Comma for either/or — dharma, courage. Spelling forgiving — corage finds courage.

    Mahābhārata

    Parva 8

    Vyāsa

    8 hr 7 min

    8.1.1

    vaiśaṃpāyana uvāca tato droṇe hate rājan duryodhanamukhā nṛpāḥ bhṛśam udvignamanaso droṇaputram upāgaman

    8.1.2

    te droṇam upaśocantaḥ kaśmalābhihataujasaḥ paryupāsanta śokārtās tataḥ śāradvatīsutam

    8.1.3

    muhūrtaṃ te samāśvāsya hetubhiḥ śāstrasaṃmitaiḥ rātryāgame mahīpālāḥ svāni veśmāni bhejire

    8.1.4

    viśeṣataḥ sūtaputro rājā caiva suyodhanaḥ duḥśāsano 'tha śakunir na nidrām upalebhire

    8.1.5

    te veśmasv api kauravya pṛthvīśā nāpnuvan sukham cintayantaḥ kṣayaṃ tīvraṃ nidrāṃ naivopalebhire

    8.1.6

    sahitās te niśāyāṃ tu duryodhananiveśane atipracaṇḍād vidveṣāt pāṇḍavānāṃ mahātmanām

    8.1.7

    yat tad dyūtaparikliṣṭāṃ kṛṣṇām āninyire sabhām tat smaranto 'nvatapyanta bhṛśam udvignacetasaḥ

    8.1.8

    cintayantaś ca pārthānāṃ tān kleśān dyūtakāritān kṛcchreṇa kṣaṇadāṃ rājan ninyur abdaśatopamām

    8.1.9

    tataḥ prabhāte vimale sthitā diṣṭasya śāsane cakrur āvaśyakaṃ sarve vidhidṛṣṭena karmaṇā

    8.1.10

    te kṛtvāvaśyakāryāṇi samāśvasya ca bhārata yogam ājñāpayām āsur yuddhāya ca viniryayuḥ

    8.1.11

    karṇaṃ senāpatiṃ kṛtvā kṛtakautukamaṅgalāḥ vācayitvā dvijaśreṣṭhān dadhipātraghṛtākṣataiḥ

    8.1.12

    niṣkair gobhir hiraṇyena vāsobhiś ca mahādhanaiḥ vardhyamānā jayāśīrbhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ

    8.1.13

    tathaiva pāṇḍavā rājan kṛtasarvāhṇikakriyāḥ śibirān niryayū rājan yuddhāya kṛtaniścayāḥ

    8.1.14

    tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca parasparavadhaiṣiṇām

    8.1.15

    tayor dve divase yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ karṇe senāpatau rājann abhūd adbhutadarśanam

    8.1.16

    tataḥ śatrukṣayaṃ kṛtvā sumahāntaṃ raṇe vṛṣaḥ paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ phalgunena nipātitaḥ

    8.1.17

    tatas tat saṃjayaḥ sarvaṃ gatvā nāgāhvayaṃ puram ācakhyau dhṛtarāṣṭrāya yad vṛttaṃ kurujāṅgale

    8.1.18

    janamejaya uvāca āpageyaṃ hataṃ śrutvā droṇaṃ ca samare paraiḥ yo jagāma parām ārtiṃ vṛddho rājāmbikāsutaḥ

    8.1.19

    sa śrutvā nihataṃ karṇaṃ duryodhanahitaiṣiṇam kathaṃ dvijavara prāṇān adhārayata duḥkhitaḥ

    8.1.20

    yasmiñ jayāśāṃ putrāṇām amanyata sa pārthivaḥ tasmin hate sa kauravyaḥ kathaṃ prāṇān adhārayat

    8.1.21

    durmaraṃ bata manye 'haṃ nṛṇāṃ kṛcchre 'pi vartatām yatra karṇaṃ hataṃ śrutvā nātyajaj jīvitaṃ nṛpaḥ

    8.1.22

    tathā śāṃtanavaṃ vṛddhaṃ brahman bāhlikam eva ca droṇaṃ ca somadattaṃ ca bhūriśravasam eva ca

    8.1.23

    tathaiva cānyān suhṛdaḥ putrapautrāṃś ca pātitān śrutvā yan nājahāt prāṇāṃs tan manye duṣkaraṃ dvija

    8.1.24

    etan me sarvam ācakṣva vistareṇa tapodhana na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaś caritaṃ mahat

    8.1.25

    vaiśaṃpāyana uvāca hate karṇe mahārāja niśi gāvalgaṇis tadā dīno yayau nāgapuram aśvair vātasamair jave

    8.1.26

    sa hāstinapuraṃ gatvā bhṛśam udvignamānasaḥ jagāma dhṛtarāṣṭrasya kṣayaṃ prakṣīṇabāndhavam

    8.1.27

    sa samudvīkṣya rājānaṃ kaśmalābhihataujasam vavande prāñjalir bhūtvā mūrdhnā pādau nṛpasya ha

    8.1.28

    saṃpūjya ca yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim hā kaṣṭam iti coktvā sa tato vacanam ādade

    8.1.29

    saṃjayo 'haṃ kṣitipate kaccid āste sukhaṃ bhavān svadoṣeṇāpadaṃ prāpya kaccin nādya vimuhyasi

    8.1.30

    hitāny uktāni viduradroṇagāṅgeyakeśavaiḥ agṛhītāny anusmṛtya kaccin na kuruṣe vyathām

    8.1.31

    rāmanāradakaṇvaiś ca hitam uktaṃ sabhātale nagṛhītam anusmṛtya kaccin na kuruṣe vyathām

    8.1.32

    suhṛdas tvaddhite yuktān bhīṣmadroṇamukhān paraiḥ nihatān yudhi saṃsmṛtya kaccin na kuruṣe vyathām

    8.1.33

    tam evaṃvādinaṃ rājā sūtaputraṃ kṛtāñjalim sudīrgham abhiniḥśvasya duḥkhārta idam abravīt

    8.1.34

    gāṅgeye nihate śūre divyāstravati saṃjaya droṇe ca parameṣvāse bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ

    8.1.35

    yo rathānāṃ sahasrāṇi daṃśitānāṃ daśaiva hi ahany ahani tejasvī nijaghne vasusaṃbhavaḥ

    8.1.36

    sa hato yajñasenasya putreṇeha śikhaṇḍinā pāṇḍaveyābhiguptena bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ

    8.1.37

    bhārgavaḥ pradadau yasmai paramāstraṃ mahātmane sākṣād rāmeṇa yo bālye dhanurveda upākṛtaḥ

    8.1.38

    yasya prasādāt kaunteyā rājaputrā mahābalāḥ mahārathatvaṃ saṃprāptās tathānye vasudhādhipāḥ

    8.1.39

    taṃ droṇaṃ nihataṃ śrutvā dhṛṣṭadyumnena saṃyuge satyasaṃdhaṃ maheṣvāsaṃ bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ

    8.1.40

    trailokye yasya śāstreṣu na pumān vidyate samaḥ taṃ droṇaṃ nihataṃ śrutvā kim akurvata māmakāḥ

    8.1.41

    saṃśaptakānāṃ ca bale pāṇḍavena mahātmanā dhanaṃjayena vikramya gamite yamasādanam

    8.1.42

    nārāyaṇāstre nihate droṇaputrasya dhīmataḥ hataśeṣeṣv anīkeṣu kim akurvata māmakāḥ

    8.1.43

    vipradrutān ahaṃ manye nimagnaḥ śokasāgare plavamānān hate droṇe sannanaukān ivārṇave

    8.1.44

    duryodhanasya karṇasya bhojasya kṛtavarmaṇaḥ madrarājasya śalyasya drauṇeś caiva kṛpasya ca

    8.1.45

    matputraśeṣasya tathā tathānyeṣāṃ ca saṃjaya viprakīrṇeṣv anīkeṣu mukhavarṇo 'bhavat katham

    8.1.46

    etat sarvaṃ yathā vṛttaṃ tattvaṃ gāvalgaṇe raṇe ācakṣva pāṇḍaveyānāṃ māmakānāṃ ca sarvaśaḥ

    8.1.47

    saṃjaya uvāca pāṇḍaveyair hi yad vṛttaṃ kauraveyeṣu māriṣa tac chrutvā mā vyathāṃ kārṣīd iṣṭe na vyathate manaḥ

    8.1.48

    yasmād abhāvī bhāvī vā bhaved artho naraṃ prati aprāptau tasya vā prāptau na kaś cid vyathate budhaḥ

    8.1.49

    dhṛtarāṣṭra uvāca na vyathā śṛṇvataḥ kā cid vidyate mama saṃjaya diṣṭam etat purā manye kathayasva yathecchakam

    8.2.1

    saṃjaya uvāca hate droṇe maheṣvāse tava putrā mahārathāḥ babhūvur āśvastamukhā viṣaṇṇā gatacetasaḥ

    8.2.2

    avāṅmukhāḥ śastrabhṛtaḥ sarva eva viśāṃ pate aprekṣamāṇāḥ śokārtā nābhyabhāṣan parasparam

    8.2.3

    tān dṛṣṭvā vyathitākārān sainyāni tava bhārata ūrdhvam evābhyavekṣanta duḥkhatrastāny anekaśaḥ

    8.2.4

    śastrāṇy eṣāṃ ca rājendra śoṇitāktāny aśeṣataḥ prābhraśyanta karāgrebhyo dṛṣṭvā droṇaṃ nipātitam

    8.2.5

    tāni baddhāny aniṣṭāni lambamānāni bhārata adṛśyanta mahārāja nakṣatrāṇi yathā divi

    8.2.6

    tathārtaṃ stimitaṃ dṛṣṭvā gatasattvam iva sthitam svaṃ balaṃ tan mahārāja rājā duryodhano 'bravīt

    8.2.7

    bhavatāṃ bāhuvīryaṃ hi samāśritya mayā yudhi pāṇḍaveyāḥ samāhūtā yuddhaṃ cedaṃ pravartitam

    8.2.8

    tad idaṃ nihate droṇe viṣaṇṇam iva lakṣyate yudhyamānāś ca samare yodhā vadhyanti sarvataḥ

    8.2.9

    jayo vāpi vadho vāpi yudhyamānasya saṃyuge bhavet kim atra citraṃ vai yudhyadhvaṃ sarvatomukhāḥ

    8.2.10

    paśyadhvaṃ ca mahātmānaṃ karṇaṃ vaikartanaṃ yudhi pracarantaṃ maheṣvāsaṃ divyair astrair mahābalam

    8.2.11

    yasya vai yudhi saṃtrāsāt kuntīputro dhanaṃjayaḥ nivartate sadāmarṣāt siṃhāt kṣudramṛgo yathā

    8.2.12

    yena nāgāyutaprāṇo bhīmaseno mahābalaḥ mānuṣeṇaiva yuddhena tām avasthāṃ praveśitaḥ

    8.2.13

    yena divyāstravic chūro māyāvī sa ghaṭotkacaḥ amoghayā raṇe śaktyā nihato bhairavaṃ nadan

    8.2.14

    tasya duṣpāravīryasya satyasaṃdhasya dhīmataḥ bāhvor draviṇam akṣayyam adya drakṣyatha saṃyuge

    8.2.15

    droṇaputrasya vikrāntaṃ rādheyasyaiva cobhayoḥ pāṇḍupāñcālasainyeṣu drakṣyathāpi mahātmanoḥ

    8.2.16

    sarva eva bhavantaś ca śūrāḥ prājñāḥ kulodgatāḥ śīlavantaḥ kṛtāstrāś ca drakṣyathādya parasparam

    8.2.17

    evam ukte mahārāja karṇo vaikartano nṛpaḥ siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ prāyudhyata mahābalaḥ

    8.2.18

    sa sṛñjayānāṃ sarveṣāṃ pāñcālānāṃ ca paśyatām kekayānāṃ videhānām akarot kadanaṃ mahat

    8.2.19

    tasyeṣudhārāḥ śataśaḥ prādurāsañ śarāsanāt agre puṅkhe ca saṃsaktā yathā bhramarapaṅktayaḥ

    8.2.20

    sa pīḍayitvā pāñcālān pāṇḍavāṃś ca tarasvinaḥ hatvā sahasraśo yodhān arjunena nipātitaḥ

    8.3.1

    vaiśaṃpāyana uvāca etac chrutvā mahārāja dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ śokasyāntam apaśyan vai hataṃ matvā suyodhanam vihvalaḥ patito bhūmau naṣṭacetā iva dvipaḥ

    8.3.2

    tasmin nipatite bhūmau vihvale rājasattame ārtanādo mahān āsīt strīṇāṃ bharatasattama

    8.3.3

    sa śabdaḥ pṛthivīṃ sarvāṃ pūrayām āsa sarvaśaḥ śokārṇave mahāghore nimagnā bharatastriyaḥ

    8.3.4

    rājānaṃ ca samāsādya gāndhārī bharatarṣabha niḥsaṃjñā patitā bhūmau sarvāṇy antaḥpurāṇi ca

    8.3.5

    tatas tāḥ saṃjayo rājan samāśvāsayad āturāḥ muhyamānāḥ subahuśo muñcantyo vāri netrajam

    8.3.6

    samāśvastāḥ striyas tās tu vepamānā muhur muhuḥ kadalya iva vātena dhūyamānāḥ samantataḥ

    8.3.7

    rājānaṃ viduraś cāpi prajñācakṣuṣam īśvaram āśvāsayām āsa tadā siñcaṃs toyena kauravam

    8.3.8

    sa labdhvā śanakaiḥ saṃjñāṃ tāś ca dṛṣṭvā striyo nṛpa unmatta iva rājā sa sthitas tūṣṇīṃ viśāṃ pate

    8.3.9

    tato dhyātvā ciraṃ kālaṃ niḥśvasaṃś ca punaḥ punaḥ svān putrān garhayām āsa bahu mene ca pāṇḍavān

    8.3.10

    garhayitvātmano buddhiṃ śakuneḥ saubalasya ca dhyātvā ca suciraṃ kālaṃ vepamāno muhur muhuḥ

    8.3.11

    saṃstabhya ca mano bhūyo rājā dhairyasamanvitaḥ punar gāvalgaṇiṃ sūtaṃ paryapṛcchata saṃjayam

    8.3.12

    yat tvayā kathitaṃ vākyaṃ śrutaṃ saṃjaya tan mayā kaccid duryodhanaḥ sūta na gato vai yamakṣayam brūhi saṃjaya tattvena punar uktāṃ kathām imām

    8.3.13

    evam ukto 'bravīt sūto rājānaṃ janamejaya hato vaikartano rājan saha putrair mahārathaiḥ bhrātṛbhiś ca maheṣvāsaiḥ sūtaputrais tanutyajaiḥ

    8.3.14

    duḥśāsanaś ca nihataḥ pāṇḍavena yaśasvinā pītaṃ ca rudhiraṃ kopād bhīmasenena saṃyuge

    8.4.1

    vaiśaṃpāyana uvāca etac chrutvā mahārāja dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ abravīt saṃjayaṃ sūtaṃ śokavyākulacetanaḥ

    8.4.2

    duṣpraṇītena me tāta manasābhiplutātmanaḥ hataṃ vaikartanaṃ śrutvā śoko marmāṇi kṛntati

    8.4.3

    kṛtāstraparamāḥ śalye duḥkhapāraṃ titīrṣavaḥ kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca ke nu jīvanti ke mṛtāḥ

    8.4.4

    saṃjaya uvāca hataḥ śāṃtanavo rājan durādharṣaḥ pratāpavān hatvā pāṇḍavayodhānām arbudaṃ daśabhir dinaiḥ

    8.4.5

    tato droṇo maheṣvāsaḥ pāñcālānāṃ rathavrajān nihatya yudhi durdharṣaḥ paścād rukmaratho hataḥ

    8.4.6

    hataśiṣṭasya bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā ardhaṃ nihatya sainyasya karṇo vaikartano hataḥ

    8.4.7

    viviṃśatir mahārāja rājaputro mahābalaḥ ānartayodhāñ śataśo nihatya nihato raṇe

    8.4.8

    atha putro vikarṇas te kṣatravratam anusmaran kṣīṇavāhāyudhaḥ śūraḥ sthito 'bhimukhataḥ parān

    8.4.9

    ghorarūpān parikleśān duryodhanakṛtān bahūn pratijñāṃ smaratā caiva bhīmasenena pātitaḥ

    8.4.10

    vindānuvindāv āvantyau rājaputrau mahābalau kṛtvā nasukaraṃ karma gatau vaivasvatakṣayam

    8.4.11

    sindhurāṣṭramukhānīha daśa rāṣṭrāṇi yasya vai vaśe tiṣṭhanti vīrasya yaḥ sthitas tava śāsane

    8.4.12

    akṣauhiṇīr daśaikāṃ ca nirjitya niśitaiḥ śaraiḥ arjunena hato rājan mahāvīryo jayadrathaḥ

    8.4.13

    tathā duryodhanasutas tarasvī yuddhadurmadaḥ vartamānaḥ pituḥ śāstre saubhadreṇa nipātitaḥ

    8.4.14

    tathā dauḥśāsanir vīro bāhuśālī raṇotkaṭaḥ draupadeyena vikramya gamito yamasādanam

    8.4.15

    kirātānām adhipatiḥ sāgarānūpavāsinām devarājasya dharmātmā priyo bahumataḥ sakhā

    8.4.16

    bhagadatto mahīpālaḥ kṣatradharmarataḥ sadā dhanaṃjayena vikramya gamito yamasādanam

    8.4.17

    tathā kauravadāyādaḥ saumadattir mahāyaśāḥ hato bhūriśravā rājañ śūraḥ sātyakinā yudhi

    8.4.18

    śrutāyur api cāmbaṣṭhaḥ kṣatriyāṇāṃ dhanurdharaḥ carann abhītavat saṃkhye nihataḥ savyasācinā

    8.4.19

    tava putraḥ sadā saṃkhye kṛtāstro yuddhadurmadaḥ duḥśāsano mahārāja bhīmasenena pātitaḥ

    8.4.20

    yasya rājan gajānīkaṃ bahusāhasram adbhutam sudakṣiṇaḥ sa saṃgrāme nihataḥ savyasācinā

    8.4.21

    kosalānām adhipatir hatvā bahuśatān parān saubhadreṇa hi vikramya gamito yamasādanam

    8.4.22

    bahuśo yodhayitvā ca bhīmasenaṃ mahārathaḥ citrasenas tava suto bhīmasenena pātitaḥ

    8.4.23

    madrarājātmajaḥ śūraḥ pareṣāṃ bhayavardhanaḥ asicarmadharaḥ śrīmān saubhadreṇa nipātitaḥ

    8.4.24

    samaḥ karṇasya samare yaḥ sa karṇasya paśyataḥ vṛṣaseno mahātejāḥ śīghrāstraḥ kṛtaniścayaḥ

    8.4.25

    abhimanyor vadhaṃ smṛtvā pratijñām api cātmanaḥ dhanaṃjayena vikramya gamito yamasādanam

    8.4.26

    nityaprasaktavairo yaḥ pāṇḍavaiḥ pṛthivīpatiḥ viśrāvya vairaṃ pārthena śrutāyuḥ sa nipātitaḥ

    8.4.27

    śalyaputras tu vikrāntaḥ sahadevena māriṣa hato rukmaratho rājan bhrātā mātulajo yudhi

    8.4.28

    rājā bhagīratho vṛddho bṛhatkṣatraś ca kekayaḥ parākramantau vikrāntau nihatau vīryavattarau

    8.4.29

    bhagadattasuto rājan kṛtaprajño mahābalaḥ śyenavac caratā saṃkhye nakulena nipātitaḥ

    8.4.30

    pitāmahas tava tathā bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥ bhīmasenena vikramya gamito yamasādanam

    8.4.31

    jayatsenas tathā rājañ jārāsaṃdhir mahābalaḥ māgadho nihataḥ saṃkhye saubhadreṇa mahātmanā

    8.4.32

    putras te durmukho rājan duḥsahaś ca mahārathaḥ gadayā bhīmasenena nihatau śūramāninau

    8.4.33

    durmarṣaṇo durviṣaho durjayaś ca mahārathaḥ kṛtvā nasukaraṃ karma gatā vaivasvatakṣayam

    8.4.34

    sacivo vṛṣavarmā te sūtaḥ paramavīryavān bhīmasenena vikramya gamito yamasādanam

    8.4.35

    nāgāyutabalo rājā nāgāyutabalo mahān sagaṇaḥ pāṇḍuputreṇa nihataḥ savyasācinā

    8.4.36

    vasātayo mahārāja dvisāhasrāḥ prahāriṇaḥ śūrasenāś ca vikrāntāḥ sarve yudhi nipātitāḥ

    8.4.37

    abhīṣāhāḥ kavacinaḥ praharanto madotkaṭāḥ śibayaś ca rathodārāḥ kaliṅgasahitā hatāḥ

    8.4.38

    gokule nityasaṃvṛddhā yuddhe paramakovidāḥ śreṇayo bahusāhasrāḥ saṃśaptakagaṇāś ca ye te sarve pārtham āsādya gatā vaivasvatakṣayam

    8.4.39

    syālau tava mahārāja rājānau vṛṣakācalau tvadarthe saṃparākrāntau nihatau savyasācinā

    8.4.40

    ugrakarmā maheṣvāso nāmataḥ karmatas tathā śālvarājo mahārāja bhīmasenena pātitaḥ

    8.4.41

    oghavāṃś ca mahārāja bṛhantaḥ sahito raṇe parākramantau mitrārthe gatau vaivasvatakṣayam

    8.4.42

    tathaiva rathināṃ śreṣṭhaḥ kṣemadhūrtir viśāṃ pate nihato gadayā rājan bhīmasenena saṃyuge

    8.4.43

    tathā rājā maheṣvāso jalasaṃdho mahābalaḥ sumahat kadanaṃ kṛtvā hataḥ sātyakinā raṇe

    8.4.44

    alāyudho rākṣasendraḥ kharabandhurayānagaḥ ghaṭotkacena vikramya gamito yamasādanam

    8.4.45

    rādheyāḥ sūtaputrāś ca bhrātaraś ca mahārathāḥ kekayāḥ sarvaśaś cāpi nihatāḥ savyasācinā

    8.4.46

    mālavā madrakāś caiva draviḍāś cogravikramāḥ yaudheyāś ca lalitthāś ca kṣudrakāś cāpy uśīnarāḥ

    8.4.47

    māvellakās tuṇḍikerāḥ sāvitrīputrakāñcalāḥ prācyodīcyāḥ pratīcyāś ca dākṣiṇātyāś ca māriṣa

    8.4.48

    pattīnāṃ nihatāḥ saṃghā hayānām ayutāni ca rathavrajāś ca nihatā hatāś ca varavāraṇāḥ

    8.4.49

    sadhvajāḥ sāyudhāḥ śūrāḥ savarmāmbarabhūṣaṇāḥ kālena mahatā yattāḥ kule ye ca vivardhitāḥ

    8.4.50

    te hatāḥ samare rājan pārthenākliṣṭakarmaṇā anye tathāmitabalāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ

    8.4.51

    ete cānye ca bahavo rājānaḥ sagaṇā raṇe hatāḥ sahasraśo rājan yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi evam eṣa kṣayo vṛttaḥ karṇārjunasamāgame

    8.4.52

    mahendreṇa yathā vṛtro yathā rāmeṇa rāvaṇaḥ yathā kṛṣṇena nihato muro raṇanipātitaḥ kārtavīryaś ca rāmeṇa bhārgaveṇa hato yathā

    8.4.53

    sajñātibāndhavaḥ śūraḥ samare yuddhadurmadaḥ raṇe kṛtvā mahāyuddhaṃ ghoraṃ trailokyaviśrutam

