae.

sic nulla iam restet mora,

quin excitatam nobilis

carnem resumat spiritus

virtute perfunctam pari,

ut, quae laborum particeps

commune discrimen tulit,

sit et coheres gloriae

cunctis in aevum saeculis.