    8.4.54

    tathārjunena nihato dvairathe yuddhadurmadaḥ sāmātyabāndhavo rājan karṇaḥ praharatāṃ varaḥ

    8.4.55

    jayāśā dhārtarāṣṭrāṇāṃ vairasya ca mukhaṃ yataḥ tīrṇaṃ tat pāṇḍavai rājan yat purā nāvabudhyase

    8.4.56

    ucyamāno mahārāja bandhubhir hitakāṅkṣibhiḥ tad idaṃ samanuprāptaṃ vyasanaṃ tvāṃ mahātyayam

    8.4.57

    putrāṇāṃ rājyakāmānāṃ tvayā rājan hitaiṣiṇā ahitānīva cīrṇāni teṣāṃ te phalam āgatam

    8.4.58

    dhṛtarāṣṭra uvāca ākhyātā māmakās tāta nihatā yudhi pāṇḍavaiḥ nihatān pāṇḍaveyānāṃ māmakair brūhi saṃjaya

    8.4.59

    saṃjaya uvāca kuntayo yudhi vikrāntā mahāsattvā mahābalāḥ sānubandhāḥ sahāmātyā bhīṣmeṇa yudhi pātitāḥ

    8.4.60

    samaḥ kirīṭinā saṃkhye vīryeṇa ca balena ca satyajit satyasaṃdhena droṇena nihato raṇe

    8.4.61

    tathā virāṭadrupadau vṛddhau sahasutau nṛpau parākramantau mitrārthe droṇena nihatau raṇe

    8.4.62

    yo bāla eva samare saṃmitaḥ savyasācinā keśavena ca durdharṣo baladevena cābhibhūḥ

    8.4.63

    sa eṣa kadanaṃ kṛtvā mahad raṇaviśāradaḥ parivārya mahāmātraiḥ ṣaḍbhiḥ paramakai rathaiḥ aśaknuvadbhir bībhatsum abhimanyur nipātitaḥ

    8.4.64

    taṃ kṛtaṃ virathaṃ vīraṃ kṣatradharme vyavasthitam dauḥśāsanir mahārāja saubhadraṃ hatavān raṇe

    8.4.65

    bṛhantas tu maheṣvāsaḥ kṛtāstro yuddhadurmadaḥ duḥśāsanena vikramya gamito yamasādanam

    8.4.66

    maṇimān daṇḍadhāraś ca rājānau yuddhadurmadau parākramantau mitrārthe droṇena vinipātitau

    8.4.67

    aṃśumān bhojarājas tu sahasainyo mahārathaḥ bhāradvājena vikramya gamito yamasādanam

    8.4.68

    citrāyudhaś citrayodhī kṛtvā tau kadanaṃ mahat citramārgeṇa vikramya karṇena nihatau yudhi

    8.4.69

    vṛkodarasamo yuddhe dṛḍhaḥ kekayajo yudhi kekayenaiva vikramya bhrātrā bhrātā nipātitaḥ

    8.4.70

    janamejayo gadāyodhī pārvatīyaḥ pratāpavān durmukhena mahārāja tava putreṇa pātitaḥ

    8.4.71

    rocamānau naravyāghrau rocamānau grahāv iva droṇena yugapad rājan divaṃ saṃpreṣitau śaraiḥ

    8.4.72

    nṛpāś ca pratiyudhyantaḥ parākrāntā viśāṃ pate kṛtvā nasukaraṃ karma gatā vaivasvatakṣayam

    8.4.73

    purujit kuntibhojaś ca mātulaḥ savyasācinaḥ saṃgrāmanirjitāṃl lokān gamito droṇasāyakaiḥ

    8.4.74

    abhibhūḥ kāśirājaś ca kāśikair bahubhir vṛtaḥ vasudānasya putreṇa nyāsito deham āhave

    8.4.75

    amitaujā yudhāmanyur uttamaujāś ca vīryavān nihatya śataśaḥ śūrān parair vinihatau raṇe

    8.4.76

    kṣatradharmā ca pāñcālyaḥ kṣatravarmā ca māriṣa droṇena parameṣvāsau gamitau yamasādanam

    8.4.77

    śikhaṇḍitanayo yuddhe kṣatradevo yudhāṃ patiḥ lakṣmaṇena hato rājaṃs tava pautreṇa bhārata

    8.4.78

    sucitraś citradharmā ca pitāputrau mahārathau pracarantau mahāvīryau droṇena nihatau raṇe

    8.4.79

    vārdhakṣemir mahārāja kṛtvā kadanam āhave bāhlikena mahārāja kauraveṇa nipātitaḥ

    8.4.80

    dhṛṣṭaketur mahārāja cedīnāṃ pravaro rathaḥ kṛtvā nasukaraṃ karma gato vaivasvatakṣayam

    8.4.81

    tathā satyadhṛtis tāta kṛtvā kadanam āhave pāṇḍavārthe parākrānto gamito yamasādanam

    8.4.82

    putras tu śiśupālasya suketuḥ pṛthivīpate nihatya śātravān saṃkhye droṇena nihato yudhi

    8.4.83

    tathā satyadhṛtir vīro madirāśvaś ca vīryavān sūryadattaś ca vikrānto nihato droṇasāyakaiḥ

    8.4.84

    śreṇimāṃś ca mahārāja yudhyamānaḥ parākramī kṛtvā nasukaraṃ karma gato vaivasvatakṣayam

    8.4.85

    tathaiva yudhi vikrānto māgadhaḥ paravīrahā bhīṣmeṇa nihato rājan yudhyamānaḥ parākramī

    8.4.86

    vasudānaś ca kadanaṃ kurvāṇo 'tīva saṃyuge bhāradvājena vikramya gamito yamasādanam

    8.4.87

    ete cānye ca bahavaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ hatā droṇena vikramya yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

    8.4.88

    dhṛtarāṣṭra uvāca hatapravīre sainye 'smin māmake vadatāṃ vara ahatāñ śaṃsa me sūta ye 'tra jīvanti ke cana

    8.4.89

    eteṣu nihateṣv adya ye tvayā parikīrtitāḥ ahatān manyase yāṃs tvaṃ te 'pi svargajito matāḥ

    8.4.90

    saṃjaya uvāca yasmin mahāstrāṇi samarpitāni; citrāṇi śubhrāṇi caturvidhāni divyāni rājan nihitāni caiva; droṇena vīradvijasattamena

    8.4.91

    mahārathaḥ kṛtimān kṣiprahasto; dṛḍhāyudho dṛḍhamuṣṭir dṛḍheṣuḥ sa vīryavān droṇaputras tarasvī; vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe

    8.4.92

    ānartavāsī hṛdikātmajo 'sau; mahārathaḥ sātvatānāṃ variṣṭhaḥ svayaṃ bhojaḥ kṛtavarmā kṛtāstro; vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe

    8.4.93

    śāradvato gautamaś cāpi rājan; mahābalo bahucitrāstrayodhī dhanuś citraṃ sumahad bhārasāhaṃ; vyavasthito yotsyamānaḥ pragṛhya

    8.4.94

    ārtāyaniḥ samare duṣprakampyaḥ; senāgraṇīḥ prathamas tāvakānām svasreyāṃs tān pāṇḍaveyān visṛjya; satyāṃ vācaṃ tāṃ cikīrṣus tarasvī

    8.4.95

    tejovadhaṃ sūtaputrasya saṃkhye; pratiśrutvājātaśatroḥ purastāt durādharṣaḥ śakrasamānavīryaḥ; śalyaḥ sthito yoddhukāmas tvadarthe

    8.4.96

    ājāneyaiḥ saindhavaiḥ pārvatīyair; nadījakāmbojavanāyubāhlikaiḥ gāndhārarājaḥ svabalena yukto; vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe

    8.4.97

    tathā sutas te jvalanārkavarṇaṃ; rathaṃ samāsthāya kurupravīra vyavasthitaḥ kurumitro narendra; vyabhre sūryo bhrājamāno yathā vai

    8.4.98

    duryodhano nāgakulasya madhye; mahāvīryaḥ saha sainyapravīraiḥ rathena jāmbūnadabhūṣaṇena; vyavasthitaḥ samare yoddhukāmaḥ

    8.4.99

    sa rājamadhye puruṣapravīro; rarāja jāmbūnadacitravarmā padmaprabho vahnir ivālpadhūmo; meghāntare sūrya iva prakāśaḥ

    8.4.100

    tathā suṣeṇo 'py asicarmapāṇis; tavātmajaḥ satyasenaś ca vīraḥ vyavasthitau citrasenena sārdhaṃ; hṛṣṭātmānau samare yoddhukāmau

    8.4.101

    hrīniṣedhā bharatā rājaputrāś; citrāyudhaḥ śrutakarmā jayaś ca śalaś ca satyavrataduḥśalau ca; vyavasthitā balino yoddhukāmāḥ

    8.4.102

    kaitavyānām adhipaḥ śūramānī; raṇe raṇe śatruhā rājaputraḥ patrī hayī nāgarathaprayāyī; vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe

    8.4.103

    vīraḥ śrutāyuś ca śrutāyudhaś ca; citrāṅgadaś citravarmā sa vīraḥ vyavasthitā ye tu sainye narāgryāḥ; prahāriṇo māninaḥ satyasaṃdhāḥ

    8.4.104

    karṇātmajaḥ satyaseno mahātmā; vyavasthitaḥ samare yoddhukāmaḥ athāparau karṇasutau varārhau; vyavasthitau laghuhastau narendra balaṃ mahad durbhidam alpadhairyaiḥ; samāśritau yotsyamānau tvadarthe

    8.4.105

    etaiś ca mukhyair aparaiś ca rājan; yodhapravīrair amitaprabhāvaiḥ vyavasthito nāgakulasya madhye; yathā mahendraḥ kururājo jayāya

    8.4.106

    dhṛtarāṣṭra uvāca ākhyātā jīvamānā ye parebhyo 'nye yathātatham itīdam abhigacchāmi vyaktam arthābhipattitaḥ

    8.4.107

    vaiśaṃpāyana uvāca evaṃ bruvann eva tadā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ hatapravīraṃ vidhvastaṃ kiṃciccheṣaṃ svakaṃ balam śrutvā vyāmoham agamac chokavyākulitendriyaḥ

    8.4.108

    muhyamāno 'bravīc cāpi muhūrtaṃ tiṣṭha saṃjaya vyākulaṃ me manas tāta śrutvā sumahad apriyam naṣṭacittas tataḥ so 'tha babhūva jagatīpatiḥ

    8.5.1

    janamejaya uvāca śrutvā karṇaṃ hataṃ yuddhe putrāṃś caivāpalāyinaḥ narendraḥ kiṃ cid āśvasto dvijaśreṣṭha kim abravīt

    8.5.2

    prāptavān paramaṃ duḥkhaṃ putravyasanajaṃ mahat tasmin yad uktavān kāle tan mamācakṣva pṛcchataḥ

    8.5.3

    vaiśaṃpāyana uvāca śrutvā karṇasya nidhanam aśraddheyam ivādbhutam bhūtasaṃmohanaṃ bhīmaṃ meroḥ paryasanaṃ yathā

    8.5.4

    cittamoham ivāyuktaṃ bhārgavasya mahāmateḥ parājayam ivendrasya dviṣadbhyo bhīmakarmaṇaḥ

    8.5.5

    divaḥ prapatanaṃ bhānor urvyām iva mahādyuteḥ saṃśoṣaṇam ivācintyaṃ samudrasyākṣayāmbhasaḥ

    8.5.6

    mahīviyaddigīśānāṃ sarvanāśam ivādbhutam karmaṇor iva vaiphalyam ubhayoḥ puṇyapāpayoḥ

    8.5.7

    saṃcintya nipuṇaṃ buddhyā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ nedam astīti saṃcintya karṇasya nidhanaṃ prati

    8.5.8

    prāṇinām etad ātmatvāt syād apīti vināśanam śokāgninā dahyamāno dhamyamāna ivāśayaḥ

    8.5.9

    vidhvastātmā śvasan dīno hā hety uktvā suduḥkhitaḥ vilalāpa mahārāja dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ

    8.5.10

    dhṛtarāṣṭra uvāca saṃjayādhiratho vīraḥ siṃhadviradavikramaḥ vṛṣam apratimaskandho vṛṣabhākṣagatisvanaḥ

    8.5.11

    vṛṣabho vṛṣabhasyeva yo yuddhe na nivartate śatror api mahendrasya vajrasaṃhanano yuvā

    8.5.12

    yasya jyātalaśabdena śaravṛṣṭiraveṇa ca rathāśvanaramātaṅgā nāvatiṣṭhanti saṃyuge

    8.5.13

    yam āśritya mahābāhuṃ dviṣatsaṃghaghnam acyutam duryodhano 'karod vairaṃ pāṇḍuputrair mahābalaiḥ

    8.5.14

    sa kathaṃ rathināṃ śreṣṭhaḥ karṇaḥ pārthena saṃyuge nihataḥ puruṣavyāghraḥ prasahyāsahyavikramaḥ

    8.5.15

    yo nāmanyata vai nityam acyutaṃ na dhanaṃjayam na vṛṣṇīn api tān anyān svabāhubalam āśritaḥ

    8.5.16

    śārṅgagāṇḍīvadhanvānau sahitāv aparājitau ahaṃ divyād rathād ekaḥ pātayiṣyāmi saṃyuge

    8.5.17

    iti yaḥ satataṃ mandam avocal lobhamohitam duryodhanam apādīnaṃ rājyakāmukam āturam

    8.5.18

    yaś cājaiṣīd atibalān amitrān api durjayān gāndhārān madrakān matsyāṃs trigartāṃs taṅgaṇāñ śakān

    8.5.19

    pāñcālāṃś ca videhāṃś ca kuṇindān kāśikosalān suhmān aṅgāṃś ca puṇḍrāṃś ca niṣādān vaṅgakīcakān

    8.5.20

    vatsān kaliṅgāṃs taralān aśmakān ṛṣikāṃs tathā yo jitvā samare vīraś cakre balibhṛtaḥ purā

    8.5.21

    uccaiḥśravā varo 'śvānāṃ rājñāṃ vaiśravaṇo varaḥ varo mahendro devānāṃ karṇaḥ praharatāṃ varaḥ

    8.5.22

    yaṃ labdhvā māgadho rājā sāntvamānārthagauravaiḥ arautsīt pārthivaṃ kṣatram ṛte kauravayādavān

    8.5.23

    taṃ śrutvā nihataṃ karṇaṃ dvairathe savyasācinā śokārṇave nimagno 'ham aplavaḥ sāgare yathā

    8.5.24

    īdṛśair yady ahaṃ duḥkhair na vinaśyāmi saṃjaya vajrād dṛḍhataraṃ manye hṛdayaṃ mama durbhidam

    8.5.25

    jñātisaṃbandhimitrāṇām imaṃ śrutvā parājayam ko mad anyaḥ pumāṃl loke na jahyāt sūta jīvitam

    8.5.26

    viṣam agniṃ prapātaṃ vā parvatāgrād ahaṃ vṛṇe na hi śakṣyāmi duḥkhāni soḍhuṃ kaṣṭāni saṃjaya

    8.5.27

    saṃjaya uvāca śriyā kulena yaśasā tapasā ca śrutena ca tvām adya santo manyante yayātim iva nāhuṣam

    8.5.28

    śrute maharṣipratimaḥ kṛtakṛtyo 'si pārthiva paryavasthāpayātmānaṃ mā viṣāde manaḥ kṛthāḥ

    8.5.29

    dhṛtarāṣṭra uvāca daivam eva paraṃ manye dhik pauruṣam anarthakam yatra rāmapratīkāśaḥ karṇo 'hanyata saṃyuge

    8.5.30

    hatvā yudhiṣṭhirānīkaṃ pāñcālānāṃ rathavrajān pratāpya śaravarṣeṇa diśaḥ sarvā mahārathaḥ

    8.5.31

    mohayitvā raṇe pārthān vajrahasta ivāsurān sa kathaṃ nihataḥ śete vātarugṇa iva drumaḥ

    8.5.32

    śokasyāntaṃ na paśyāmi samudrasyeva viplukāḥ cintā me vardhate tīvrā mumūrṣā cāpi jāyate

    8.5.33

    karṇasya nidhanaṃ śrutvā vijayaṃ phalgunasya ca aśraddheyam ahaṃ manye vadhaṃ karṇasya saṃjaya

    8.5.34

    vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama yac chrutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ karṇaṃ na dīryate

    8.5.35

    āyur nūnaṃ sudīrghaṃ me vihitaṃ daivataiḥ purā yatra karṇaṃ hataṃ śrutvā jīvāmīha suduḥkhitaḥ

    8.5.36

    dhig jīvitam idaṃ me 'dya suhṛd dhīnasya saṃjaya adya cāhaṃ daśām etāṃ gataḥ saṃjaya garhitām kṛpaṇaṃ vartayiṣyāmi śocyaḥ sarvasya mandadhīḥ

    8.5.37

    aham eva purā bhūtvā sarvalokasya satkṛtaḥ paribhūtaḥ kathaṃ sūta punaḥ śakṣyāmi jīvitum duḥkhāt suduḥkhaṃ vyasanaṃ prāptavān asmi saṃjaya

    8.5.38

    tasmād bhīṣmavadhe caiva droṇasya ca mahātmanaḥ nātra śeṣaṃ prapaśyāmi sūtaputre hate yudhi

    8.5.39

    sa hi pāraṃ mahān āsīt putrāṇāṃ mama saṃjaya yuddhe vinihataḥ śūro visṛjan sāyakān bahūn

    8.5.40

    ko hi me jīvitenārthas tam ṛte puruṣarṣabham rathād atiratho nūnam apatat sāyakārditaḥ

    8.5.41

    parvatasyeva śikharaṃ vajrapātavidāritam śayīta pṛthivīṃ nūnaṃ śobhayan rudhirokṣitaḥ mātaṅga iva mattena mātaṅgena nipātitaḥ

    8.5.42

    yad balaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ yato bhayam so 'rjunena hataḥ karṇaḥ pratimānaṃ dhanuṣmatām

    8.5.43

    sa hi vīro maheṣvāsaḥ putrāṇām abhayaṃkaraḥ śete vinihato vīraḥ śakreṇeva yathā balaḥ

    8.5.44

    paṅgor ivādhvagamanaṃ daridrasyeva kāmitam duryodhanasya cākūtaṃ tṛṣitasyeva piplukāḥ

    8.5.45

    anyathā cintitaṃ kāryam anyathā tat tu jāyate aho nu balavad daivaṃ kālaś ca duratikramaḥ

    8.5.46

    palāyamānaḥ kṛpaṇaṃ dīnātmā dīnapauruṣaḥ kaccin na nihataḥ sūta putro duḥśāsano mama

    8.5.47

    kaccin na nīcācaritaṃ kṛtavāṃs tāta saṃyuge kaccin na nihataḥ śūro yathā na kṣatriyā hatāḥ

    8.5.48

    yudhiṣṭhirasya vacanaṃ mā yuddham iti sarvadā duryodhano nābhyagṛhṇān mūḍhaḥ pathyam ivauṣadham

    8.5.49

    śaratalpe śayānena bhīṣmeṇa sumahātmanā pānīyaṃ yācitaḥ pārthaḥ so 'vidhyan medinītalam

    8.5.50

    jalasya dhārāṃ vihitāṃ dṛṣṭvā tāṃ pāṇḍavena ha abravīt sa mahābāhus tāta saṃśāmya pāṇḍavaiḥ

    8.5.51

    praśamād dhi bhavec chāntir madantaṃ yuddham astu ca bhrātṛbhāvena pṛthivīṃ bhuṅkṣva pāṇḍusutaiḥ saha

    8.5.52

    akurvan vacanaṃ tasya nūnaṃ śocati me sutaḥ tad idaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ dīrghadarśinaḥ

    8.5.53

    ahaṃ tu nihatāmātyo hataputraś ca saṃjaya dyūtataḥ kṛcchram āpanno lūnapakṣa iva dvijaḥ

    8.5.54

    yathā hi śakuniṃ gṛhya chittvā pakṣau ca saṃjaya visarjayanti saṃhṛṣṭāḥ krīḍamānāḥ kumārakāḥ

    8.5.55

    chinnapakṣatayā tasya gamanaṃ nopapadyate tathāham api saṃprāpto lūnapakṣa iva dvijaḥ

    8.5.56

    kṣīṇaḥ sarvārthahīnaś ca nirbandhur jñātivarjitaḥ kāṃ diśaṃ pratipatsyāmi dīnaḥ śatruvaśaṃ gataḥ

    8.5.57

    duryodhanasya vṛddhyarthaṃ pṛthivīṃ yo 'jayat prabhuḥ sa jitaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samarthair vīryaśālibhiḥ

    8.5.58

    tasmin hate maheṣvāse karṇe yudhi kirīṭinā ke vīrāḥ paryavartanta tan mamācakṣva saṃjaya

    8.5.59

    kaccin naikaḥ parityaktaḥ pāṇḍavair nihato raṇe uktaṃ tvayā purā vīra yathā vīrā nipātitāḥ

    8.5.60

    bhīṣmam apratiyudhyantaṃ śikhaṇḍī sāyakottamaiḥ pātayām āsa samare sarvaśastrabhṛtāṃ varam

    8.5.61

    tathā draupadinā droṇo nyastasarvāyudho yudhi yuktayogo maheṣvāsaḥ śarair bahubhir ācitaḥ nihataḥ khaḍgam udyamya dhṛṣṭadyumnena saṃjaya

    8.5.62

    antareṇa hatāv etau chalena ca viśeṣataḥ aśrauṣam aham etad vai bhīṣmadroṇau nipātitau

    8.5.63

    bhīṣmadroṇau hi samare na hanyād vajrabhṛt svayam nyāyena yudhyamānau hi tad vai satyaṃ bravīmi te

    8.5.64

    karṇaṃ tv asyantam astrāṇi divyāni ca bahūni ca katham indropamaṃ vīraṃ mṛtyur yuddhe samaspṛśat

    8.5.65

    yasya vidyutprabhāṃ śaktiṃ divyāṃ kanakabhūṣaṇām prāyacchad dviṣatāṃ hantrīṃ kuṇḍalābhyāṃ puraṃdaraḥ

    8.5.66

    yasya sarpamukho divyaḥ śaraḥ kanakabhūṣaṇaḥ aśeta nihataḥ patrī candaneṣv arisūdanaḥ

    8.5.67

    bhīṣmadroṇamukhān vīrān yo 'vamanya mahārathān jāmadagnyān mahāghoraṃ brāhmam astram aśikṣata

    8.5.68

    yaś ca droṇamukhān dṛṣṭvā vimukhān arditāñ śaraiḥ saubhadrasya mahābāhur vyadhamat kārmukaṃ śaraiḥ

    8.5.69

    yaś ca nāgāyutaprāṇaṃ vātaraṃhasam acyutam virathaṃ bhrātaraṃ kṛtvā bhīmasenam upāhasat

    8.5.70

    sahadevaṃ ca nirjitya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ kṛpayā virathaṃ kṛtvā nāhanad dharmavittayā

    8.5.71

    yaś ca māyāsahasrāṇi dhvaṃsayitvā raṇotkaṭam ghaṭotkacaṃ rākṣasendraṃ śakraśaktyābhijaghnivān

    8.5.72

    etāni divasāny asya yuddhe bhīto dhanaṃjayaḥ nāgamad dvairathaṃ vīraḥ sa kathaṃ nihato raṇe

    8.5.73

    rathasaṅgo na cet tasya dhanur vā na vyaśīryata na ced astrāṇi nirṇeśuḥ sa kathaṃ nihataḥ paraiḥ

    8.5.74

    ko hi śakto raṇe karṇaṃ vidhunvānaṃ mahad dhanuḥ vimuñcantaṃ śarān ghorān divyāny astrāṇi cāhave jetuṃ puruṣaśārdūlaṃ śārdūlam iva vegitam

    8.5.75

    dhruvaṃ tasya dhanuś chinnaṃ ratho vāpi gato mahīm astrāṇi vā pranaṣṭāni yathā śaṃsasi me hatam na hy anyad anupaśyāmi kāraṇaṃ tasya nāśane

    8.5.76

    na hanyām arjunaṃ yāvat tāvat pādau na dhāvaye iti yasya mahāghoraṃ vratam āsīn mahātmanaḥ

    8.5.77

    yasya bhīto vane nityaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ trayodaśa samā nidrāṃ na lebhe puruṣarṣabhaḥ

    8.5.78

    yasya vīryavato vīryaṃ samāśritya mahātmanaḥ mama putraḥ sabhāṃ bhāryāṃ pāṇḍūnāṃ nītavān balāt

    8.5.79

    tatra cāpi sabhāmadhye pāṇḍavānāṃ ca paśyatām dāsabhāryeti pāñcālīm abravīt kurusaṃsadi

    8.5.80

    yaś ca gāṇḍīvamuktānāṃ sparśam ugram acintayan apatir hy asi kṛṣṇeti bruvan pārthān avaikṣata

    8.5.81

    yasya nāsīd bhayaṃ pārthaiḥ saputraiḥ sajanārdanaiḥ svabāhubalam āśritya muhūrtam api saṃjaya

    8.5.82

    tasya nāhaṃ vadhaṃ manye devair api savāsavaiḥ pratīpam upadhāvadbhiḥ kiṃ punas tāta pāṇḍavaiḥ

    8.5.83

    na hi jyāṃ spṛśamānasya talatre cāpi gṛhṇataḥ pumān ādhiratheḥ kaś cit pramukhe sthātum arhati

    8.5.84

    api syān medinī hīnā somasūryaprabhāṃśubhiḥ na vadhaḥ puruṣendrasya samareṣv apalāyinaḥ

    8.5.85

    yadi mandaḥ sahāyena bhrātrā duḥśāsanena ca vāsudevasya durbuddhiḥ pratyākhyānam arocayat

    8.5.86

    sa nūnam ṛṣabhaskandhaṃ dṛṣṭvā karṇaṃ nipātitam duḥśāsanaṃ ca nihataṃ manye śocati putrakaḥ

    8.5.87

    hataṃ vaikartanaṃ śrutvā dvairathe savyasācinā jayataḥ pāṇḍavān dṛṣṭvā kiṃ svid duryodhano 'bravīt

    8.5.88

    durmarṣaṇaṃ hataṃ śrutvā vṛṣasenaṃ ca saṃyuge prabhagnaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ mahārathaiḥ

    8.5.89

    parāṅmukhāṃs tathā rājñaḥ palāyanaparāyaṇān vidrutān rathino dṛṣṭvā manye śocati putrakaḥ

    8.5.90

    aneyaś cābhimānena bālabuddhir amarṣaṇaḥ hatotsāhaṃ balaṃ dṛṣṭvā kiṃ svid duryodhano 'bravīt

    8.5.91

    bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge rudhiraṃ pīyamānena kiṃ svid duryodhano 'bravīt

    8.5.92

    saha gāndhārarājena sabhāyāṃ yad abhāṣata karṇo 'rjunaṃ raṇe hantā hate tasmin kim abravīt

    8.5.93

    dyūtaṃ kṛtvā purā hṛṣṭo vañcayitvā ca pāṇḍavān śakuniḥ saubalas tāta hate karṇe kim abravīt

    8.5.94

    kṛtavarmā maheṣvāsaḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ karṇaṃ vinihataṃ dṛṣṭvā hārdikyaḥ kim abhāṣata

    8.5.95

    brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā yasya śikṣām upāsate dhanurvedaṃ cikīrṣanto droṇaputrasya dhīmataḥ

    8.5.96

    yuvā rūpeṇa saṃpanno darśanīyo mahāyaśāḥ aśvatthāmā hate karṇe kim abhāṣata saṃjaya

    8.5.97

    ācāryatvaṃ dhanurvede gataḥ paramatattvavit kṛpaḥ śāradvatas tāta hate karṇe kim abravīt

    8.5.98

    madrarājo maheṣvāsaḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ diṣṭaṃ tena hi tat sarvaṃ yathā karṇo nipātitaḥ

    8.5.99

    ye ca ke cana rājānaḥ pṛthivyāṃ yoddhum āgatāḥ vaikartanaṃ hataṃ dṛṣṭvā kim abhāṣanta saṃjaya

    8.5.100

    karṇe tu nihate vīre rathavyāghre nararṣabhe kiṃ vo mukham anīkānām āsīt saṃjaya bhāgaśaḥ

    8.5.101

    madrarājaḥ kathaṃ śalyo niyukto rathināṃ varaḥ vaikartanasya sārathye tan mamācakṣva saṃjaya

    8.5.102

    ke 'rakṣan dakṣiṇaṃ cakraṃ sūtaputrasya saṃyuge vāmaṃ cakraṃ rarakṣur vā ke vā vīrasya pṛṣṭhataḥ

    8.5.103

    ke karṇaṃ vājahuḥ śūrāḥ ke kṣudrāḥ prādravan bhayāt kathaṃ ca vaḥ sametānāṃ hataḥ karṇo mahārathaḥ

    8.5.104

    pāṇḍavāś ca kathaṃ śūrāḥ pratyudīyur mahāratham sṛjantaṃ śaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudam

    8.5.105

    sa ca sarpamukho divyo maheṣupravaras tadā vyarthaḥ kathaṃ samabhavat tan mamācakṣva saṃjaya

    8.5.106

    māmakasyāsya sainyasya hṛtotsedhasya saṃjaya avaśeṣaṃ na paśyāmi kakude mṛdite sati

    8.5.107

    tau hi vīrau maheṣvāsau madarthe kurusattamau bhīṣmadroṇau hatau śrutvā ko nv artho jīvitena me

    8.5.108

    na mṛṣyāmi ca rādheyaṃ hatam āhavaśobhinam yasya bāhvor balaṃ tulyaṃ kuñjarāṇāṃ śataṃ śatam

    8.5.109

    droṇe hate ca yad vṛttaṃ kauravāṇāṃ paraiḥ saha saṃgrāme naravīrāṇāṃ tan mamācakṣva saṃjaya

    8.5.110

    yathā ca karṇaḥ kaunteyaiḥ saha yuddham ayojayat yathā ca dviṣatāṃ hantā raṇe śāntas tad ucyatām

    8.6.1

    saṃjaya uvāca hate droṇe maheṣvāse tasminn ahani bhārata kṛte ca moghasaṃkalpe droṇaputre mahārathe

    8.6.2

    dravamāṇe mahārāja kauravāṇāṃ bale tathā vyūhya pārthaḥ svakaṃ sainyam atiṣṭhad bhrātṛbhiḥ saha

    8.6.3

    tam avasthitam ājñāya putras te bharatarṣabha dravac ca svabalaṃ dṛṣṭvā pauruṣeṇa nyavārayat

    8.6.4

    svam anīkam avasthāpya bāhuvīrye vyavasthitaḥ yuddhvā ca suciraṃ kālaṃ pāṇḍavaiḥ saha bhārata

    8.6.5

    labdhalakṣaiḥ parair hṛṣṭair vyāyacchadbhiś ciraṃ tadā saṃdhyākālaṃ samāsādya pratyāhāram akārayat

    8.6.6

    kṛtvāvahāraṃ sainyānāṃ praviśya śibiraṃ svakam kuravo ''tmahitaṃ mantraṃ mantrayāṃ cakrire tadā

    8.6.7

    paryaṅkeṣu parārdhyeṣu spardhyāstaraṇavatsu ca varāsaneṣūpaviṣṭāḥ sukhaśayyāsv ivāmarāḥ

    8.6.8

    tato duryodhano rājā sāmnā paramavalgunā tān ābhāṣya maheṣvāsān prāptakālam abhāṣata

    8.6.9

    matiṃ matimatāṃ śreṣṭhāḥ sarve prabrūta māciram evaṃ gate tu yat kāryaṃ bhavet kāryakaraṃ nṛpāḥ

    8.6.10

    evam ukte narendreṇa narasiṃhā yuyutsavaḥ cakrur nānāvidhāś ceṣṭāḥ siṃhāsanagatās tadā

    8.6.11

    teṣāṃ niśamyeṅgitāni yuddhe prāṇāñ juhūṣatām samudvīkṣya mukhaṃ rājño bālārkasamavarcasaḥ ācāryaputro medhāvī vākyajño vākyam ādade

    8.6.12

    rāgo yogas tathā dākṣyaṃ nayaś cety arthasādhakāḥ upāyāḥ paṇḍitaiḥ proktāḥ sarve daivasamāśritāḥ

    8.6.13

    lokapravīrā ye 'smākaṃ devakalpā mahārathāḥ nītimantas tathā yuktā dakṣā raktāś ca te hatāḥ

    8.6.14

    na tv eva kāryaṃ nairāśyam asmābhir vijayaṃ prati sunītair iha sarvārthair daivam apy anulomyate

    8.6.15

    te vayaṃ pravaraṃ nṝṇāṃ sarvair guṇagaṇair yutam karṇaṃ senāpatiṃ kṛtvā pramathiṣyāmahe ripūn

    8.6.16

    tato duryodhanaḥ prītaḥ priyaṃ śrutvā vacas tadā prītisaṃskārasaṃyuktaṃ tathyam ātmahitaṃ śubham

    8.6.17

    svaṃ manaḥ samavasthāpya bāhuvīryam upāśritaḥ duryodhano mahārāja rādheyam idam abravīt

    8.6.18

    karṇa jānāmi te vīryaṃ sauhṛdaṃ ca paraṃ mayi tathāpi tvāṃ mahābāho pravakṣyāmi hitaṃ vacaḥ

    8.6.19

    śrutvā yatheṣṭaṃ ca kuru vīra yat tava rocate bhavān prājñatamo nityaṃ mama caiva parā gatiḥ

    8.6.20

    bhīṣmadroṇāv atirathau hatau senāpatī mama senāpatir bhavān astu tābhyāṃ draviṇavattaraḥ

    8.6.21

    vṛddhau ca tau maheṣvāsau sāpekṣau ca dhanaṃjaye mānitau ca mayā vīrau rādheya vacanāt tava

    8.6.22

    pitāmahatvaṃ saṃprekṣya pāṇḍuputrā mahāraṇe rakṣitās tāta bhīṣmeṇa divasāni daśaiva ha

    8.6.23

    nyastaśastre ca bhavati hato bhīṣmaḥ pitāmahaḥ śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya phalgunena mahāhave

    8.6.24

    hate tasmin mahābhāge śaratalpagate tadā tvayokte puruṣavyāghra droṇo hy āsīt puraḥsaraḥ

    8.6.25

    tenāpi rakṣitāḥ pārthāḥ śiṣyatvād iha saṃyuge sa cāpi nihato vṛddho dhṛṣṭadyumnena satvaram

    8.6.26

    nihatābhyāṃ pradhānābhyāṃ tābhyām amitavikrama tvatsamaṃ samare yodhaṃ nānyaṃ paśyāmi cintayan

    8.6.27

    bhavān eva tu naḥ śakto vijayāya na saṃśayaḥ pūrvaṃ madhye ca paścāc ca tavaiva viditaṃ hi tat

    8.6.28

    sa bhavān dhuryavat saṃkhye dhuram udvoḍhum arhasi abhiṣecaya senānye svayam ātmānam ātmanā

    8.6.29

    devatānāṃ yathā skandaḥ senānīḥ prabhur avyayaḥ tathā bhavān imāṃ senāṃ dhārtarāṣṭrīṃ bibhartu me jahi śatrugaṇān sarvān mahendra iva dānavān

    8.6.30

    avasthitaṃ raṇe jñātvā pāṇḍavās tvāṃ mahāratham draviṣyanti sapāñcālā viṣṇuṃ dṛṣṭveva dānavāḥ tasmāt tvaṃ puruṣavyāghra prakarṣethā mahācamūm

    8.6.31

    bhavaty avasthite yat te pāṇḍavā gatacetasaḥ bhaviṣyanti sahāmātyāḥ pāñcālaiḥ sṛñjayaiḥ saha

    8.6.32

    yathā hy abhyuditaḥ sūryaḥ pratapan svena tejasā vyapohati tamas tīvraṃ tathā śatrūn vyapoha naḥ

    8.6.33

    karṇa uvāca uktam etan mayā pūrvaṃ gāndhāre tava saṃnidhau jeṣyāmi pāṇḍavān rājan saputrān sajanārdanān

    8.6.34

    senāpatir bhaviṣyāmi tavāhaṃ nātra saṃśayaḥ sthiro bhava mahārāja jitān viddhi ca pāṇḍavān

    8.6.35

    saṃjaya uvāca evam ukto mahātejās tato duryodhano nṛpaḥ uttasthau rājabhiḥ sārdhaṃ devair iva śatakratuḥ senāpatyena satkartuṃ karṇaṃ skandam ivāmarāḥ

    8.6.36

    tato 'bhiṣiṣicus tūrṇaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā duryodhanamukhā rājan rājāno vijayaiṣiṇaḥ śātakaumbhamayaiḥ kumbhair māheyaiś cābhimantritaiḥ

    8.6.37

    toyapūrṇair viṣāṇaiś ca dvīpikhaḍgamaharṣabhaiḥ maṇimuktāmayaiś cānyaiḥ puṇyagandhais tathauṣadhaiḥ

    8.6.38

    audumbare samāsīnam āsane kṣaumasaṃvṛtam śāstradṛṣṭena vidhinā saṃbhāraiś ca susaṃbhṛtaiḥ

    8.6.39

    jaya pārthān sagovindān sānugāṃs tvaṃ mahāhave iti taṃ bandinaḥ prāhur dvijāś ca bharatarṣabha

    8.6.40

    jahi pārthān sapāñcālān rādheya vijayāya naḥ udyann iva sadā bhānus tamāṃsy ugrair gabhastibhiḥ

    8.6.41

    na hy alaṃ tvad visṛṣṭānāṃ śarāṇāṃ te sakeśavāḥ kṛtaghnāḥ sūryaraśmīnāṃ jvalatām iva darśane

    8.6.42

    na hi pārthāḥ sapāñcālāḥ sthātuṃ śaktās tavāgrataḥ āttaśastrasya samare mahendrasyeva dānavāḥ

    8.6.43

    abhiṣiktas tu rādheyaḥ prabhayā so 'mitaprabhaḥ vyatyaricyata rūpeṇa divākara ivāparaḥ

    8.6.44

    senāpatyena rādheyam abhiṣicya sutas tava amanyata tadātmānaṃ kṛtārthaṃ kālacoditaḥ

    8.6.45

    karṇo 'pi rājan saṃprāpya senāpatyam ariṃdamaḥ yogam ājñāpayām āsa sūryasyodayanaṃ prati

    8.6.46

    tava putrair vṛtaḥ karṇaḥ śuśubhe tatra bhārata devair iva yathā skandaḥ saṃgrāme tārakāmaye

    8.7.1

    dhṛtarāṣṭra uvāca senāpatyaṃ tu saṃprāpya karṇo vaikartanas tadā tathoktaś ca svayaṃ rājñā snigdhaṃ bhrātṛsamaṃ vacaḥ

    8.7.2

    yogam ājñāpya senāyā āditye 'bhyudite tadā akarot kiṃ mahāprājñas tan mamācakṣva saṃjaya

    8.7.3

    saṃjaya uvāca karṇasya matam ājñāya putras te bharatarṣabha yogam ājñāpayām āsa nāndītūryapuraḥsaram

    8.7.4

    mahaty apararātre tu tava putrasya māriṣa yogo yogeti sahasā prādurāsīn mahāsvanaḥ

    8.7.5

    nāgānāṃ kalpamānānāṃ rathānāṃ ca varūthinām saṃnahyatāṃ padātīnāṃ vājināṃ ca viśāṃ pate

    8.7.6

    krośatāṃ cāpi yodhānāṃ tvaritānāṃ parasparam babhūva tumulaḥ śabdo divaspṛk sumahāṃs tadā

    8.7.7

    tataḥ śvetapatākena bālārkākāravājinā hemapṛṣṭhena dhanuṣā hastikakṣyeṇa ketunā

    8.7.8

    tūṇena śarapūrṇena sāṅgadena varūthinā śataghnīkiṅkiṇīśaktiśūlatomaradhāriṇā

    8.7.9

    kārmukeṇopapannena vimalādityavarcasā rathenātipatākena sūtaputro vyadṛśyata

    8.7.10

    dhamantaṃ vārijaṃ tāta hemajālavibhūṣitam vidhunvānaṃ mahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam

    8.7.11

    dṛṣṭvā karṇaṃ maheṣvāsaṃ rathasthaṃ rathināṃ varam bhānumantam ivodyantaṃ tamo ghnantaṃ sahasraśaḥ

    8.7.12

    na bhīṣmavyasanaṃ ke cin nāpi droṇasya māriṣa nānyeṣāṃ puruṣavyāghra menire tatra kauravāḥ

    8.7.13

    tatas tu tvarayan yodhāñ śaṅkhaśabdena māriṣa karṇo niṣkāsayām āsa kauravāṇāṃ varūthinīm

    8.7.14

    vyūhaṃ vyūhya maheṣvāso mākaraṃ śatrutāpanaḥ pratyudyayau tadā karṇaḥ pāṇḍavān vijigīṣayā

    8.7.15

    makarasya tu tuṇḍe vai karṇo rājan vyavasthitaḥ netrābhyāṃ śakuniḥ śūra ulūkaś ca mahārathaḥ

    8.7.16

    droṇaputras tu śirasi grīvāyāṃ sarvasodarāḥ madhye duryodhano rājā balena mahatā vṛtaḥ

    8.7.17

    vāme pāde tu rājendra kṛtavarmā vyavasthitaḥ nārāyaṇabalair yukto gopālair yuddhadurmadaḥ

    8.7.18

    pāde tu dakṣiṇe rājan gautamaḥ satyavikramaḥ trigartaiś ca maheṣvāsair dākṣiṇātyaiś ca saṃvṛtaḥ

    8.7.19

    anupādas tu yo vāmas tatra śalyo vyavasthitaḥ mahatyā senayā sārdhaṃ madradeśasamutthayā

    8.7.20

    dakṣiṇe tu mahārāja suṣeṇaḥ satyasaṃgaraḥ vṛto rathasahasraiś ca dantināṃ ca śatais tathā

    8.7.21

    pucche āstāṃ mahāvīrau bhrātarau pārthivau tadā citrasenaś ca citraś ca mahatyā senayā vṛtau

    8.7.22

    tataḥ prayāte rājendra karṇe naravarottame dhanaṃjayam abhiprekṣya dharmarājo 'bravīd idam

    8.7.23

    paśya pārtha mahāsenāṃ dhārtarāṣṭrasya saṃyuge karṇena nirmitāṃ vīra guptāṃ vīrair mahārathaiḥ

    8.7.24

    hatavīratamā hy eṣā dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ phalguśeṣā mahābāho tṛṇais tulyā matā mama

    8.7.25

    eko hy atra maheṣvāsaḥ sūtaputro vyavasthitaḥ sadevāsuragandharvaiḥ sakiṃnaramahoragaiḥ carācarais tribhir lokair yo 'jayyo rathināṃ varaḥ

    8.7.26

    taṃ hatvādya mahābāho vijayas tava phalguna uddhṛtaś ca bhavec chalyo mama dvādaśavārṣikaḥ evaṃ jñātvā mahābāho vyūhaṃ vyūha yathecchasi

    8.7.27

    bhrātus tad vacanaṃ śrutvā pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ ardhacandreṇa vyūhena pratyavyūhata tāṃ camūm

    8.7.28

    vāmapārśve 'bhavad rājan bhīmaseno vyavasthitaḥ dakṣiṇe ca maheṣvāso dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ

    8.7.29

    madhye vyūhasya sākṣāt tu pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ nakulaḥ sahadevaś ca dharmarājaś ca pṛṣṭhataḥ

    8.7.30

    cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau nārjunaṃ jahatur yuddhe pālyamānau kirīṭinā

    8.7.31

    śeṣā nṛpatayo vīrāḥ sthitā vyūhasya daṃśitāḥ yathābhāvaṃ yathotsāhaṃ yathāsattvaṃ ca bhārata

    8.7.32

    evam etan mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ tāvakāś ca maheṣvāsā yuddhāyaiva mano dadhuḥ

    8.7.33

    dṛṣṭvā vyūḍhāṃ tava camūṃ sūtaputreṇa saṃyuge nihatān pāṇḍavān mene tava putraḥ sahānvayaḥ

    8.7.34

    tathaiva pāṇḍavīṃ senāṃ vyūḍhāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ dhārtarāṣṭrān hatān mene sakarṇān vai janādhipa

    8.7.35

    tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca paṇavānakagomukhāḥ sahasaivābhyahanyanta saśabdāś ca samantataḥ

    8.7.36

    senayor ubhayo rājan prāvādyanta mahāsvanāḥ siṃhanādaś ca saṃjajñe śūrāṇāṃ jayagṛddhinām

    8.7.37

    hayaheṣitaśabdāś ca vāraṇānāṃ ca bṛṃhitam rathanemisvanāś cogrāḥ saṃbabhūvur janādhipa

    8.7.38

    na droṇavyasanaṃ kaś cij jānīte bharatarṣabha dṛṣṭvā karṇaṃ maheṣvāsaṃ mukhe vyūhasya daṃśitam

    8.7.39

    ubhe sene mahāsattve prahṛṣṭanarakuñjare yoddhukāme sthite rājan hantum anyonyam añjasā

    8.7.40

    tatra yattau susaṃrabdhau dṛṣṭvānyonyaṃ vyavasthitau anīkamadhye rājendra rejatuḥ karṇapāṇḍavau

    8.7.41

    nṛtyamāne tu te sene sameyātāṃ parasparam tayoḥ pakṣaiḥ prapakṣaiś ca nirjagmur vai yuyutsavaḥ

    8.7.42

    tataḥ pravavṛte yuddhaṃ naravāraṇavājinām rathināṃ ca mahārāja anyonyaṃ nighnatāṃ dṛḍham

    8.8.1

    saṃjaya uvāca te sene 'nyonyam āsādya prahṛṣṭāśvanaradvipe bṛhatyau saṃprajahrāte devāsuracamūpame

    8.8.2

    tato gajā rathāś cāśvāḥ pattayaś ca mahāhave saṃprahāraṃ paraṃ cakrur dehapāpmapraṇāśanam

    8.8.3

    pūrṇacandrārkapadmānāṃ kāntitviḍgandhataḥ samaiḥ uttamāṅgair nṛsiṃhānāṃ nṛsiṃhās tastarur mahīm

    8.8.4

    ardhacandrais tathā bhallaiḥ kṣuraprair asipaṭṭiśaiḥ paraśvadhaiś cāpy akṛntann uttamāṅgāni yudhyatām

    8.8.5

    vyāyatāyatabāhūnāṃ vyāyatāyatabāhubhiḥ vyāyatā bāhavaḥ petuś chinnamuṣṭyāyudhāṅgadāḥ

    8.8.6

    taiḥ sphuradbhir mahī bhāti raktāṅgulitalais tadā garuḍaprahatair ugraiḥ pañcāsyair iva pannagaiḥ

    8.8.7

    hayasyandananāgebhyaḥ petur vīrā dviṣaddhatāḥ vimānebhyo yathā kṣīṇe puṇye svargasadas tathā

    8.8.8

    gadābhir anyair gurvībhiḥ parighair musalair api pothitāḥ śataśaḥ petur vīrā vīratarai raṇe

    8.8.9

    rathā rathair vinihatā mattā mattair dvipair dvipāḥ sādinaḥ sādibhiś caiva tasmin paramasaṃkule

    8.8.10

    rathā vararathair nāgair aśvārohāś ca pattibhiḥ aśvārohaiḥ padātāś ca nihatā yudhi śerate

    8.8.11

    rathāśvapattayo nāgai rathair nāgāś ca pattayaḥ rathapattidvipāś cāśvair nṛbhiś cāśvarathadvipāḥ

    8.8.12

    rathāśvebhanarāṇāṃ ca narāśvebharathaiḥ kṛtam pāṇipādaiś ca śastraiś ca rathaiś ca kadanaṃ mahat

    8.8.13

    tathā tasmin bale śūrair vadhyamāne hate 'pi ca asmān abhyāgaman pārthā vṛkodarapurogamāḥ

    8.8.14

    dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ sātyakiś cekitānaś ca draviḍaiḥ sainikaiḥ saha

    8.8.15

    bhṛtā vittena mahatā pāṇḍyāś cauḍrāḥ sakeralāḥ vyūḍhoraskā dīrghabhujāḥ prāṃśavaḥ priyadarśanāḥ

    8.8.16

    āpīḍino raktadantā mattamātaṅgavikramāḥ nānāvirāgavasanā gandhacūrṇāvacūrṇitāḥ

    8.8.17

    baddhāsayaḥ pāśahastā vāraṇaprativāraṇāḥ samānamṛtyavo rājann anīkasthāḥ parasparam

    8.8.18

    kalāpinaś cāpahastā dīrghakeśāḥ priyāhavāḥ pattayaḥ sātyaker andhrā ghorarūpaparākramāḥ

    8.8.19

    athāpare punaḥ śūrāś cedipāñcālakekayāḥ karūṣāḥ kosalāḥ kāśyā māgadhāś cāpi dudruvuḥ

    8.8.20

    teṣāṃ rathāś ca nāgāś ca pravarāś cāpi pattayaḥ nānāvidharavair hṛṣṭā nṛtyanti ca hasanti ca

    8.8.21

    tasya sainyasya mahato mahāmātravarair vṛtaḥ madhyaṃ vṛkodaro 'bhyāgāt tvadīyaṃ nāgadhūrgataḥ

    8.8.22

    sa nāgapravaro 'tyugro vidhivat kalpito babhau udayādryagryabhavanaṃ yathābhyuditabhāskaram

    8.8.23

    tasyāyasaṃ varmavaraṃ vararatnavibhūṣitam tārodbhāsasya nabhasaḥ śāradasya samatviṣam

    8.8.24

    sa tomaraprāsakaraś cārumauliḥ svalaṃkṛtaḥ caran madhyaṃdinārkābhas tejasā vyadahad ripūn

    8.8.25

    taṃ dṛṣṭvā dviradaṃ dūrāt kṣemadhūrtir dvipasthitaḥ āhvayāno 'bhidudrāva pramanāḥ pramanastaram

    8.8.26

    tayoḥ samabhavad yuddhaṃ dvipayor ugrarūpayoḥ yadṛcchayā drumavator mahāparvatayor iva

    8.8.27

    saṃsaktanāgau tau vīrau tomarair itaretaram balavat sūryaraśmyābhair bhittvā bhittvā vinedatuḥ

    8.8.28

    vyapasṛtya tu nāgābhyāṃ maṇḍalāni viceratuḥ pragṛhya caiva dhanuṣī jaghnatur vai parasparam

    8.8.29

    kṣveḍitāsphoṭitaravair bāṇaśabdaiś ca sarvaśaḥ tau janān harṣayitvā ca siṃhanādān pracakratuḥ

    8.8.30

    samudyatakarābhyāṃ tau dvipābhyāṃ kṛtināv ubhau vātoddhūtapatākābhyāṃ yuyudhāte mahābalau

    8.8.31

    tāv anyonyasya dhanuṣī chittvānyonyaṃ vinedatuḥ śaktitomaravarṣeṇa prāvṛṇmeghāv ivāmbubhiḥ

    8.8.32

    kṣemadhūrtis tadā bhīmaṃ tomareṇa stanāntare nirbibheda tu vegena ṣaḍbhiś cāpy aparair nadan

    8.8.33

    sa bhīmasenaḥ śuśubhe tomarair aṅgamāśritaiḥ krodhadīptavapur meghaiḥ saptasaptir ivāṃśumān

    8.8.34

    tato bhāskaravarṇābham añjogatimayasmayam sasarja tomaraṃ bhīmaḥ pratyamitrāya yatnavān

    8.8.35

    tataḥ kulūtādhipatiś cāpam āyamya sāyakaiḥ daśabhis tomaraṃ chittvā śaktyā vivyādha pāṇḍavam

    8.8.36

    atha kārmukam ādāya mahājaladanisvanam ripor abhyardayan nāgam unmadaḥ pāṇḍavaḥ śaraiḥ

    8.8.37

    sa śaraughārdito nāgo bhīmasenena saṃyuge nigṛhyamāṇo nātiṣṭhad vātadhvasta ivāmbudaḥ

    8.8.38

    tām abhyadhāvad dviradaṃ bhīmasenasya nāgarāṭ mahāvāteritaṃ meghaṃ vātoddhūta ivāmbudaḥ

    8.8.39

    saṃnivartyātmano nāgaṃ kṣemadhūrtiḥ prayatnataḥ vivyādhābhidrutaṃ bāṇair bhīmasenaṃ sakuñjaram

    8.8.40

    tataḥ sādhuvisṛṣṭena kṣureṇa puruṣarṣabhaḥ chittvā śarāsanaṃ śatror nāgam āmitram ārdayat

    8.8.41

    tataḥ khajākayā bhīmaṃ kṣemadhūrtiḥ parābhinat jaghāna cāsya dviradaṃ nārācaiḥ sarvamarmasu

    8.8.42

    purā nāgasya patanād avaplutya sthito mahīm bhīmaseno ripor nāgaṃ gadayā samapothayat

    8.8.43

    tasmāt pramathitān nāgāt kṣemadhūrtim avadrutam udyatāsim upāyāntaṃ gadayāhan vṛkodaraḥ

    8.8.44

    sa papāta hataḥ sāsir vyasuḥ svam abhito dvipam vajraprarugṇam acalaṃ siṃho vajrahato yathā

    8.8.45

    nihataṃ nṛpatiṃ dṛṣṭvā kulūtānāṃ yaśaskaram prādravad vyathitā senā tvadīyā bharatarṣabha

    8.9.1

    saṃjaya uvāca tataḥ karṇo maheṣvāsaḥ pāṇḍavānām anīkinīm jaghāna samare śūraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

    8.9.2

    tathaiva pāṇḍavā rājaṃs tava putrasya vāhinīm karṇasya pramukhe kruddhā vinijaghnur mahārathāḥ

    8.9.3

    karṇo rājan mahābāhur nyavadhīt pāṇḍavīṃ camūm nārācair arkaraśmyābhaiḥ karmāraparimārjitaiḥ

    8.9.4

    tatra bhārata karṇena nārācais tāḍitā gajāḥ neduḥ seduś ca mamluś ca babhramuś ca diśo daśa

    8.9.5

    vadhyamāne bale tasmin sūtaputreṇa māriṣa nakulo 'bhyadravat tūrṇaṃ sūtaputraṃ mahāraṇe

    8.9.6

    bhīmasenas tathā drauṇiṃ kurvāṇaṃ karma duṣkaram vindānuvindau kaikeyau sātyakiḥ samavārayat

    8.9.7

    śrutakarmāṇam āyāntaṃ citraseno mahīpatiḥ prativindhyaṃ tathā citraś citraketanakārmukaḥ

    8.9.8

    duryodhanas tu rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram saṃśaptakagaṇān kruddho abhyadhāvad dhanaṃjayaḥ

    8.9.9

    dhṛṣṭadyumnaḥ kṛpaṃ cātha tasmin vīravarakṣaye śikhaṇḍī kṛtavarmāṇaṃ samāsādayad acyutam

    8.9.10

    śrutakīrtis tathā śalyaṃ mādrīputraḥ sutaṃ tava duḥśāsanaṃ mahārāja sahadevaḥ pratāpavān

    8.9.11

    kekayau sātyakiṃ yuddhe śaravarṣeṇa bhāsvatā sātyakiḥ kekayau caiva chādayām āsa bhārata

    8.9.12

    tāv enaṃ bhrātarau vīraṃ jaghnatur hṛdaye bhṛśam viṣāṇābhyāṃ yathā nāgau pratināgaṃ mahāhave

    8.9.13

    śarasaṃbhinnavarmāṇau tāv ubhau bhrātarau raṇe sātyakiṃ satyakarmāṇaṃ rājan vivyadhatuḥ śaraiḥ

    8.9.14

    tau sātyakir mahārāja prahasan sarvatodiśam chādayañ śaravarṣeṇa vārayām āsa bhārata

    8.9.15

    vāryamāṇau tatas tau tu śaineyaśaravṛṣṭibhiḥ śaineyasya rathaṃ tūrṇaṃ chādayām āsatuḥ śaraiḥ

    8.9.16

    tayos tu dhanuṣī citre chittvā śaurir mahāhave atha tau sāyakais tīkṣṇaiś chādayām āsa duḥsahaiḥ

    8.9.17

    athānye dhanuṣī mṛṣṭe pragṛhya ca mahāśarān sātyakiṃ pūrayantau tau ceratur laghu suṣṭhu ca

    8.9.18

    tābhyāṃ muktā mahābāṇāḥ kaṅkabarhiṇavāsasaḥ dyotayanto diśaḥ sarvāḥ saṃpetuḥ svarṇabhūṣaṇāḥ

    8.9.19

    bāṇāndhakāram abhavat tayo rājan mahāhave anyonyasya dhanuś caiva cicchidus te mahārathāḥ

    8.9.20

    tataḥ kruddho mahārāja sātvato yuddhadurmadaḥ dhanur anyat samādāya sajyaṃ kṛtvā ca saṃyuge kṣurapreṇa sutīkṣṇena anuvindaśiro 'harat

    8.9.21

    tacchiro nyapatad bhūmau kuṇḍalotpīḍitaṃ mahat śambarasya śiro yadvan nihatasya mahāraṇe śoṣayan kekayān sarvāñ jagāmāśu vasuṃdharām

    8.9.22

    taṃ dṛṣṭvā nihataṃ śūraṃ bhrātā tasya mahārathaḥ sajyam anyad dhanuḥ kṛtvā śaineyaṃ pratyavārayat

    8.9.23

    sa śaktyā sātyakiṃ viddhvā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ nanāda balavan nādaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

    8.9.24

    sa sātyakiṃ punaḥ kruddhaḥ kekayānāṃ mahārathaḥ śarair agniśikhākārair bāhvor urasi cārdayat

    8.9.25

    sa śaraiḥ kṣatasarvāṅgaḥ sātvataḥ sattvakovidaḥ rarāja samare rājan sapatra iva kiṃśukaḥ

    8.9.26

    sātyakiḥ samare viddhaḥ kekayena mahātmanā kekayaṃ pañcaviṃśatyā vivyādha prahasann iva

    8.9.27

    śatacandracite gṛhya carmaṇī subhujau tu tau vyarocetāṃ mahāraṅge nistriṃśavaradhāriṇau yathā devāsure yuddhe jambhaśakrau mahābalau

    8.9.28

    maṇḍalāni tatas tau ca vicarantau mahāraṇe anyonyam asibhis tūrṇaṃ samājaghnatur āhave

    8.9.29

    kekayasya tataś carma dvidhā ciccheda sātvataḥ sātyakeś ca tathaivāsau carma ciccheda pārthivaḥ

    8.9.30

    carma cchittvā tu kaikeyas tārāgaṇaśatair vṛtam cacāra maṇḍalāny eva gatapratyāgatāni ca

    8.9.31

    taṃ carantaṃ mahāraṅge nistriṃśavaradhāriṇam apahastena ciccheda śaineyas tvarayānvitaḥ

    8.9.32

    savarmā kekayo rājan dvidhā chinno mahāhave nipapāta maheṣvāso vajranunna ivācalaḥ

    8.9.33

    taṃ nihatya raṇe śūraḥ śaineyo rathasattamaḥ yudhāmanyo rathaṃ tūrṇam āruroha paraṃtapaḥ

    8.9.34

    tato 'nyaṃ ratham āsthāya vidhivat kalpitaṃ punaḥ kekayānāṃ mahat sainyaṃ vyadhamat sātyakiḥ śaraiḥ

    8.9.35

    sā vadhyamānā samare kekayasya mahācamūḥ tam utsṛjya rathaṃ śatruṃ pradudrāva diśo daśa

    8.10.1

    saṃjaya uvāca śrutakarmā mahārāja citrasenaṃ mahīpatim ājaghne samare kruddhaḥ pañcāśadbhiḥ śilīmukhaiḥ

    8.10.2

    abhisāras tu taṃ rājā navabhir niśitaiḥ śaraiḥ śrutakarmāṇam āhatya sūtaṃ vivyādha pañcabhiḥ

    8.10.3

    śrutakarmā tataḥ kruddhaś citrasenaṃ camūmukhe nārācena sutīkṣṇena marmadeśe samardayat

    8.10.4

    etasminn antare cainaṃ śrutakīrtir mahāyaśāḥ navatyā jagatīpālaṃ chādayām āsa patribhiḥ

    8.10.5

    pratilabya tataḥ saṃjñāṃ citraseno mahārathaḥ dhanuś ciccheda bhallena taṃ ca vivyādha saptabhiḥ

    8.10.6

    so 'nyat kārmukam ādāya vegaghnaṃ rukmabhūṣaṇam citrarūpataraṃ cakre citrasenaṃ śarormibhiḥ

    8.10.7

    sa śaraiś citrito rājaṃś citramālyadharo yuvā yuveva samaśobhat sa goṣṭhīmadhye svalaṃkṛtaḥ

    8.10.8

    śrutakarmāṇam atha vai nārācena stanāntare bibheda samare kruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

    8.10.9

    śrutakarmāpi samare nārācena samarditaḥ susrāva rudhiraṃ bhūri gairikāmbha ivācalaḥ

    8.10.10

    tataḥ sa rudhirāktāṅgo rudhireṇa kṛtacchaviḥ rarāja samare rājan sapuṣpa iva kiṃśukaḥ

    8.10.11

    śrutakarmā tato rājañ śatrūṇāṃ samabhidrutaḥ śatrusaṃvaraṇaṃ kṛtvā dvidhā ciccheda kārmukam

    8.10.12

    athainaṃ chinnadhanvānaṃ nārācānāṃ tribhiḥ śataiḥ vivyādha bharataśreṣṭha śrutakarmā mahāyaśāḥ

    8.10.13

    tato 'pareṇa bhallena bhṛśaṃ tīkṣṇena satvaraḥ jahāra saśirastrāṇaṃ śiras tasya mahātmanaḥ

    8.10.14

    tacchiro nyapatad bhūmau sumahac citravarmaṇaḥ yadṛcchayā yathā candraś cyutaḥ svargān mahītale

    8.10.15

    rājānaṃ nihataṃ dṛṣṭvā abhisāraṃ ca māriṣa abhyadravanta vegena citrasenasya sainikāḥ

    8.10.16

    tataḥ kruddho maheṣvāsas tat sainyaṃ prādravac charaiḥ antakāle yathā kruddhaḥ sarvabhūtāni pretarāṭ drāvayann iṣubhis tūrṇaṃ śrutakarmā vyarocata

    8.10.17

    prativindhyas tataś citraṃ bhittvā pañcabhir āśugaiḥ sārathiṃ tribhir ānarcchad dhvajam ekeṣuṇā tataḥ

    8.10.18

    taṃ citro navabhir bhallair bāhvor urasi cārdayat svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ

    8.10.19

    prativindhyo dhanus tasya chittvā bhārata sāyakaiḥ pañcabhir niśitair bāṇair athainaṃ saṃprajaghnivān

    8.10.20

    tataḥ śaktiṃ mahārāja hemadaṇḍāṃ durāsadām prāhiṇot tava putrāya ghorām agniśikhām iva

    8.10.21

    tām āpatantīṃ sahasā śaktim ulkām ivāmbarāt dvidhā ciccheda samare prativindhyo hasann iva

    8.10.22

    sā papāta tadā chinnā prativindhyaśaraiḥ śitaiḥ yugānte sarvabhūtāni trāsayantī yathāśaniḥ

    8.10.23

    śaktiṃ tāṃ prahatāṃ dṛṣṭvā citro gṛhya mahāgadām prativindhyāya cikṣepa rukmajālavibhūṣitām

    8.10.24

    sā jaghāna hayāṃs tasya sārathiṃ ca mahāraṇe rathaṃ pramṛdya vegena dharaṇīm anvapadyata

    8.10.25

    etasminn eva kāle tu rathād āplutya bhārata śaktiṃ cikṣepa citrāya svarṇaghaṇṭām alaṃkṛtām

    8.10.26

    tām āpatantīṃ jagrāha citro rājan mahāmanāḥ tatas tām eva cikṣepa prativindhyāya bhārata

    8.10.27

    samāsādya raṇe śūraṃ prativindhyaṃ mahāprabhā nirbhidya dakṣiṇaṃ bāhuṃ nipapāta mahītale patitābhāsayac caiva taṃ deśam aśanir yathā

    8.10.28

    prativindhyas tato rājaṃs tomaraṃ hemabhūṣitam preṣayām āsa saṃkruddhaś citrasya vadhakāmyayā

    8.10.29

    sa tasya devāvaraṇaṃ bhittvā hṛdayam eva ca jagāma dharaṇīṃ tūrṇaṃ mahoraga ivāśayam

    8.10.30

    sa papāta tadā rājaṃs tomareṇa samāhataḥ prasārya vipulau bāhū pīnau parighasaṃnibhau

    8.10.31

    citraṃ saṃprekṣya nihataṃ tāvakā raṇaśobhinaḥ abhyadravanta vegena prativindhyaṃ samantataḥ

    8.10.32

    sṛjanto vividhān bāṇāñ śataghnīś ca sakiṅkiṇīḥ ta enaṃ chādayām āsuḥ sūryam abhragaṇā iva

    8.10.33

    tān apāsya mahābāhuḥ śarajālena saṃyuge vyadrāvayat tava camūṃ vajrahasta ivāsurīm

    8.10.34

    te vadhyamānāḥ samare tāvakāḥ pāṇḍavair nṛpa viprakīryanta sahasā vātanunnā ghanā iva

    8.10.35

    vipradrute bale tasmin vadhyamāne samantataḥ drauṇir eko 'bhyayāt tūrṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalam

    8.10.36

    tataḥ samāgamo ghoro babhūva sahasā tayoḥ yathā devāsure yuddhe vṛtravāsavayor abhūt

    8.11.1

    saṃjaya uvāca bhīmasenaṃ tato drauṇī rājan vivyādha patriṇā tvarayā parayā yukto darśayann astralāghavam

    8.11.2

    athainaṃ punar ājaghne navatyā niśitaiḥ śaraiḥ sarvamarmāṇi saṃprekṣya marmajño laghuhastavat

    8.11.3

    bhīmasenaḥ samākīrṇo drauṇinā niśitaiḥ śaraiḥ rarāja samare rājan raśmivān iva bhāskaraḥ

    8.11.4

    tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥ droṇaputram avacchādya siṃhanādam amuñcata

    8.11.5

    śaraiḥ śarāṃs tato drauṇiḥ saṃvārya yudhi pāṇḍavam lalāṭe 'bhyahanad rājan nārācena smayann iva

    8.11.6

    lalāṭasthaṃ tato bāṇaṃ dhārayām āsa pāṇḍavaḥ yathā śṛṅgaṃ vane dṛptaḥ khaḍgo dhārayate nṛpa

    8.11.7

    tato drauṇiṃ raṇe bhīmo yatamānaṃ parākramī tribhir vivyādha nārācair lalāṭe vismayann iva

    8.11.8

    lalāṭasthais tato bāṇair brāhmaṇaḥ sa vyarocata prāvṛṣīva yathā siktas triśṛṅgaḥ parvatottamaḥ

    8.11.9

    tataḥ śaraśatair drauṇim ardayām āsa pāṇḍavaḥ na cainaṃ kampayām āsa mātariśveva parvatam

    8.11.10

    tathaiva pāṇḍavaṃ yuddhe drauṇiḥ śaraśataiḥ śitaiḥ nākampayata saṃhṛṣṭo vāryogha iva parvatam

    8.11.11

    tāv anyonyaṃ śarair ghoraiś chādayānau mahārathau rathacaryāgatau śūrau śuśubhāte raṇotkaṭau

    8.11.12

    ādityāv iva saṃdīptau lokakṣayakarāv ubhau svaraśmibhir ivānyonyaṃ tāpayantau śarottamaiḥ

    8.11.13

    kṛtapratikṛte yatnaṃ kurvāṇau ca mahāraṇe kṛtapratikṛte yatnaṃ cakrāte tāv abhītavat

    8.11.14

    vyāghrāv iva ca saṃgrāme ceratus tau mahārathau śaradaṃṣṭrau durādharṣau cāpavyāttau bhayānakau

    8.11.15

    abhūtāṃ tāv adṛśyau ca śarajālaiḥ samantataḥ meghajālair iva cchannau gagane candrabhāskarau

    8.11.16

    prakāśau ca muhūrtena tatraivāstām ariṃdamau vimuktau meghajālena śaśisūryau yathā divi

    8.11.17

    apasavyaṃ tataś cakre drauṇis tatra vṛkodaram kirañ śaraśatair ugrair dhārābhir iva parvatam

    8.11.18

    na tu tan mamṛṣe bhīmaḥ śatror vijayalakṣaṇam praticakre ca taṃ rājan pāṇḍavo 'py apasavyataḥ

    8.11.19

    maṇḍalānāṃ vibhāgeṣu gatapratyāgateṣu ca babhūva tumulaṃ yuddhaṃ tayos tatra mahāmṛdhe

    8.11.20

    caritvā vividhān mārgān maṇḍalaṃ sthānam eva ca śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ

    8.11.21

    anyonyasya vadhe yatnaṃ cakratus tau mahārathau īṣatur virathaṃ caiva kartum anyonyam āhave

    8.11.22

    tato drauṇir mahāstrāṇi prāduścakre mahārathaḥ tāny astrair eva samare pratijaghne 'sya pāṇḍavaḥ

    8.11.23

    tato ghoraṃ mahārāja astrayuddham avartata grahayuddhaṃ yathā ghoraṃ prajāsaṃharaṇe abhūt

    8.11.24

    te bāṇāḥ samasajjanta kṣiptās tābhyāṃ tu bhārata dyotayanto diśaḥ sarvās tac ca sainyaṃ samantataḥ

    8.11.25

    bāṇasaṃghāvṛtaṃ ghoram ākāśaṃ samapadyata uklāpātakṛtaṃ yadvat prajānāṃ saṃkṣaye nṛpa

    8.11.26

    bāṇābhighātāt saṃjajñe tatra bhārata pāvakaḥ savisphuliṅgo dīptārciḥ so 'dahad vāhinīdvayam

    8.11.27

    tatra siddhā mahārāja saṃpatanto 'bruvan vacaḥ ati yuddhāni sarvāṇi yuddham etat tato 'dhikam

    8.11.28

    sarvayuddhāni caitasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm naitādṛśaṃ punar yuddhaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati

    8.11.29

    aho jñānena saṃyuktāv ubhau cograparākramau aho bhīme balaṃ bhīmam etayoś ca kṛtāstratā

    8.11.30

    aho vīryasya sāratvam aho sauṣṭhavam etayoḥ sthitāv etau hi samare kālāntakayamopamau

    8.11.31

    rudrau dvāv iva saṃbhūtau yathā dvāv iva bhāskarau yamau vā puruṣavyāghrau ghorarūpāv imau raṇe

    8.11.32

    śrūyante sma tadā vācaḥ siddhānāṃ vai muhur muhuḥ siṃhanādaś ca saṃjajñe sametānāṃ divaukasām adbhutaṃ cāpy acintyaṃ ca dṛṣṭvā karma tayor mṛdhe

    8.11.33

    tau śūrau samare rājan parasparakṛtāgasau parasparam udaikṣetāṃ krodhād udvṛtya cakṣuṣī

    8.11.34

    krodharaktekṣaṇau tau tu krodhāt prasphuritādharau krodhāt saṃdaṣṭadaśanau saṃdaṣṭadaśanacchadau

    8.11.35

    anyonyaṃ chādayantau sma śaravṛṣṭyā mahārathau śarāmbudhārau samare śastravidyutprakāśinau

    8.11.36

    tāv anyonyaṃ dhvajau viddhvā sārathī ca mahārathau anyonyasya hayān viddhvā bibhidāte parasparam

    8.11.37

    tataḥ kruddhau mahārāja bāṇau gṛhya mahāhave ubhau cikṣipatus tūrṇam anyonyasya vadhaiṣiṇau

    8.11.38

    tau sāyakau mahārāja dyotamānau camūmukhe ājaghnāte samāsādya vajravegau durāsadau

    8.11.39

    tau parasparavegāc ca śarābhyāṃ ca bhṛśāhatau nipetatur mahāvīrau svarathopasthayos tadā

    8.11.40

    tatas tu sārathir jñātvā droṇaputram acetanam apovāha raṇād rājan sarvakṣatrasya paśyataḥ

    8.11.41

    tathaiva pāṇḍavaṃ rājan vihvalantaṃ muhur muhuḥ apovāha rathenājau sārathiḥ śatrutāpanam

    8.12.1

    dhṛtarāṣṭra uvāca yathā saṃśaptakaiḥ sārdham arjunasyābhavad raṇaḥ anyeṣāṃ ca madīyānāṃ pāṇḍavais tad bravīhi me

    8.12.2

    saṃjaya uvāca śṛṇu rājan yathāvṛttaṃ saṃgrāmaṃ bruvato mama vīrāṇāṃ śatrubhiḥ sārdhaṃ dehapāpmapraṇāśanam

    8.12.3

    pārthaḥ saṃśaptakagaṇaṃ praviśyārṇavasaṃnibham vyakṣobhayad amitraghno mahāvāta ivārṇavam

    8.12.4

    śirāṃsy unmathya vīrāṇāṃ śitair bhallair dhanaṃjayaḥ pūrṇacandrābhavaktrāṇi svakṣibhrūdaśanāni ca saṃtastāra kṣitiṃ kṣipraṃ vinālair nalinair iva

    8.12.5

    suvṛttān āyatān puṣṭāṃś candanāgurubhūṣitān sāyudhān satanutrāṇān pañcāsyoragasaṃnibhān bāhūn kṣurair amitrāṇāṃ vicakartārjuno raṇe

    8.12.6

    dhuryān dhuryatarān sūtān dhvajāṃś cāpāni sāyakān pāṇīn aratnīn asakṛd bhallaiś ciccheda pāṇḍavaḥ

    8.12.7

    dvipān hayān rathāṃś caiva sārohān arjuno raṇe śarair anekasāhasrai rājan ninye yamakṣayam

    8.12.8

    taṃ pravīraṃ pratīyātā nardamānā ivarṣabhāḥ vāśitārtham abhikruddhā huṃkṛtvā cābhidudruvuḥ nighnantam abhijaghnus te śaraiḥ śṛṅgair ivarṣabhāḥ

    8.12.9

    tasya teṣāṃ ca tad yuddham abhaval lomaharṣaṇam trailokyavijaye yādṛg daityānāṃ saha vajriṇā

    8.12.10

    astrair astrāṇi saṃvārya dviṣatāṃ sarvato 'rjunaḥ iṣubhir bahubhis tūrṇaṃ viddhvā prāṇān rarāsa saḥ

    8.12.11

    chinnatriveṇucakrākṣān hatayodhāśvasārathīn vidhvastāyudhatūṇīrān samunmathitaketanān

    8.12.12

    saṃchinnayoktraraśmīkān vitriveṇūn vikūbarān vidhvastabandhurayugān viśastāyudhamaṇḍalān rathān viśakalīkurvan mahābhrāṇīva mārutaḥ

    8.12.13

    vismāpayan prekṣaṇīyaṃ dviṣātāṃ bhayavardhanam mahārathasahasrasya samaṃ karmārjuno 'karot

    8.12.14

    siddhadevarṣisaṃghāś ca cāraṇāś caiva tuṣṭuvuḥ devadundubhayo neduḥ puṣpavarṣāṇi cāpatan keśavārjunayor mūrdhni prāha vāk cāśarīriṇī

    8.12.15

    candrārkānilavahnīnāṃ kāntidīptibaladyutīḥ yau sadā bibhratur vīrau tāv imau keśavārjunau

    8.12.16

    brahmeśānāv ivājayyau vīrāv ekarathe sthitau sarvabhūtavarau vīrau naranārāyaṇāv ubhau

    8.12.17

    ity etan mahad āścaryaṃ dṛṣṭvā śrutvā ca bhārata aśvatthāmā susaṃyattaḥ kṛṣṇāv abhyadravad raṇe

    8.12.18

    atha pāṇḍavam asyantaṃ yamakālāntakāñ śarān seṣuṇā pāṇināhūya hasan drauṇir athābravīt

    8.12.19

    yadi māṃ manyase vīra prāptam arham ivātithim tataḥ sarvātmanādya tvaṃ yuddhātithyaṃ prayaccha me

    8.12.20

    evam ācāryaputreṇa samāhūto yuyutsayā bahu mene 'rjuno ''tmānam idaṃ cāha janārdanam

    8.12.21

    saṃśaptakāś ca me vadhyā drauṇir āhvayate ca mām yad atrānantaraṃ prāptaṃ praśādhi tvaṃ mahābhuja

    8.12.22

    evam ukto 'vahat pārthaṃ kṛṣṇo droṇātmajāntikam jaitreṇa vidhināhūtaṃ vāyur indram ivādhvare

    8.12.23

    tam āmantryaikamanasā keśavo drauṇim abravīt aśvatthāman sthiro bhūtvā praharāśu sahasva ca

    8.12.24

    nirveṣṭuṃ bhartṛpiṇḍaṃ hi kālo 'yam upajīvinām sūkṣmo vivādo viprāṇāṃ sthūlau kṣātrau jayājayau

    8.12.25

    yāṃ na saṃkṣamase mohād divyāṃ pārthasya satkriyām tām āptum icchan yudhyasva sthiro bhūtvādya pāṇḍavam

    8.12.26

    ity ukto vāsudevena tathety uktvā dvijottamaḥ vivyādha keśavaṃ ṣaṣṭyā nārācair arjunaṃ tribhiḥ

    8.12.27

    tasyārjunaḥ susaṃkruddhas tribhir bhallaiḥ śarāsanam cicchedāthānyad ādatta drauṇir ghorataraṃ dhanuḥ

    8.12.28

    sajyaṃ kṛtvā nimeṣāt tad vivyādhārjunakeśavau tribhiḥ śarair vāsudevaṃ sahasreṇa ca pāṇḍavam

    8.12.29

    tataḥ śarasahasrāṇi prayutāny arbudāni ca sasṛje drauṇir āyastaḥ saṃstabhya ca raṇe 'rjunam

    8.12.30

    iṣudher dhanuṣo jyāyā aṅgulībhyaś ca māriṣa bāhvoḥ karābhyām uraso vadanaghrāṇanetrataḥ

    8.12.31

    karṇābhyāṃ śiraso 'ṅgebhyo lomavartmabhya eva ca rathadhvajebhyaś ca śarā niṣpetur brahmavādinaḥ

    8.12.32

    śarajālena mahatā viddhvā keśavapāṇḍavau nanāda mudito drauṇir mahāmeghaughanisvanaḥ

    8.12.33

    tasya nānadataḥ śrutvā pāṇḍavo 'cyutam abravīt paśya mādhava daurātmyaṃ droṇaputrasya māṃ prati

    8.12.34

    vadhaprāptau manyate nau praveśya śaraveśmani eṣo 'sya hanmi saṃkalpaṃ śikṣayā ca balena ca

    8.12.35

    aśvatthāmnaḥ śarān astāṃś chittvaikaikaṃ tridhā tridhā vyadhamad bharataśreṣṭho nīhāram iva mārutaḥ

    8.12.36

    tataḥ saṃśaptakān bhūyaḥ sāśvasūtarathadvipān dhvajapattigaṇān ugrair bāṇair vivyādha pāṇḍavaḥ

    8.12.37

    ye ye dadṛśire tatra yad yad rūpaṃ yathā yathā te te tat tac charair vyāptaṃ menire ''tmānam eva ca

    8.12.38

    te gāṇḍīvapraṇuditā nānārūpāḥ patatriṇaḥ krośe sāgre sthitān ghnanti dvipāṃś ca puruṣān raṇe

    8.12.39

    bhallaiś chinnāḥ karāḥ petuḥ kariṇāṃ madakarṣiṇām chinnā yathā paraśubhiḥ pravṛddhāḥ śaradi drumāḥ

    8.12.40

    paścāt tu śailavat petus te gajāḥ saha sādibhiḥ vajrivajrapramathitā yathaivādricayās tathā

    8.12.41

    gandharvanagarākārān vidhivat kalpitān rathān vinītajavanāny uktān āsthitān yuddhadurmadān

    8.12.42

    śarair viśakalīkurvann amitrān abhyavīvṛṣat alaṃkṛtān aśvasādīn pattīṃś cāhan dhanaṃjayaḥ

    8.12.43

    dhanaṃjayayugāntārkaḥ saṃśaptakamahārṇavam vyaśoṣayata duḥśoṣaṃ tīvraiḥ śaragabhastibhiḥ

    8.12.44

    punar drauṇimahāśailaṃ nārācaiḥ sūryasaṃnibhaiḥ nirbibheda mahāvegais tvaran vajrīva parvatam

    8.12.45

    tam ācāryasutaḥ kruddhaḥ sāśvayantāram āśugaiḥ yuyutsur nāśakad yoddhuṃ pārthas tān antarācchinat

    8.12.46

    tataḥ paramasaṃkruddhaḥ kāṇḍakośān avāsṛjat aśvatthāmābhirūpāya gṛhān atithaye yathā

    8.12.47

    atha saṃśaptakāṃs tyaktvā pāṇḍavo drauṇim abhyayāt apāṅkteyam iva tyaktvā dātā pāṅkteyam arthinam

    8.12.48

    tataḥ samabhavad yuddhaṃ śukrāṅgirasavarcasoḥ nakṣatram abhito vyomni śukrāṅgirasayor iva

    8.12.49

    saṃtāpayantāv anyonyaṃ dīptaiḥ śaragabhastibhiḥ lokatrāsakarāv āstāṃ vimārgasthau grahāv iva

    8.12.50

    tato 'vidhyad bhruvor madhye nārācenārjuno bhṛśam sa tena vibabhau drauṇir ūrdhvaraśmir yathā raviḥ

    8.12.51

    atha kṛṣṇau śaraśatair aśvatthāmnārditau bhṛśam saraśmijālanikarau yugāntārkāv ivāsatuḥ

    8.12.52

    tato 'rjunaḥ sarvatodhāram astram; avāsṛjad vāsudevābhiguptaḥ drauṇāyaniṃ cābhyahanat pṛṣatkair; vajrāgnivaivasvatadaṇḍakalpaiḥ

    8.12.53

    sa keśavaṃ cārjunaṃ cātitejā; vivyādha marmasv atiraudrakarmā bāṇaiḥ sumuktair atitīvravegair; yair āhato mṛtyur api vyatheta

    8.12.54

    drauṇer iṣūn arjunaḥ saṃnivārya; vyāyacchatas tad dviguṇaiḥ supuṅkhaiḥ taṃ sāśvasūtadhvajam ekavīram; āvṛtya saṃśaptakasainyam ārchat

    8.12.55

    dhanūṃṣi bāṇān iṣudhīr dhanurjyāḥ; pāṇīn bhujān pāṇigataṃ ca śastram chatrāṇi ketūṃs turagān athaiṣāṃ; vastrāṇi mālyāny atha bhūṣaṇāni

    8.12.56

    carmāṇi varmāṇi manorathāṃś ca; priyāṇi sarvāṇi śirāṃsi caiva ciccheda pārtho dviṣatāṃ pramuktair; bāṇaiḥ sthitānām aparāṅmukhānām

    8.12.57

    sukalpitāḥ syandanavājināgāḥ; samāsthitāḥ kṛtayatnair nṛvīraiḥ pārtheritair bāṇagaṇair nirastās; tair eva sārdhaṃ nṛvarair nipetuḥ

    8.12.58

    padmārkapūrṇendusamānanāni; kirīṭamālāmukuṭotkaṭāni bhallārdhacandrakṣurahiṃsitāni; prapetur urvyāṃ nṛśirāṃsy ajasram

    8.12.59

    atha dvipair devapatidvipābhair; devāridarpolbaṇamanyudarpaiḥ kaliṅgavaṅgāṅganiṣādavīrā; jighāṃsavaḥ pāṇḍavam abhyadhāvan

    8.12.60

    teṣāṃ dvipānāṃ vicakarta pārtho; varmāṇi marmāṇi karān niyantṝn dhvajāḥ patākāś ca tataḥ prapetur; vajrāhatānīva gireḥ śirāṃsi

    8.12.61

    teṣu prarugṇeṣu guros tanūjaṃ; bāṇaiḥ kirīṭī navasūryavarṇaiḥ pracchādayām āsa mahābhrajālair; vāyuḥ samudyuktam ivāṃśumantam

    8.12.62

    tato 'rjuneṣūn iṣubhir nirasya; drauṇiḥ śarair arjunavāsudevau pracchādayitva divi candrasūryau; nanāda so 'mbhoda ivātapānte

    8.12.63

    tam arjunas tāṃś ca punas tvadīyān; abhyarditas tair avikṛttaśastraiḥ bāṇāndhakāraṃ sahasaiva kṛtvā; vivyādha sarvān iṣubhiḥ supuṅkhaiḥ

    8.12.64

    nāpy ādadat saṃdadhan naiva muñcan; bāṇān raṇe 'dṛśyata savyasācī hatāṃś ca nāgāṃs turagān padātīn; saṃsyūtadehān dadṛśū rathāṃś ca

    8.12.65

    saṃdhāya nārācavarān daśāśu; drauṇis tvarann ekam ivotsasarja teṣāṃ ca pañcārjunam abhyavidhyan; pañcācyutaṃ nirbibhiduḥ sumuktāḥ

    8.12.66

    tair āhatau sarvamanuṣyamukhyāv; asṛkkṣarantau dhanadendrakalpau samāptavidyena yathābhibhūtau; hatau svid etau kim u menire 'nye

    8.12.67

    athārjunaṃ prāha daśārhanāthaḥ; pramādyase kiṃ jahi yodham etam kuryād dhi doṣaṃ samupekṣito 'sau; kaṣṭo bhaved vyādhir ivākriyāvān

    8.12.68

    tatheti coktvācyutam apramādī; drauṇiṃ prayatnād iṣubhis tatakṣa chittvāśvaraśmīṃs turagān avidhyat; te taṃ raṇād ūhur atīva dūram

    8.12.69

    āvṛtya neyeṣa punas tu yuddhaṃ; pārthena sārdhaṃ matimān vimṛśya jānañ jayaṃ niyataṃ vṛṣṇivīre; dhanaṃjaye cāṅgirasāṃ variṣṭhaḥ

    8.12.70

    pratīpakāye tu raṇād aśvatthāmni hṛte hayaiḥ mantrauṣadhikriyādānair vyādhau dehād ivāhṛte

    8.12.71

    saṃśaptakān abhimukhau prayātau keśavārjunau vātoddhūtapatākena syandanenaughanādinā

    8.13.1

    saṃjaya uvāca athottareṇa pāṇḍūnāṃ senāyāṃ dhvanir utthitaḥ rathanāgāśvapattīnāṃ daṇḍadhāreṇa vadhyatām

    8.13.2

    nivartayitvā tu rathaṃ keśavo 'rjunam abravīt vāhayann eva turagān garuḍānilaraṃhasaḥ

    8.13.3

    māgadho 'thāpy atikrānto dviradena pramāthinā bhagadattād anavaraḥ śikṣayā ca balena ca

    8.13.4

    enaṃ hatvā nihantāsi punaḥ saṃśaptakān iti vākyānte prāpayat pārthaṃ daṇḍadhārāntikaṃ prati

    8.13.5

    sa māgadhānāṃ pravaro 'ṅkuśagraho; graheṣv asahyo vikaco yathā grahaḥ sapatnasenāṃ pramamātha dāruṇo; mahīṃ samagrāṃ vikaco yathā grahaḥ

    8.13.6

    sukalpitaṃ dānavanāgasaṃnibhaṃ; mahābhrasaṃhrādam amitramardanam rathāśvamātaṅgagaṇān sahasraśaḥ; samāsthito hanti śarair dvipān api

    8.13.7

    rathān adhiṣṭhāya savājisārathīn; rathāṃś ca padbhis tvarito vyapothayat dvipāṃś ca padbhyāṃ caraṇaiḥ kareṇa ca; dvipāsthito hanti sa kālacakravat

    8.13.8

    narāṃś ca kārṣṇāyasavarmabhūṣaṇān; nipātya sāśvān api pattibhiḥ saha vyapothayad dantivareṇa śuṣmiṇā; saśabdavat sthūlanaḍān yathā tathā

    8.13.9

    athārjuno jyātalaneminisvane; mṛdaṅgabherībahuśaṅkhanādite narāśvamātaṅgasahasranāditai; rathottamenābhyapatad dvipottamam

    8.13.10

    tato 'rjunaṃ dvādaśabhiḥ śarottamair; janārdanaṃ ṣoḍaśabhiḥ samārdayat sa daṇḍadhāras turagāṃs tribhis tribhis; tato nanāda prajahāsa cāsakṛt

    8.13.11

    tato 'sya pārthaḥ saguṇeṣukārmukaṃ; cakarta bhallair dhvajam apy alaṃkṛtam punar niyantṝn saha pādagoptṛbhis; tatas tu cukrodha girivrajeśvaraḥ

    8.13.12

    tato 'rjunaṃ bhinnakaṭena dantinā; ghanāghanenānilatulyaraṃhasā atīva cukṣobhayiṣur janārdanaṃ; dhanaṃjayaṃ cābhijaghāna tomaraiḥ

    8.13.13

    athāsya bāhū dvipahastasaṃnibhau; śiraś ca pūrṇendunibhānanaṃ tribhiḥ kṣuraiḥ praciccheda sahaiva pāṇḍavas; tato dvipaṃ bāṇaśataiḥ samārdayat

    8.13.14

    sa pārthabāṇais tapanīyabhūṣaṇaiḥ; samārucat kāñcanavarmabhṛd dvipaḥ tathā cakāśe niśi parvato yathā; davāgninā prajvalitauṣadhidrumaḥ

    8.13.15

    sa vedanārto 'mbudanisvano nadaṃś; calan bhraman praskhalito ''turo dravan papāta rugṇaḥ saniyantṛkas tathā; yathā girir vajranipātacūrṇitaḥ

    8.13.16

    himāvadātena suvarṇamālinā; himādrikūṭapratimena dantinā hate raṇe bhrātari daṇḍa āvrajaj; jighāṃsur indrāvarajaṃ dhanaṃjayam

    8.13.17

    sa tomarair arkakaraprabhais tribhir; janārdanaṃ pañcabhir eva cārjunam samarpayitvā vinanāda cārdayaṃs; tato 'sya bāhū vicakarta pāṇḍavaḥ

    8.13.18

    kṣuraprakṛttau subhṛśaṃ satomarau; cyutāṅgadau candanarūṣitau bhujau gajāt patantau yugapad virejatur; yathādriśṛṅgāt patitau mahoragau

    8.13.19

    athārdhacandreṇa hṛtaṃ kirīṭinā; papāta daṇḍasya śiraḥ kṣitiṃ dvipāt tac choṇitābhaṃ nipatad vireje; divākaro 'stād iva paścimāṃ diśam

    8.13.20

    atha dvipaṃ śvetanagāgrasaṃnibhaṃ; divākarāṃśupratimaiḥ śarottamaiḥ bibheda pārthaḥ sa papāta nānadan; himādrikūṭaḥ kuliśāhato yathā

    8.13.21

    tato 'pare tatpratimā gajottamā; jigīṣavaḥ saṃyati savyasācinam tathā kṛtās tena yathaiva tau dvipau; tataḥ prabhagnaṃ sumahad ripor balam

    8.13.22

    gajā rathāśvāḥ puruṣāś ca saṃghaśaḥ; parasparaghnāḥ paripetur āhave parasparapraskhalitāḥ samāhatā; bhṛśaṃ ca tat tat kulabhāṣiṇo hatāḥ

    8.13.23

    athārjunaṃ sve parivārya sainikāḥ; puraṃdaraṃ devagaṇā ivābruvan abhaiṣma yasmān maraṇād iva prajāḥ; sa vīra diṣṭyā nihatas tvayā ripuḥ

    8.13.24

    na cet paritrāsya imāñ janān bhayād; dviṣadbhir evaṃ balibhiḥ prapīḍitān tathābhaviṣyad dviṣatāṃ pramodanaṃ; yathā hateṣv eṣv iha no 'riṣu tvayā

    8.13.25

    itīva bhūyaś ca suhṛdbhir īritā; niśamya vācaḥ sumanās tato 'rjunaḥ yathānurūpaṃ pratipūjya taṃ janaṃ; jagāma saṃśaptakasaṃghahā punaḥ

    8.14.1

    saṃjaya uvāca pratyāgatya punar jiṣṇur ahan saṃśaptakān bahūn vakrānuvakragamanād aṅgāraka iva grahaḥ

    8.14.2

    pārthabāṇahatā rājan narāśvarathakuñjarāḥ vicelur babhramur neduḥ petur mamluś ca māriṣa

    8.14.3

    dhuryaṃ dhuryatarān sūtān rathāṃś ca parisaṃkṣipan pāṇīn pāṇigataṃ śastraṃ bāhūn api śirāṃsi ca

    8.14.4

    bhallaiḥ kṣurair ardhacandrair vatsadantaiś ca pāṇḍavaḥ cicchedāmitravīrāṇāṃ samare pratiyudhyatām

    8.14.5

    vāśitārthe yuyutsanto vṛṣabhā vṛṣabhaṃ yathā āpatanty arjunaṃ śūrāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

    8.14.6

    teṣāṃ tasya ca tad yuddham abhaval lomaharṣaṇam trailokyavijaye yādṛg daityānāṃ saha vajriṇā

    8.14.7

    tam avidhyat tribhir bāṇair dandaśūkair ivāhibhiḥ ugrāyudhas tatas tasya śiraḥ kāyād apāharat

    8.14.8

    te 'rjunaṃ sarvataḥ kruddhā nānāśastrair avīvṛṣan marudbhiḥ preṣitā meghā himavantam ivoṣṇage

    8.14.9

    astrair astrāṇi saṃvārya dviṣatāṃ sarvato 'rjunaḥ samyag astaiḥ śaraiḥ sarvān sahitān ahanad bahūn

    8.14.10

    chinnatriveṇujaṅgheṣān nihatapārṣṇisārathīn saṃchinnaraśmiyoktrākṣān vyanukarṣayugān rathān vidhvastasarvasaṃnāhān bāṇaiś cakre 'rjunas tvaran

    8.14.11

    te rathās tatra vidhvastāḥ parārdhyā bhānty anekaśaḥ dhaninām iva veśmāni hatāny agnyanilāmbubhiḥ

    8.14.12

    dvipāḥ saṃbhinnamarmāṇo vajrāśanisamaiḥ śaraiḥ petur giryagraveśmāni vajravātāgnibhir yathā

    8.14.13

    sārohās turagāḥ petur bahavo 'rjunatāḍitāḥ nirjihvāntrāḥ kṣitau kṣīṇā rudhirārdrāḥ sudurdṛśaḥ

    8.14.14

    narāśvanāgā nārācaiḥ saṃsyūtāḥ savyasācinā babhramuś caskhaluḥ petur nedur mamluś ca māriṣa

    8.14.15

    aṇakaiś ca śilādhautair vajrāśaniviṣopamaiḥ śarair nijaghnivān pārtho mahendra iva dānavān

    8.14.16

    mahārhavarmābharaṇā nānārūpāmbarāyudhāḥ sarathāḥ sadhvajā vīrā hatāḥ pārthena śerate

    8.14.17

    vijitāḥ puṇyakarmāṇo viśiṣṭābhijanaśrutāḥ gatāḥ śarīrair vasudhām ūrjitaiḥ karmabhir divam

    8.14.18

    athārjunarathaṃ vīrās tvadīyāḥ samupādravan nānājanapadādhyakṣāḥ sagaṇā jātamanyavaḥ

    8.14.19

    uhyamānā rathāśvais te pattayaś ca jighāṃsavaḥ samabhyadhāvann asyanto vividhaṃ kṣipram āyudham

    8.14.20

    tadāyudhamahāvarṣaṃ kṣiptaṃ yodhamahāmbudaiḥ vyadhaman niśitair bāṇaiḥ kṣipram arjunamārutaḥ

    8.14.21

    sāśvapattidviparathaṃ mahāśastraugham aplavam sahasā saṃtitīrṣantaṃ pārthaṃ śastrāstrasetunā

    8.14.22

    athābravīd vāsudevaḥ pārthaṃ kiṃ krīḍase 'nagha saṃśaptakān pramathyaitāṃs tataḥ karṇavadhe tvara

    8.14.23

    tathety uktvārjunaḥ kṣipraṃ śiṣṭān saṃśaptakāṃs tadā ākṣipya śastreṇa balād daityān indra ivāvadhīt

    8.14.24

    ādadhat saṃdadhan neṣūn dṛṣṭaḥ kaiś cid raṇe 'rjunaḥ vimuñcan vā śarāñ śīghraṃ dṛśyate sma hi kair api

    8.14.25

    āścaryam iti govindo bruvann aśvān acodayat haṃsāṃsagaurās te senāṃ haṃsāḥ sara ivāviśan

    8.14.26

    tataḥ saṃgrāmabhūmiṃ tāṃ vartamāne janakṣaye avekṣamāṇo govindaḥ savyasācinam abravīt

    8.14.27

    eṣa pārtha mahāraudro vartate bharatakṣayaḥ pṛthivyāṃ pārthivānāṃ vai duryodhanakṛte mahān

    8.14.28

    paśya bhārata cāpāni rukmapṛṣṭhāni dhanvinām mahatām apaviddhāni kalāpān iṣudhīs tathā

    8.14.29

    jātarūpamayaiḥ puṅkhaiḥ śarāṃś ca nataparvaṇaḥ tailadhautāṃś ca nārācān nirmuktān iva pannagān

    8.14.30

    hastidantatsarūn khaḍgāñ jātarūpapariṣkṛtān ākīrṇāṃs tomarāṃś cāpāṃś citrān hemavibhūṣitān

    8.14.31

    varmāṇi cāpaviddhāni rukmapṛṣṭhāni bhārata suvarṇavikṛtān prāsāñ śaktīḥ kanakabhūṣitāḥ

    8.14.32

    jāmbūnadamayaiḥ paṭṭair baddhāś ca vipulā gadāḥ jātarūpamayīś carṣṭīḥ paṭṭiśān hemabhūṣitān

    8.14.33

    daṇḍaiḥ kanakacitraiś ca vipraviddhān paraśvadhān ayaskuśāntān patitān musalāni gurūṇi ca

    8.14.34

    śataghnīḥ paśya citrāś ca vipulān parighāṃs tathā cakrāṇi cāpaviddhāni mudgarāṃś ca bahūn raṇe

    8.14.35

    nānāvidhāni śastrāṇi pragṛhya jayagṛddhinaḥ jīvanta iva lakṣyante gatasattvās tarasvinaḥ

    8.14.36

    gadāvimathitair gātrair musalair bhinnamastakān gajavājirathakṣuṇṇān paśya yodhān sahasraśaḥ

    8.14.37

    manuṣyagajavājīnāṃ śaraśaktyṛṣṭitomaraiḥ nistriṃśaiḥ paṭṭiśaiḥ prāsair nakharair laguḍair api

    8.14.38

    śarīrair bahudhā bhinnaiḥ śoṇitaughapariplutaiḥ gatāsubhir amitraghna saṃvṛtā raṇabhūmayaḥ

    8.14.39

    bāhubhiś candanādigdhaiḥ sāṅgadaiḥ śubhabhūṣaṇaiḥ satalatraiḥ sakeyūrair bhāti bhārata medinī

    8.14.40

    sāṅgulitrair bhujāgraiś ca vipraviddhair alaṃkṛtaiḥ hastihastopamaiś chinnair ūrubhiś ca tarasvinām

    8.14.41

    baddhacūḍāmaṇivaraiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ nikṛttair vṛṣabhākṣāṇāṃ virājati vasuṃdharā

    8.14.42

    kabandhaiḥ śoṇitādigdhaiś chinnagātraśirodharaiḥ bhūr bhāti bharataśreṣṭha śāntārcirbhir ivāgnibhiḥ

    8.14.43

    rathān bahuvidhān bhagnān hemakiṅkiṇinaḥ śubhān aśvāṃś ca bahudhā paśya śoṇitena pariplutān

    8.14.44

    yodhānāṃ ca mahāśaṅkhān pāṇḍurāṃś ca prakīrṇakān nirastajihvān mātaṅgāñ śayānān parvatopamān

    8.14.45

    vaijayantīvicitrāṃś ca hatāṃś ca gajayodhinaḥ vāraṇānāṃ paristomān suyuktāmbarakambalān

    8.14.46

    vipāṭitā vicitrāś ca rūpacitrāḥ kuthās tathā bhinnāś ca bahudhā ghaṇṭāḥ patadbhiś cūrṇitā gajaiḥ

    8.14.47

    vaiḍūryamaṇidaṇḍāṃś ca patitān aṅkuśān bhuvi baddhāḥ sādidhvajāgreṣu suvarṇavikṛtāḥ kaśāḥ

    8.14.48

    vicitrān maṇicitrāṃś ca jātarūpapariṣkṛtān aśvāstaraparistomān rāṅkavān patitān bhuvi

    8.14.49

    cūḍāmaṇīn narendrāṇāṃ vicitrāḥ kāñcanasrajaḥ chatrāṇi cāpaviddhāni cāmaravyajanāni ca

    8.14.50

    candranakṣatrabhāsaiś ca vadanaiś cārukuṇḍalaiḥ kḷptaśmaśrubhir atyarthaṃ vīrāṇāṃ samalaṃkṛtaiḥ vadanaiḥ paśya saṃchannāṃ mahīṃ śoṇitakardamām

    8.14.51

    sajīvāṃś ca narān paśya kūjamānān samantataḥ upāsyamānān bahubhir nyastaśastrair viśāṃ pate

    8.14.52

    jñātibhiḥ sahitais tatra rodamānair muhur muhuḥ vyutkrāntān aparān yodhāṃś chādayitvā tarasvinaḥ punar yuddhāya gacchanti jayagṛddhāḥ pramanyavaḥ

    8.14.53

    apare tatra tatraiva paridhāvanti māninaḥ jñātibhiḥ patitaiḥ śūrair yācyamānās tathodakam

    8.14.54

    jalārthaṃ ca gatāḥ ke cin niṣprāṇā bahavo 'rjuna saṃnivṛttāś ca te śūrās tān dṛṣṭvaiva vicetasaḥ

    8.14.55

    jalaṃ dṛṣṭvā pradhāvanti krośamānāḥ parasparam jalaṃ pītvā mṛtān paśya pibato 'nyāṃś ca bhārata

    8.14.56

    parityajya priyān anye bāndhavān bāndhavapriya vyutkrāntāḥ samadṛśyanta tatra tatra mahāraṇe

    8.14.57

    paśyāparān naraśreṣṭha saṃdaṣṭauṣṭhapuṭān punaḥ bhrukuṭīkuṭilair vaktraiḥ prekṣamāṇān samantataḥ

    8.14.58

    etat tavaivānurūpaṃ karmārjuna mahāhave divi vā devarājasya tvayā yat kṛtam āhave

    8.14.59

    evaṃ tāṃ darśayan kṛṣṇo yuddhabhūmiṃ kirīṭine gacchann evāśṛṇoc chabdaṃ duryodhanabale mahat

    8.14.60

    śaṅkhadundubhinirghoṣān bherīpaṇavamiśritān rathāśvagajanādāṃś ca śastraśabdāṃś ca dāruṇān

    8.14.61

    praviśya tad balaṃ kṛṣṇas turagair vātavegibhiḥ pāṇḍyenābhyarditāṃ senāṃ tvadīyāṃ vīkṣya dhiṣṭhitaḥ

    8.14.62

    sa hi nānāvidhair bāṇair iṣvāsapravaro yudhi nyahanad dviṣatāṃ vrātān gatāsūn antako yathā

    8.14.63

    gajavājimanuṣyāṇāṃ śarīrāṇi śitaiḥ śaraiḥ bhittvā praharatāṃ śreṣṭho videhāsūṃś cakāra saḥ

    8.14.64

    śatrupravīrair astāni nānāśastrāṇi sāyakaiḥ bhittvā tān ahanat pāṇḍyaḥ śatrūñ śakra ivāsurān

    8.15.1

    dhṛtarāṣṭra uvāca proktas tvayā pūrvam eva pravīro lokaviśrutaḥ na tv asya karma saṃgrāme tvayā saṃjaya kīrtitam

    8.15.2

    tasya vistarato brūhi pravīrasyādya vikramam śikṣāṃ prabhāvaṃ vīryaṃ ca pramāṇaṃ darpam eva ca

    8.15.3

    saṃjaya uvāca droṇabhīṣmakṛpadrauṇikarṇārjunajanārdanān samāptavidyān dhanuṣi śreṣṭhān yān manyase yudhi

    8.15.4

    tulyatā karṇabhīṣmābhyām ātmano yena dṛśyate vāsudevārjunābhyāṃ ca nyūnatāṃ nātmanīcchati

    8.15.5

    sa pāṇḍyo nṛpatiśreṣṭhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ karṇasyānīkam avadhīt paribhūta ivāntakaḥ

    8.15.6

    tad udīrṇarathāśvaṃ ca pattipravarakuñjaram kulālacakravad bhrāntaṃ pāṇḍyenādhiṣṭhitaṃ balam

    8.15.7

    vyaśvasūtadhvajarathān vipraviddhāyudhān ripūn samyag astaiḥ śaraiḥ pāṇḍyo vāyur meghān ivākṣipat

    8.15.8

    dviradān prahataprothān vipatākadhvajāyudhān sapādarakṣān avadhīd vajreṇārīn ivārihā

    8.15.9

    saśaktiprāsatūṇīrān aśvārohān hayān api pulindakhaśabāhlīkān niṣādān dhrakataṅgaṇān

    8.15.10

    dākṣiṇātyāṃś ca bhojāṃś ca krūrān saṃgrāmakarkaśān viśastrakavacān bāṇaiḥ kṛtvā pāṇḍyo 'karod vyasūn

    8.15.11

    caturaṅgaṃ balaṃ bāṇair nighnantaṃ pāṇḍyam āhave dṛṣṭvā drauṇir asaṃbhrāntam asaṃbhrāntataro 'bhyayāt

    8.15.12

    ābhāṣya cainaṃ madhuram abhi nṛtyann abhītavat prāha praharatāṃ śreṣṭhaḥ smitapūrvaṃ samāhvayan

    8.15.13

    rājan kamalapatrākṣa pradhānāyudhavāhana vajrasaṃhananaprakhya pradhānabalapauruṣa

    8.15.14

    muṣṭiśliṣṭāyudhābhyāṃ ca vyāyatābhyāṃ mahad dhanuḥ dorbhyāṃ visphārayan bhāsi mahājaladavad bhṛśam

    8.15.15

    śaravarṣair mahāvegair amitrān abhivarṣataḥ mad anyaṃ nānupaśyāmi prativīraṃ tavāhave

    8.15.16

    rathadviradapattyaśvān ekaḥ pramathase bahūn mṛgasaṃghān ivāraṇye vibhīr bhīmabalo hariḥ

    8.15.17

    mahatā rathaghoṣeṇa divaṃ bhūmiṃ ca nādayan varṣānte sasyahā pītho bhābhir āpūrayann iva

    8.15.18

    saṃspṛśānaḥ śarāṃs tīkṣṇāṃs tūṇād āśīviṣopamān mayaivaikena yudhyasva tryambakeṇāndhako yathā

    8.15.19

    evam uktas tathety uktvā prahareti ca tāḍitaḥ karṇinā droṇatanayaṃ vivyādha malayadhvajaḥ

    8.15.20

    marmabhedibhir atyugrair bāṇair agniśikhopamaiḥ smayann abhyahanad drauṇiḥ pāṇḍyam ācāryasattamaḥ

    8.15.21

    tato navāparāṃs tīkṣṇān nārācān kaṅkavāsasaḥ gatyā daśamyā saṃyuktān aśvatthāmā vyavāsṛjat

    8.15.22

    teṣāṃ pañcācchinat pāṇḍyaḥ pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ catvāro 'bhyāhanan vāhān āśu te vyasavo 'bhavan

    8.15.23

    atha droṇasutasyeṣūṃs tāṃś chittvā niśitaiḥ śaraiḥ dhanurjyāṃ vitatāṃ pāṇḍyaś cicchedādityavarcasaḥ

    8.15.24

    vijyaṃ dhanur athādhijyaṃ kṛtvā drauṇir amitrahā tataḥ śarasahasrāṇi preṣayām āsa pāṇḍyataḥ iṣusaṃbādham ākāśam akarod diśa eva ca

    8.15.25

    tatas tān asyataḥ sarvān drauṇer bāṇān mahātmanaḥ jānāno 'py akṣayān pāṇḍyo 'śātayat puruṣarṣabhaḥ

    8.15.26

    prahitāṃs tān prayatnena chittvā drauṇer iṣūn ariḥ cakrarakṣau tatas tasya prāṇudan niśitaiḥ śaraiḥ

    8.15.27

    athārer lāghavaṃ dṛṣṭvā maṇḍalīkṛtakārmukaḥ prāsyad droṇasuto bāṇān vṛṣṭiṃ pūṣānujo yathā

    8.15.28

    aṣṭāv aṣṭagavāny ūhuḥ śakaṭāni yad āyudham ahnas tad aṣṭabhāgena drauṇiś cikṣepa māriṣa

    8.15.29

    tam antakam iva kruddham antakālāntakopamam ye ye dadṛśire tatra visaṃjñāḥ prāyaśo 'bhavan

    8.15.30

    parjanya iva gharmānte vṛṣṭyā sādridrumāṃ mahīm ācāryaputras tāṃ senāṃ bāṇavṛṣṭyābhyavīvṛṣat

    8.15.31

    drauṇiparjanyamuktāṃ tāṃ bāṇavṛṣṭiṃ suduḥsahām vāyavyāstreṇa sa kṣipraṃ ruddhvā pāṇḍyānilo 'nadat

    8.15.32

    tasya nānadataḥ ketuṃ candanāgurubhūṣitam malayapratimaṃ drauṇiś chittvāśvāṃś caturo 'hanat

    8.15.33

    sūtam ekeṣuṇā hatvā mahājaladanisvanam dhanuś chittvārdhacandreṇa vyadhamat tilaśo ratham

    8.15.34

    astrair astrāṇi saṃvārya chittvā sarvāyudhāni ca prāptam apy ahitaṃ drauṇir na jaghāna raṇepsayā

    8.15.35

    hateśvaro dantivaraḥ sukalpitas; tvarābhisṛṣṭaḥ pratiśarmago balī tam adhyatiṣṭhan malayeśvaro mahān; yathādriśṛṅgaṃ harir unnadaṃs tathā

    8.15.36

    sa tomaraṃ bhāskararaśmisaṃnibhaṃ; balāstrasargottamayatnamanyubhiḥ sasarja śīghraṃ pratipīḍayan gajaṃ; guroḥ sutāyādripatīśvaro nadan

    8.15.37

    maṇipratānottamavajrahāṭakair; alaṃkṛtaṃ cāṃśukamālyamauktikaiḥ hato 'sy asāv ity asakṛn mudā nadan; parābhinad drauṇivarāṅgabhūṣaṇam

    8.15.38

    tad arkacandragrahapāvakatviṣaṃ; bhṛśābhighātāt patitaṃ vicūrṇitam mahendravajrābhihataṃ mahāvanaṃ; yathādriśṛṅgaṃ dharaṇītale tathā

    8.15.39

    tataḥ prajajvāla pareṇa manyunā; padāhato nāgapatir yathā tathā samādadhe cāntakadaṇḍasaṃnibhān; iṣūn amitrāntakarāṃś caturdaśa

    8.15.40

    dvipasya pādāgrakarān sa pañcabhir; nṛpasya bāhū ca śiro 'tha ca tribhiḥ jaghāna ṣaḍbhiḥ ṣaḍ ṛtūttamatviṣaḥ; sa pāṇḍyarājānucarān mahārathān

    8.15.41

    sudīrghavṛttau varacandanokṣitau; suvarṇamuktāmaṇivajrabhūṣitau bhujau dharāyāṃ patitau nṛpasya tau; viveṣṭatus tārkṣyahatāv ivoragau

    8.15.42

    śiraś ca tat pūrṇaśaśiprabhānanaṃ; saroṣatāmrāyatanetram unnasam kṣitau vibabhrāja patat sakuṇḍalaṃ; viśākhayor madhyagataḥ śaśī yathā

    8.15.43

    samāptavidyaṃ tu guroḥ sutaṃ nṛpaḥ; samāptakarmāṇam upetya te sutaḥ suhṛdvṛto 'tyartham apūjayan mudā; jite balau viṣṇum ivāmareśvaraḥ

    8.16.1

    dhṛtarāṣṭra uvāca pāṇḍye hate kim akarod arjuno yudhi saṃjaya ekavīreṇa karṇena drāviteṣu pareṣu ca

    8.16.2

    samāptavidyo balavān yukto vīraś ca pāṇḍavaḥ sarvabhūteṣv anujñātaḥ śaṃkareṇa mahātmanā

    8.16.3

    tasmān mahad bhayaṃ tīvram amitraghnād dhanaṃjayāt sa yat tatrākarot pārthas tan mamācakṣva saṃjaya

    8.16.4

    saṃjaya uvāca hate pāṇḍye 'rjunaṃ kṛṣṇas tvarann āha vaco hitam paśyātimānyaṃ rājānam apayātāṃś ca pāṇḍavān

    8.16.5

    aśvatthāmnaś ca saṃkalpād dhatāḥ karṇena sṛñjayāḥ tathāśvanaranāgānāṃ kṛtaṃ ca kadanaṃ mahat ity ācaṣṭa sudurdharṣo vāsudevaḥ kirīṭine

    8.16.6

    etac chrutvā ca dṛṣṭvā ca bhrātur ghoraṃ mahad bhayam vāhayāśvān hṛṣīkeśa kṣipram ity āha pāṇḍavaḥ

    8.16.7

    tataḥ prāyād dhṛṣīkeśo rathenāpratiyodhinā dāruṇaś ca punas tatra prādurāsīt samāgamaḥ

    8.16.8

    tataḥ pravavṛte bhūyaḥ saṃgrāmo rājasattama karṇasya pāṇḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ

    8.16.9

    dhanūṃṣi bāṇān parighān asitomarapaṭṭiśān musalāni bhuśuṇḍīś ca śaktiṛṣṭiparaśvadhān

    8.16.10

    gadāḥ prāsān asīn kuntān bhiṇḍipālān mahāṅkuśān pragṛhya kṣipram āpetuḥ parasparajigīṣayā

    8.16.11

    bāṇajyātalaśabdena dyāṃ diśaḥ pradiśo viyat pṛthivīṃ nemighoṣeṇa nādayanto 'bhyayuḥ parān

    8.16.12

    tena śabdena mahatā saṃhṛṣṭāś cakrur āhavam vīrā vīrair mahāghoraṃ kalahāntaṃ titīrṣavaḥ

    8.16.13

    jyātalatradhanuḥśabdāḥ kuñjarāṇāṃ ca bṛṃhitam tāḍitānāṃ ca patatāṃ ninādaḥ sumahān abhūt

    8.16.14

    bāṇaśabdāṃś ca vividhāñ śūrāṇām abhigarjatām śrutvā śabdaṃ bhṛśaṃ tresur jaghnur mamluś ca bhārata

    8.16.15

    teṣāṃ nānadyatāṃ caiva śastravṛṣṭiṃ ca muñcatām bahūn ādhirathiḥ karṇaḥ pramamātha raṇeṣubhiḥ

    8.16.16

    pañca pāñcālavīrāṇāṃ rathān daśa ca pañca ca sāśvasūtadhvajān karṇaḥ śarair ninye yamakṣayam

    8.16.17

    yodhamukhyā mahāvīryāḥ pāṇḍūnāṃ karṇam āhave śīghrāstrā divam āvṛtya parivavruḥ samantataḥ

    8.16.18

    tataḥ karṇo dviṣatsenāṃ śaravarṣair viloḍayan vijagāhe 'ṇḍajāpūrṇāṃ padminīm iva yūthapaḥ

    8.16.19

    dviṣanmadhyam avaskandya rādheyo dhanur uttamam vidhunvānaḥ śitair bāṇaiḥ śirāṃsy unmathya pātayat

    8.16.20

    carmavarmāṇi saṃchindya nirvāpam iva dehinām viṣehur nāsya saṃparkaṃ dvitīyasya patatriṇaḥ

    8.16.21

    varmadehāsumathanair dhanuṣaḥ pracyutaiḥ śaraiḥ maurvyā talatrair nyavadhīt kaśayā vājino yathā

    8.16.22

    pāṇḍusṛñjayapāñcālāñ śaragocaram ānayat mamarda karṇas tarasā siṃho mṛgagaṇān iva

    8.16.23

    tataḥ pāñcālaputrāś ca draupadeyāś ca māriṣa yamau ca yuyudhānaś ca sahitāḥ karṇam abhyayuḥ

    8.16.24

    vyāyacchamānāḥ subhṛśaṃ kurupāṇḍavasṛñjayāḥ priyān asūn raṇe tyaktvā yodhā jagmuḥ parasparam

    8.16.25

    susaṃnaddhāḥ kavacinaḥ saśirastrāṇabhūṣaṇāḥ gadābhir musalaiś cānye parighaiś ca mahārathāḥ

    8.16.26

    samabhyadhāvanta bhṛśaṃ devā daṇḍair ivodyataiḥ nadantaś cāhvayantaś ca pravalgantaś ca māriṣa

    8.16.27

    tato nijaghnur anyonyaṃ petuś cāhavatāḍitāḥ vamanto rudhiraṃ gātrair vimastiṣkekṣaṇā yudhi

    8.16.28

    dantapūrṇaiḥ sarudhirair vaktrair dāḍimasaṃnibhaiḥ jīvanta iva cāpy ete tasthuḥ śastropabṛṃhitāḥ

    8.16.29

    parasparaṃ cāpy apare paṭṭiśair asibhis tathā śaktibhir bhiṇḍipālaiś ca nakharaprāsatomaraiḥ

    8.16.30

    tatakṣuś cicchiduś cānye bibhiduś cikṣipus tathā saṃcakartuś ca jaghnuś ca kruddhā nirbibhiduś ca ha

    8.16.31

    petur anyonyanihatā vyasavo rudhirokṣitāḥ kṣarantaḥ svarasaṃ raktaṃ prakṛtāś candanā iva

    8.16.32

    rathai rathā vinihatā hastinaś cāpi hastibhiḥ narā naravaraiḥ petur aśvāś cāśvaiḥ sahasraśaḥ

    8.16.33

    dhvajāḥ śirāṃsi cchatrāṇi dvipahastā nṛṇāṃ bhujāḥ kṣurair bhallārdhacandraiś ca chinnāḥ śastrāṇi tatyajuḥ

    8.16.34

    narāṃś ca nāgāṃś ca rathān hayān mamṛdur āhave aśvārohair hatāḥ śūrāś chinnahastāś ca dantinaḥ

    8.16.35

    sapatākā dhvajāḥ petur viśīrṇā iva parvatāḥ pattibhiś ca samāplutya dviradāḥ syandanās tathā

    8.16.36

    prahatā hanyamānāś ca patitāś caiva sarvaśaḥ aśvārohāḥ samāsādya tvaritāḥ pattibhir hatāḥ sādibhiḥ pattisaṃghāś ca nihatā yudhi śerate

    8.16.37

    mṛditānīva padmāni pramlānā iva ca srajaḥ hatānāṃ vadanāny āsan gātrāṇi ca mahāmate

    8.16.38

    rūpāṇy atyarthakāmyāni dviradāśvanṛṇāṃ nṛpa samunnānīva vastrāṇi prāpur durdarśatāṃ param

    8.17.1

    saṃjaya uvāca hastibhis tu mahāmātrās tava putreṇa coditāḥ dhṛṣṭadyumnaṃ jighāṃsantaḥ kruddhāḥ pārṣatam abhyayuḥ

    8.17.2

    prācyāś ca dākṣiṇātyāś ca pravīrā gajayodhinaḥ aṅgā vaṅgāś ca puṇḍrāś ca māgadhās tāmraliptakāḥ

    8.17.3

    mekalāḥ kośalā madrā daśārṇā niṣadhās tathā gajayuddheṣu kuśalāḥ kaliṅgaiḥ saha bhārata

    8.17.4

    śaratomaranārācair vṛṣṭimanta ivāmbudāḥ siṣicus te tataḥ sarve pāñcālācalam āhave

    8.17.5

    tān saṃmimardiṣur nāgān pārṣṇyaṅguṣṭhāṅkuśair bhṛśam pothitān pārṣato bāṇair nārācaiś cābhyavīvṛṣat

    8.17.6

    ekaikaṃ daśabhiḥ ṣaḍbhir aṣṭābhir api bhārata dviradān abhivivyādha kṣiptair girinibhāñ śaraiḥ pracchādyamāno dviradair meghair iva divākaraḥ

    8.17.7

    paryāsuḥ pāṇḍupāñcālā nadanto niśitāyudhāḥ tān nāgān abhivarṣanto jyātantrīśaranāditaiḥ

    8.17.8

    nakulaḥ sahadevaś ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ sātyakiś ca śikhaṇḍī ca cekitānaś ca vīryavān

    8.17.9

    te mlecchaiḥ preṣitā nāgā narān aśvān rathān api hastair ākṣipya mamṛduḥ padbhiś cāpy atimanyavaḥ

    8.17.10

    bibhiduś ca viṣāṇāgraiḥ samākṣipya ca cikṣipuḥ viṣāṇalagnaiś cāpy anye paripetur vibhīṣaṇāḥ

    8.17.11

    pramukhe vartamānaṃ tu dvipaṃ vaṅgasya sātyakiḥ nārācenogravegena bhittvā marmaṇy apātayat

    8.17.12

    tasyāvarjitanāgasya dviradād utpatiṣyataḥ nārācenābhinad vakṣaḥ so 'patad bhuvi sātyakeḥ

    8.17.13

    puṇḍrasyāpatato nāgaṃ calantam iva parvatam sahadevaḥ prayatnāt tair nārācair vyahanat tribhiḥ

    8.17.14

    vipatākaṃ viyantāraṃ vivarmadhvajajīvitam taṃ kṛtvā dviradaṃ bhūyaḥ sahadevo 'ṅgam abhyagāt

    8.17.15

    sahadevaṃ tu nakulo vārayitvāṅgam ārdayat nārācair yamadaṇḍābhais tribhir nāgaṃ śatena ca

    8.17.16

    divākarakaraprakhyān aṅgaś cikṣepa tomarān nakulāya śatāny aṣṭau tridhaikaikaṃ tu so 'cchinat

    8.17.17

    tathārdhacandreṇa śiras tasya ciccheda pāṇḍavaḥ sa papāta hato mlecchas tenaiva saha dantinā

    8.17.18

    ācāryaputre nihate hastiśikṣāviśārade aṅgāḥ kruddhā mahāmātrā nāgair nakulam abhyayuḥ

    8.17.19

    calatpatākaiḥ pramukhair hemakakṣyātanucchadaiḥ mimardiśantas tvaritāḥ pradīptair iva parvataiḥ

    8.17.20

    mekalotkalakāliṅgā niṣādās tāmraliptakāḥ śaratomaravarṣāṇi vimuñcanto jighāṃsavaḥ

    8.17.21

    taiś chādyamānaṃ nakulaṃ divākaram ivāmbudaiḥ pari petuḥ susaṃrabdhāḥ pāṇḍupāñcālasomakāḥ

    8.17.22

    tatas tad abhavad yuddhaṃ rathināṃ hastibhiḥ saha sṛjatāṃ śaravarṣāṇi tomarāṃś ca sahasraśaḥ

    8.17.23

    nāgānāṃ prasphuṭuḥ kumbhā marmāṇi vividhāni ca dantāś caivātividdhānāṃ nārācair bhūṣaṇāni ca

    8.17.24

    teṣām aṣṭau mahānāgāṃś catuḥṣaṣṭyā sutejanaiḥ sahadevo jaghānāśu te petuḥ saha sādibhiḥ

    8.17.25

    añjogatibhir āyamya prayatnād dhanur uttamam nārācair ahanan nāgān nakulaḥ kuranandana

    8.17.26

    tataḥ śaineyapāñcālyau draupadeyāḥ prabhadrakāḥ śikhaṇḍī ca mahānāgān siṣicuḥ śaravṛṣṭibhiḥ

    8.17.27

    te pāṇḍuyodhāmbudharaiḥ śatrudviradaparvatāḥ bāṇavarṣair hatāḥ petur vajravarṣair ivācalāḥ

    8.17.28

    evaṃ hatvā tava gajāṃs te pāṇḍunarakuñjarāḥ drutaṃ senām avaikṣanta bhinnakūlām ivāpagām

    8.17.29

    te tāṃ senām avālokya pāṇḍuputrasya sainikāḥ vikṣobhayitvā ca punaḥ karṇam evābhidudruvuḥ

    8.17.30

    sahadevaṃ tataḥ kruddhaṃ dahantaṃ tava vāhinīm duḥśāsano mahārāja bhrātā bhrātaram abhyayāt

    8.17.31

    tau sametau mahāyuddhe dṛṣṭvā tatra narādhipāḥ siṃhanādaravāṃś cakrur vāsāṃsy ādudhuvuś ca ha

    8.17.32

    tato bhārata kruddhena tava putreṇa dhanvinā pāṇḍuputras tribhir bāṇair vakṣasy abhihato balī

    8.17.33

    sahadevas tato rājan nārācena tavātmajam viddhvā vivyādha saptatyā sārathiṃ ca tribhis tribhiḥ

    8.17.34

    duḥśāsanas tadā rājaṃś chittvā cāpaṃ mahāhave sahadevaṃ trisaptatyā bāhvor urasi cārdayat

    8.17.35

    sahadevas tataḥ kruddhaḥ khaḍgaṃ gṛhya mahāhave vyāvidhyata yudhāṃ śreṣṭhaḥ śrīmāṃs tava sutaṃ prati

    8.17.36

    samārgaṇagaṇaṃ cāpaṃ chittvā tasya mahān asiḥ nipapāta tato bhūmau cyutaḥ sarpa ivāmbarāt

    8.17.37

    athānyad dhanur ādāya sahadevaḥ pratāpavān duḥśāsanāya cikṣepa bāṇam antakaraṃ tataḥ

    8.17.38

    tam āpatantaṃ viśikhaṃ yamadaṇḍopamatviṣam khaḍgena śitadhāreṇa dvidhā ciccheda kauravaḥ

    8.17.39

    tam āpatantaṃ sahasā nistriṃśaṃ niśitaiḥ śaraiḥ pātayām āsa samare sahadevo hasann iva

    8.17.40

    tato bāṇāṃś catuḥṣaṣṭiṃ tava putro mahāraṇe sahadevarathe tūrṇaṃ pātayām āsa bhārata

    8.17.41

    tāñ śarān samare rājan vegenāpatato bahūn ekaikaṃ pañcabhir bāṇaiḥ sahadevo nyakṛntata

    8.17.42

    sa nivārya mahābāṇāṃs tava putreṇa preṣitān athāsmai subahūn bāṇān mādrīputraḥ samācinot

    8.17.43

    tataḥ kruddho mahārāja sahadevaḥ pratāpavān samādhatta śaraṃ ghoraṃ mṛtyukālāntakopamam vikṛṣya balavac cāpaṃ tava putrāya so 'sṛjat

    8.17.44

    sa taṃ nirbhidya vegena bhittvā ca kavacaṃ mahat prāviśad dharaṇīṃ rājan valmīkam iva pannagaḥ tataḥ sa mumuhe rājaṃs tava putro mahārathaḥ

    8.17.45

    mūḍhaṃ cainaṃ samālakṣya sārathis tvarito ratham apovāha bhṛśaṃ trasto vadhyamānaṃ śitaiḥ śaraiḥ

    8.17.46

    parājitya raṇe taṃ tu pāṇḍavaḥ pāṇḍupūrvaja duryodhanabalaṃ hṛṣṭaḥ prāmathad vai samantataḥ

    8.17.47

    pipīlikāpuṭaṃ rājan yathāmṛdnān naro ruṣā tathā sā kauravī senā mṛditā tena bhārata

    8.17.48

    nakulaṃ rabhasaṃ yuddhe dārayantaṃ varūthinīm karṇo vaikartano rājan vārayām āsa vai tadā

    8.17.49

    nakulaś ca tadā karṇaṃ prahasann idam abravīt cirasya bata dṛṣṭo 'haṃ daivataiḥ saumyacakṣuṣā

    8.17.50

    yasya me tvaṃ raṇe pāpa cakṣurviṣayam āgataḥ tvaṃ hi mūlam anarthānāṃ vairasya kalahasya ca

    8.17.51

    tvaddoṣāt kuravaḥ kṣīṇāḥ samāsādya parasparam tvām adya samare hatvā kṛtakṛtyo 'smi vijvaraḥ

    8.17.52

    evam uktaḥ pratyuvāca nakulaṃ sūtanandanaḥ sadṛśaṃ rājaputrasya dhanvinaś ca viśeṣataḥ

    8.17.53

    praharasva raṇe bāla paśyāmas tava pauruṣam karma kṛtvā raṇe śūra tataḥ katthitum arhasi

    8.17.54

    anuktvā samare tāta śūrā yudhyanti śaktitaḥ sa yudhyasva mayā śaktyā vineṣye darpam adya te

    8.17.55

    ity uktvā prāharat tūrṇaṃ pāṇḍuputrāya sūtajaḥ vivyādha cainaṃ samare trisaptatyā śilīmukhaiḥ

    8.17.56

    nakulas tu tato viddhaḥ sūtaputreṇa bhārata aśītyāśīviṣaprakhyaiḥ sūtaputram avidhyata

    8.17.57

    tasya karṇo dhanuś chittvā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ triṃśatā parameṣvāsaḥ śaraiḥ pāṇḍavam ārdayat

    8.17.58

    te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave āśīviṣā yathā nāgā bhittvā gāṃ salilaṃ papuḥ

    8.17.59

    athānyad dhanur ādāya hemapṛṣṭhaṃ durāsadam karṇaṃ vivyādha viṃśatyā sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ

    8.17.60

    tataḥ kruddho mahārāja nakulaḥ paravīrahā kṣurapreṇa sutīkṣṇena karṇasya dhanur acchinat

    8.17.61

    athainaṃ chinnadhanvānaṃ sāyakānāṃ śatais tribhiḥ ājaghne prahasan vīraḥ sarvalokamahāratham

    8.17.62

    karṇam abhyarditaṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputreṇa māriṣa vismayaṃ paramaṃ jagmū rathinaḥ saha daivataiḥ

    8.17.63

    athānyad dhanur ādāya karṇo vaikartanas tadā nakulaṃ pañcabhir bāṇair jatrudeśe samārdayat

    8.17.64

    uraḥsthair atha tair bāṇair mādrīputro vyarocata svaraśmibhir ivādityo bhuvane visṛjan prabhām

    8.17.65

    nakulas tu tataḥ karṇaṃ viddhvā saptabhir āyasaiḥ athāsya dhanuṣaḥ koṭiṃ punaś ciccheda māriṣa

    8.17.66

    so 'nyat kārmukam ādāya samare vegavattaram nakulasya tato bāṇaiḥ sarvato 'vārayad diśaḥ

    8.17.67

    saṃchādyamānaḥ sahasā karṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ ciccheda sa śarāṃs tūrṇaṃ śarair eva mahārathaḥ

    8.17.68

    tato bāṇamayaṃ jālaṃ vitataṃ vyomny adṛśyata khadyotānāṃ gaṇair eva saṃpatadbhir yathā nabhaḥ

    8.17.69

    tair vimuktaiḥ śaraśataiś chāditaṃ gaganaṃ tadā śalabhānāṃ yathā vrātais tadvad āsīt samākulam

    8.17.70

    te śarā hemavikṛtāḥ saṃpatanto muhur muhuḥ śreṇīkṛtā abhāsanta haṃsāḥ śreṇīgatā iva

    8.17.71

    bāṇajālāvṛte vyomni chādite ca divākare samasarpat tato bhūtaṃ kiṃ cid eva viśāṃ pate

    8.17.72

    niruddhe tatra mārge tu śarasaṃghaiḥ samantataḥ vyarocatāṃ mahābhāgau bālasūryāv ivoditau

    8.17.73

    karṇacāpacyutair bāṇair vadhyamānās tu somakāḥ avālīyanta rājendra vedanārtāḥ śarārditāḥ

    8.17.74

    nakulasya tathā bāṇair vadhyamānā camūs tava vyaśīryata diśo rājan vātanunnā ivāmbudāḥ

    8.17.75

    te sene vadhyamāne tu tābhyāṃ divyair mahāśaraiḥ śarapātam apakramya tataḥ prekṣakavat sthite

    8.17.76

    protsārite jane tasmin karṇapāṇḍavayoḥ śaraiḥ vivyādhāte mahātmānāv anyonyaṃ śaravṛṣṭibhiḥ

    8.17.77

    nidarśayantau tv astrāṇi divyāni raṇamūrdhani chādayantau ca sahasā parasparavadhaiṣiṇau

    8.17.78

    nakulena śarā muktāḥ kaṅkabarhiṇavāsasaḥ te tu karṇam avacchādya vyatiṣṭhanta yathā pare

    8.17.79

    śaraveśmapraviṣṭau tau dadṛśāte na kaiś cana candrasūryau yathā rājaṃś chādyamānau jalāgame

    8.17.80

    tataḥ kruddho raṇe karṇaḥ kṛtvā ghorataraṃ vapuḥ pāṇḍavaṃ chādayām āsa samantāc charavṛṣṭibhiḥ

    8.17.81

    sa cchādyamānaḥ samare sūtaputreṇa pāṇḍavaḥ na cakāra vyathāṃ rājan bhāskaro jaladair yathā

    8.17.82

    tataḥ prahasyādhirathiḥ śarajālāni māriṣa preṣayām āsa samare śataśo 'tha sahasraśaḥ

    8.17.83

    ekacchāyam abhūt sarvaṃ tasya bāṇair mahātmanaḥ abhracchāyeva saṃjajñe saṃpatadbhiḥ śarottamaiḥ

    8.17.84

    tataḥ karṇo mahārāja dhanuś chittvā mahātmanaḥ sārathiṃ pātayām āsa rathanīḍād dhasann iva

    8.17.85

    tathāśvāṃś caturaś cāsya caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ yamasya sadanaṃ tūrṇaṃ preṣayām āsa bhārata

    8.17.86

    athāsya taṃ rathaṃ tūrṇaṃ tilaśo vyadhamac charaiḥ patākāṃ cakrarakṣau ca dhvajaṃ khaḍgaṃ ca māriṣa śatacandraṃ tataś carma sarvopakaraṇāni ca

    8.17.87

    hatāśvo virathaś caiva vivarmā ca viśāṃ pate avatīrya rathāt tūrṇaṃ parighaṃ gṛhya viṣṭhitaḥ

    8.17.88

    tam udyataṃ mahāghoraṃ parighaṃ tasya sūtajaḥ vyahanat sāyakai rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ

    8.17.89

    vyāyudhaṃ cainam ālakṣya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ ārdayad bahuśaḥ karṇo na cainaṃ samapīḍayat

    8.17.90

    sa vadhyamānaḥ samare kṛtāstreṇa balīyasā prādravat sahasā rājan nakulo vyākulendriyaḥ

    8.17.91

    tam abhidrutya rādheyaḥ prahasan vai punaḥ punaḥ sajyam asya dhanuḥ kaṇṭhe so 'vāsṛjata bhārata

    8.17.92

    tataḥ sa śuśubhe rājan kaṇṭhāsaktamahādhanuḥ pariveṣam anuprāpto yathā syād vyomni candramāḥ yathaiva ca sito meghaḥ śakracāpena śobhitaḥ

    8.17.93

    tam abravīt tadā karṇo vyarthaṃ vyāhṛtavān asi vadedānīṃ punar hṛṣṭo vadhyaṃ māṃ tvaṃ punaḥ punaḥ

    8.17.94

    mā yotsīr gurubhiḥ sārdhaṃ balavadbhiś ca pāṇḍava sadṛśais tāta yudhyasva vrīḍāṃ mā kuru pāṇḍava gṛhaṃ vā gaccha mādreya yatra vā kṛṣṇaphalgunau

    8.17.95

    evam uktvā mahārāja vyasarjayata taṃ tataḥ vadhaprāptaṃ tu taṃ rājan nāvadhīt sūtanandanaḥ smṛtvā kuntyā vaco rājaṃs tata enaṃ vyasarjayat

    8.17.96

    visṛṣṭaḥ pāṇḍavo rājan sūtaputreṇa dhanvinā vrīḍann iva jagāmātha yudhiṣṭhirarathaṃ prati

    8.17.97

    āruroha rathaṃ cāpi sūtaputrapratāpitaḥ niḥśvasan duḥkhasaṃtaptaḥ kumbhe kṣipta ivoragaḥ

    8.17.98

    taṃ visṛjya raṇe karṇaḥ pāñcālāṃs tvarito yayau rathenātipatākena candravarṇahayena ca

    8.17.99

    tatrākrando mahān āsīt pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate dṛṣṭvā senāpatiṃ yāntaṃ pāñcālānāṃ rathavrajān

    8.17.100

    tatrākaron mahārāja kadanaṃ sūtanandanaḥ madhyaṃ gate dinakare cakravat pracaran prabhuḥ

    8.17.101

    bhagnacakrai rathaiḥ ke cic chinnadhvajapatākibhiḥ sasūtair hatasūtaiś ca bhagnākṣaiś caiva māriṣa hriyamāṇān apaśyāma pāñcālānāṃ rathavrajān

    8.17.102

    tatra tatra ca saṃbhrāntā vicerur mattakuñjarāḥ davāgninā parītāṅgā yathaiva syur mahāvane

    8.17.103

    bhinnakumbhā virudhirāś chinnahastāś ca vāraṇāḥ bhinnagātravarāś caiva cchinnavālāś ca māriṣa chinnābhrāṇīva saṃpetur vadhyamānā mahātmanā

    8.17.104

    apare trāsitā nāgā nārācaśatatomaraiḥ tam evābhimukhā yānti śalabhā iva pāvakam

    8.17.105

    apare niṣṭanantaḥ sma vyadṛśyanta mahādvipāḥ kṣarantaḥ śoṇitaṃ gātrair nagā iva jalaplavam

    8.17.106

    uraśchadair vimuktāś ca vālabandhaiś ca vājinaḥ rājataiś ca tathā kāṃsyaiḥ sauvarṇaiś caiva bhūṣaṇaiḥ

    8.17.107

    hīnā āstaraṇaiś caiva khalīnaiś ca vivarjitāḥ cāmaraiś ca kuthābhiś ca tūṇīraiḥ patitair api

    8.17.108

    nihataiḥ sādibhiś caiva śūrair āhavaśobhibhiḥ apaśyāma raṇe tatra bhrāmyamāṇān hayottamān

    8.17.109

    prāsaiḥ khaḍgaiś ca saṃsyūtān ṛṣṭibhiś ca narādhipa hayayodhān apaśyāma kañcukoṣṇīṣadhāriṇaḥ

    8.17.110

    rathān hemapariṣkārān suyuktāñ javanair hayaiḥ bhramamāṇān apaśyāma hateṣu rathiṣu drutam

    8.17.111

    bhagnākṣakūbarān kāṃś cic chinnacakrāṃś ca māriṣa vipatākādhvajāṃś cānyāñ chinneṣāyugabandhurān

    8.17.112

    vihīnān rathinas tatra dhāvamānān samantataḥ sūryaputraśarais trastān apaśyāma viśāṃ pate

    8.17.113

    viśastrāṃś ca tathaivānyān saśastrāṃś ca bahūn hatān tāvakāñ jālasaṃchannān uroghaṇṭāvibhūṣitān

    8.17.114

    nānāvarṇavicitrābhiḥ patākābhir alaṃkṛtān padātīn anvapaśyāma dhāvamānān samantataḥ

    8.17.115

    śirāṃsi bāhūn ūrūṃś ca chinnān anyāṃs tathā yudhi karṇacāpacyutair bāṇair apaśyāma vinākṛtān

    8.17.116

    mahān vyatikaro raudro yodhānām anvadṛśyata karṇasāyakanunnānāṃ hatānāṃ niśitaiḥ śaraiḥ

    8.17.117

    te vadhyamānāḥ samare sūtaputreṇa sṛñjayāḥ tam evābhimukhā yānti pataṃgā iva pāvakam

    8.17.118

    taṃ dahantam anīkāni tatra tatra mahāratham kṣatriyā varjayām āsur yugāntāgnim ivolbaṇam

    8.17.119

    hataśeṣās tu ye vīrāḥ pāñcālānāṃ mahārathāḥ tān prabhagnān drutān karṇaḥ pṛṣṭhato vikirañ śaraiḥ abhyadhāvata tejasvī viśīrṇakavacadhvajān

    8.17.120

    tāpayām āsa tān bāṇaiḥ sūtaputro mahārathaḥ madhyaṃdinam anuprāpto bhūtānīva tamonudaḥ

    8.18.1

    saṃjaya uvāca yuyutsuṃ tava putraṃ tu prādravantaṃ mahad balam ulūko 'bhyapatat tūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

    8.18.2

    yuyutsus tu tato rājañ śitadhāreṇa patriṇā ulūkaṃ tāḍayām āsa vajreṇendra ivācalam

    8.18.3

    ulūkas tu tataḥ kruddhas tava putrasya saṃyuge kṣurapreṇa dhanuś chittvā tāḍayām āsa karṇinā

    8.18.4

    tad apāsya dhanuś chinnaṃ yuyutsur vegavattaram anyad ādatta sumahac cāpaṃ saṃraktalocanaḥ

    8.18.5

    śākuniṃ ca tataḥ ṣaṣṭyā vivyādha bharatarṣabha sārathiṃ tribhir ānarchat taṃ ca bhūyo vyavidhyata

    8.18.6

    ulūkas taṃ tu viṃśatyā viddhvā hemavibhūṣitaiḥ athāsya samare kruddho dhvajaṃ ciccheda kāñcanam

    8.18.7

    sa cchinnayaṣṭiḥ sumahāñ śīryamāṇo mahādhvajaḥ papāta pramukhe rājan yuyutsoḥ kāñcanojjvalaḥ

    8.18.8

    dhvajam unmathitaṃ dṛṣṭvā yuyutsuḥ krodhamūrchitaḥ ulūkaṃ pañcabhir bāṇair ājaghāna stanāntare

    8.18.9

    ulūkas tasya bhallena tailadhautena māriṣa śiraś ciccheda sahasā yantur bharatasattama

    8.18.10

    jaghāna caturo 'śvāṃś ca taṃ ca vivyādha pañcabhiḥ so 'tividdho balavatā pratyapāyād rathāntaram

    8.18.11

    taṃ nirjitya raṇe rājann ulūkas tvarito yayau pāñcālān sṛñjayāṃś caiva vinighnan niśitaiḥ śaraiḥ

    8.18.12

    śatānīkaṃ mahārāja śrutakarmā sutas tava vyaśvasūtarathaṃ cakre nimeṣārdhād asaṃbhramam

    8.18.13

    hatāśve tu rathe tiṣṭhañ śatānīko mahābalaḥ gadāṃ cikṣepa saṃkruddhas tava putrasya māriṣa

    8.18.14

    sā kṛtvā syandanaṃ bhasma hayāṃś caiva sasārathīn papāta dharaṇīṃ tūrṇaṃ dārayantīva bhārata

    8.18.15

    tāv ubhau virathau vīrau kurūṇāṃ kīrtivardhanau apākrametāṃ yuddhārtau prekṣamāṇau parasparam

    8.18.16

    putras tu tava saṃbhrānto vivitso ratham āviśat śatānīko 'pi tvaritaḥ prativindhyarathaṃ gataḥ

    8.18.17

    sutasomas tu śakuniṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ nākampayata saṃrabdho vāryogha iva parvatam

    8.18.18

    sutasomas tu taṃ dṛṣṭvā pitur atyantavairiṇam śarair anekasāhasraiś chādayām āsa bhārata

    8.18.19

    tāñ śarāñ śakunis tūrṇaṃ cicchedānyaiḥ patatribhiḥ laghvastraś citrayodhī ca jitakāśī ca saṃyuge

    8.18.20

    nivārya samare cāpi śarāṃs tān niśitaiḥ śaraiḥ ājaghāna susaṃkruddhaḥ sutasomaṃ tribhiḥ śaraiḥ

    8.18.21

    tasyāśvān ketanaṃ sūtaṃ tilaśo vyadhamac charaiḥ syālas tava mahāvīryas tatas te cukruśur janāḥ

    8.18.22

    hatāśvo virathaś caiva chinnadhanvā ca māriṣa dhanvī dhanurvaraṃ gṛhya rathād bhūmāv atiṣṭhata vyasṛjat sāyakāṃś caiva svarṇapuṅkhāñ śilāśitān

    8.18.23

    chādayām āsur atha te tava syālasya taṃ ratham pataṃgānām iva vrātāḥ śaravrātā mahāratham

    8.18.24

    rathopasthān samīkṣyāpi vivyathe naiva saubalaḥ pramṛdnaṃś ca śarāṃs tāṃs tāñ śaravrātair mahāyaśāḥ

    8.18.25

    tatrātuṣyanta yodhāś ca siddhāś cāpi divi sthitāḥ sutasomasya tat karma dṛṣṭvāśraddheyam adbhutam rathasthaṃ nṛpatiṃ taṃ tu padātiḥ sann ayodhayat

    8.18.26

    tasya tīkṣṇair mahāvegair bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ vyahanat kārmukaṃ rājā tūṇīraṃ caiva sarvaśaḥ

    8.18.27

    sa cchinnadhanvā samare khaḍgam udyamya nānadan vaiḍūryotpalavarṇābhaṃ hastidantamayatsarum

    8.18.28

    bhrāmyamāṇaṃ tatas taṃ tu vimalāmbbaravarcasam kālopamaṃ tato mene sutasomasya dhīmataḥ

    8.18.29

    so 'carat sahasā khaḍgī maṇḍalāni sahasraśaḥ caturviṃśan mahārāja śikṣābalasamanvitaḥ

    8.18.30

    saubalas tu tatas tasya śarāṃś cikṣepa vīryavān tān āpatata evāśu ciccheda paramāsinā

    8.18.31

    tataḥ kruddho mahārāja saubalaḥ paravīrahā prāhiṇot sutasomasya śarān āśīviṣopamān

    8.18.32

    ciccheda tāṃś ca khaḍgena śikṣayā ca balena ca darśayaṃl lāghavaṃ yuddhe tārkṣyavīryasamadyutiḥ

    8.18.33

    tasya saṃcarato rājan maṇḍalāvartane tadā kṣurapreṇa sutīkṣṇena khaḍgaṃ ciccheda suprabham

    8.18.34

    sa cchinnaḥ sahasā bhūmau nipapāta mahān asiḥ avaśasya sthitaṃ haste taṃ khaḍgaṃ satsaruṃ tadā

    8.18.35

    chinnam ājñāya nistriṃśam avaplutya padāni ṣaṭ prāvidhyata tataḥ śeṣaṃ sutasomo mahārathaḥ

    8.18.36

    sa cchittvā saguṇaṃ cāpaṃ raṇe tasya mahātmanaḥ papāta dharaṇīṃ tūrṇaṃ svarṇavajravibhūṣitaḥ sutasomas tato 'gacchac chrutakīrter mahāratham

    8.18.37

    saubalo 'pi dhanur gṛhya ghoram anyat suduḥsaham abhyayāt pāṇḍavānīkaṃ nighnañ śatrugaṇān bahūn

    8.18.38

    tatra nādo mahān āsīt pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate saubalaṃ samare dṛṣṭvā vicarantam abhītavat

    8.18.39

    tāny anīkāni dṛptāni śastravanti mahānti ca drāvyamāṇāny adṛśyanta saubalena mahātmanā

    8.18.40

    yathā daityacamūṃ rājan devarājo mamarda ha tathaiva pāṇḍavīṃ senāṃ saubaleyo vyanāśayat

    8.18.41

    dhṛṣṭadyumnaṃ kṛpo rājan vārayām āsa saṃyuge yathā dṛptaṃ vane nāgaṃ śarabho vārayed yudhi

    8.18.42

    niruddhaḥ pārṣatas tena gautamena balīyasā padāt padaṃ vicalituṃ nāśaknot tatra bhārata

    8.18.43

    gautamasya vapur dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnarathaṃ prati vitresuḥ sarvabhūtāni kṣayaṃ prāptaṃ ca menire

    8.18.44

    tatrāvocan vimanaso rathinaḥ sādinas tathā droṇasya nidhane nūnaṃ saṃkruddho dvipadāṃ varaḥ

    8.18.45

    śāradvato mahātejā divyāstravid udāradhīḥ api svasti bhaved adya dhṛṣṭadyumnasya gautamāt

    8.18.46

    apīyaṃ vāhinī kṛtsnā mucyeta mahato bhayāt apy ayaṃ brāhmaṇaḥ sarvān na no hanyāt samāgatān

    8.18.47

    yādṛśaṃ dṛśyate rūpam antakapratimaṃ bhṛśam gamiṣyaty adya padavīṃ bhāradvājasya saṃyuge

    8.18.48

    ācāryaḥ kṣiprahastaś ca vijayī ca sadā yudhi astravān vīryasaṃpannaḥ krodhena ca samanvitaḥ

    8.18.49

    pārṣataś ca bhṛśaṃ yuddhe vimukho 'dyāpi lakṣyate ity evaṃ vividhā vācas tāvakānāṃ paraiḥ saha

    8.18.50

    viniḥśvasya tataḥ kruddhaḥ kṛpaḥ śāradvato nṛpa pārṣataṃ chādayām āsa niśceṣṭaṃ sarvamarmasu

    8.18.51

    sa vadhyamānaḥ samare gautamena mahātmanā kartavyaṃ na prajānāti mohitaḥ paramāhave

    8.18.52

    tam abravīt tato yantā kaccit kṣemaṃ nu pārṣata īdṛśaṃ vyasanaṃ yuddhe na te dṛṣṭaṃ kadā cana

    8.18.53

    daivayogāt tu te bāṇā nātaran marmabhedinaḥ preṣitā dvijamukhyena marmāṇy uddiśya sarvaśaḥ

    8.18.54

    vyāvartaye tatra rathaṃ nadīvegam ivārṇavāt avadhyaṃ brāhmaṇaṃ manye yena te vikramo hataḥ

    8.18.55

    dhṛṣṭadyumnas tato rājañ śanakair abravīd vacaḥ muhyate me manas tāta gātre svedaś ca jāyate

    8.18.56

    vepathuṃ ca śarīre me romaharṣaṃ ca paśya vai varjayan brāhmaṇaṃ yuddhe śanair yāhi yato 'cyutaḥ

    8.18.57

    arjunaṃ bhīmasenaṃ vā samare prāpya sārathe kṣemam adya bhaved yantar iti me naiṣṭhikī matiḥ

    8.18.58

    tataḥ prāyān mahārāja sārathis tvarayan hayān yato bhīmo maheṣvāso yuyudhe tava sainikaiḥ

    8.18.59

    pradrutaṃ tu rathaṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnasya māriṣa kirañ śaraśatāny eva gautamo 'nuyayau tadā

    8.18.60

    śaṅkhaṃ ca pūrayām āsa muhur muhur ariṃdamaḥ pārṣataṃ prādravad yantaṃ mahendra iva śambaram

    8.18.61

    śikhaṇḍinaṃ tu samare bhīṣmamṛtyuṃ durāsadam hārdikyo vārayām āsa smayann iva muhur muhuḥ

    8.18.62

    śikhaṇḍī ca samāsādya hṛdikānāṃ mahāratham pañcabhir niśitair bhallair jatrudeśe samārdayat

    8.18.63

    kṛtavarmā tu saṃkruddho bhittvā ṣaṣṭibhir āśugaiḥ dhanur ekena ciccheda hasan rājan mahārathaḥ

    8.18.64

    athānyad dhanur ādāya drupadasyātmajo balī tiṣṭha tiṣṭheti saṃkruddho hārdikyaṃ pratyabhāṣata

    8.18.65

    tato 'sya navatiṃ bāṇān rukmapuṅkhān sutejanān preṣayām āsa rājendra te 'syābhraśyanta varmaṇaḥ

    8.18.66

    vitathāṃs tān samālakṣya patitāṃś ca mahītale kṣurapreṇa sutīkṣṇena kārmukaṃ cicchide balī

    8.18.67

    athainaṃ chinnadhanvānaṃ bhagnaśṛṅgam ivarṣabham aśītyā mārgaṇaiḥ kruddho bāhvor urasi cārdayat

    8.18.68

    kṛtavarmā tu saṃkruddho mārgaṇaiḥ kṛtavikṣataḥ dhanur anyat samādāya samārgaṇagaṇaṃ prabho śikhaṇḍinaṃ bāṇavaraiḥ skandhadeśe 'bhyatāḍayat

    8.18.69

    skandhadeśe sthitair bāṇaiḥ śikhaṇḍī ca rarāja ha śākhāpratānair vimalaiḥ sumahān sa yathā drumaḥ

    8.18.70

    tāv anyonyaṃ bhṛśaṃ viddhvā rudhireṇa samukṣitau anyonyaśṛṅgābhihatau rejatur vṛṣabhāv iva

    8.18.71

    anyonyasya vadhe yatnaṃ kurvāṇau tau mahārathau rathābhyāṃ ceratus tatra maṇḍalāni sahasraśaḥ

    8.18.72

    kṛtavarmā mahārāja pārṣataṃ niśitaiḥ śaraiḥ raṇe vivyādha saptatyā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ

    8.18.73

    tato 'sya samare bāṇaṃ bhojaḥ praharatāṃ varaḥ jīvitāntakaraṃ ghoraṃ vyasṛjat tvarayānvitaḥ

    8.18.74

    sa tenābhihato rājan mūrchām āśu samāviśat dhvajayaṣṭiṃ ca sahasā śiśriye kaśmalāvṛtaḥ

    8.18.75

    apovāha raṇāt taṃ tu sārathī rathināṃ varam hārdikyaśarasaṃtaptaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ

    8.18.76

    parājite tataḥ śūre drupadasya sute prabho prādravat pāṇḍavī senā vadhyamānā samantataḥ

    8.19.1

    saṃjaya uvāca śvetāśvo 'pi mahārāja vyadhamat tāvakaṃ balam yathā vāyuḥ samāsādya tūlarāśiṃ samantataḥ

    8.19.2

    pratyudyayus trigartās taṃ śibayaḥ kauravaiḥ saha śālvāḥ saṃśaptakāś caiva nārāyaṇabalaṃ ca yat

    8.19.3

    satyasenaḥ satyakīrtir mitradevaḥ śrutaṃjayaḥ sauśrutiś citrasenaś ca mitravarmā ca bhārata

    8.19.4

    trigartarājaḥ samare bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ putraiś caiva maheṣvāsair nānāśastradharair yudhi

    8.19.5

    te sṛjantaḥ śaravrātān kiranto 'rjunam āhave abhyadravanta samare vāryoghā iva sāgaram

    8.19.6

    te tv arjunaṃ samāsādya yodhāḥ śatasahasraśaḥ agacchan vilayaṃ sarve tārkṣyaṃ dṛṣṭveva pannagāḥ

    8.19.7

    te vadhyamānāḥ samare nājahuḥ pāṇḍavaṃ tadā dahyamānā yathā rājañ śalabhā iva pāvakam

    8.19.8

    satyasenas tribhir bāṇair vivyādha yudhi pāṇḍavam mitradevas triṣaṣṭyā ca candradevaś ca saptabhiḥ

    8.19.9

    mitravarmā trisaptatyā sauśrutiś cāpi pañcabhiḥ śatruṃjayaś ca viṃśatyā suśarmā navabhiḥ śaraiḥ

    8.19.10

    śatruṃjayaṃ ca rājānaṃ hatvā tatra śilāśitaiḥ sauśruteḥ saśirastrāṇaṃ śiraḥ kāyād apāharat tvaritaś candradevaṃ ca śarair ninye yamakṣayam

    8.19.11

    athetarān mahārāja yatamānān mahārathān pañcabhiḥ pañcabhir bāṇair ekaikaṃ pratyavārayat

    8.19.12

    satyasenas tu saṃkruddhas tomaraṃ vyasṛjan mahat samuddiśya raṇe kṛṣṇaṃ siṃhanādaṃ nanāda ca

    8.19.13

    sa nirbhidya bhujaṃ savyaṃ mādhavasya mahātmanaḥ ayasmayo mahācaṇḍo jagāma dharaṇīṃ tadā

    8.19.14

    mādhavasya tu viddhasya tomareṇa mahāraṇe pratodaḥ prāpatad dhastād raśmayaś ca viśāṃ pate

    8.19.15

    sa pratodaṃ punar gṛhya raśmīṃś caiva mahāyaśāḥ vāhayām āsa tān aśvān satyasenarathaṃ prati

    8.19.16

    viṣvaksenaṃ tu nirbhinnaṃ prekṣya pārtho dhanaṃjayaḥ satyasenaṃ śarais tīkṣṇair dārayitvā mahābalaḥ

    8.19.17

    tataḥ suniśitair bāṇai rājñas tasya mahac chiraḥ kuṇḍalopacitaṃ kāyāc cakarta pṛtanāntare

    8.19.18

    taṃ nihatya śitair bāṇair mitravarmāṇam ākṣipat vatsadantena tīkṣṇena sārathiṃ cāsya māriṣa

    8.19.19

    tataḥ śaraśatair bhūyaḥ saṃśaptakagaṇān vaśī pātayām āsa saṃkruddhaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

    8.19.20

    tato rajatapuṅkhena rājñaḥ śīrṣaṃ mahātmanaḥ mitradevasya ciccheda kṣurapreṇa mahāyaśāḥ suśarmāṇaṃ ca saṃkruddho jatrudeśe samārdayat

    8.19.21

    tataḥ saṃśaptakāḥ sarve parivārya dhanaṃjayam śastraughair mamṛduḥ kruddhā nādayanto diśo daśa

    8.19.22

    abhyarditas tu tair jiṣṇuḥ śakratulyaparākramaḥ aindram astram ameyātmā prāduścakre mahārathaḥ tataḥ śarasahasrāṇi prādurāsan viśāṃ pate

    8.19.23

    dhvajānāṃ chidyamānānāṃ kārmukāṇāṃ ca saṃyuge rathānāṃ sapatākānāṃ tūṇīrāṇāṃ śaraiḥ saha

    8.19.24

    akṣāṇām atha yoktrāṇāṃ cakrāṇāṃ raśmibhiḥ saha kūbarāṇāṃ varūthānāṃ pṛṣatkānāṃ ca saṃyuge

    8.19.25

    aśmanāṃ patatāṃ caiva prāsānām ṛṣṭibhiḥ saha gadānāṃ parighāṇāṃ ca śaktīnāṃ tomaraiḥ saha

    8.19.26

    śataghnīnāṃ sacakrāṇāṃ bhujānām ūrubhiḥ saha kaṇṭhasūtrāṅgadānāṃ ca keyūrāṇāṃ ca māriṣa

    8.19.27

    hārāṇām atha niṣkāṇāṃ tanutrāṇāṃ ca bhārata chatrāṇāṃ vyajanānāṃ ca śirasāṃ mukuṭaiḥ saha aśrūyata mahāñ śabdas tatra tatra viśāṃ pate

    8.19.28

    sakuṇḍalāni svakṣīṇi pūrṇacandranibhāni ca śirāṃsy urvyām adṛśyanta tārāgaṇa ivāmbare

    8.19.29

    susragvīṇi suvāsāṃsi candanenokṣitāni ca śarīrāṇi vyadṛśyanta hatānāṃ ca mahītale gandharvanagarākāraṃ ghoram āyodhanaṃ tadā

    8.19.30

    nihatai rājaputraiś ca kṣatriyaiś ca mahābalaiḥ hastibhiḥ patitaiś caiva turagaiś cābhavan mahī agamyamārgā samare viśīrṇair iva parvataiḥ

    8.19.31

    nāsīc cakrapathaś caiva pāṇḍavasya mahātmanaḥ nighnataḥ śātravān bhallair hastyaśvaṃ cāmitaṃ mahat

    8.19.32

    ā tumbād avasīdanti rathacakrāṇi māriṣa raṇe vicaratas tasya tasmiṃl lohitakardame

    8.19.33

    sīdamānāni cakrāṇi samūhus turagā bhṛśam śrameṇa mahatā yuktā manomārutaraṃhasaḥ

    8.19.34

    vadhyamānaṃ tu tat sainyaṃ pāṇḍuputreṇa dhanvinā prāyaśo vimukhaṃ sarvaṃ nāvatiṣṭhata saṃyuge

    8.19.35

    tāñ jitvā samare jiṣṇuḥ saṃśaptakagaṇān bahūn rarāja sa mahārāja vidhūmo 'gnir iva jvalan

    8.19.36

    yudhiṣṭhiraṃ mahārāja visṛjantaṃ śarān bahūn svayaṃ duryodhano rājā pratyagṛhṇād abhītavat

    8.19.37

    tam āpatantaṃ sahasā tava putraṃ mahābalam dharmarājo drutaṃ viddhvā tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

    8.19.38

    sā ca taṃ prativivyādha navabhir niśitaiḥ śaraiḥ sārathiṃ cāsya bhallena bhṛśaṃ kruddho 'bhyatāḍayat

    8.19.39

    tato yudhiṣṭhiro rājā hemapuṅkhāñ śilīmukhān duryodhanāya cikṣepa trayodaśa śilāśitān

    8.19.40

    caturbhiś caturo vāhāṃs tasya hatvā mahārathaḥ pañcamena śiraḥ kāyāt sārathes tu samākṣipat

    8.19.41

    ṣaṣṭhena ca dhvajaṃ rājñaḥ saptamena ca kārmukam aṣṭamena tathā khaḍgaṃ pātayām āsa bhūtale pañcabhir nṛpatiṃ cāpi dharmarājo 'rdayad bhṛśam

    8.19.42

    hatāśvāt tu rathāt tasmād avaplutya sutas tava uttamaṃ vyasanaṃ prāpto bhūmāv eva vyatiṣṭhata

    8.19.43

    taṃ tu kṛcchragataṃ dṛṣṭvā karṇadrauṇikṛpādayaḥ abhyavartanta sahitāḥ parīpsanto narādhipam

    8.19.44

    atha pāṇḍusutāḥ sarve parivārya yudhiṣṭhiram abhyayuḥ samare rājaṃs tato yuddham avartata

    8.19.45

    atha tūryasahasrāṇi prāvādyanta mahāmṛdhe kṣveḍāḥ kilakilāśabdāḥ prādurāsan mahīpate yad abhyagacchan samare pāñcālāḥ kauravaiḥ saha

    8.19.46

    narā naraiḥ samājagmur vāraṇā varavāraṇaiḥ rathāś ca rathibhiḥ sārdhaṃ hayāś ca hayasādibhiḥ

    8.19.47

    dvaṃdvāny āsan mahārāja prekṣaṇīyāni saṃyuge vismāpanāny acintyāni śastravanty uttamāni ca

    8.19.48

    ayudhyanta mahāvegāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ anyonyaṃ samare jaghnur yodhavratam anuṣṭhitāḥ na hi te samaraṃ cakruḥ pṛṣṭhato vai kathaṃ cana

    8.19.49

    muhūrtam eva tad yuddham āsīn madhuradarśanam tata unmattavad rājan nirmaryādam avartata

    8.19.50

    rathī nāgaṃ samāsādya vicaran raṇamūrdhani preṣayām āsa kālāya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

    8.19.51

    nāgā hayān samāsādya vikṣipanto bahūn atha drāvayām āsur atyugrās tatra tatra tadā tadā

    8.19.52

    vidrāvya ca bahūn aśvān nāgā rājan balotkaṭāḥ viṣāṇaiś cāpare jaghnur mamṛduś cāpare bhṛśam

    8.19.53

    sāśvārohāṃś ca turagān viṣāṇair bibhidū raṇe aparāṃś cikṣipur vegāt pragṛhyātibalās tathā

    8.19.54

    pādātair āhatā nāgā vivareṣu samantataḥ cakrur ārtasvaraṃ ghoraṃ vyadravanta diśo daśa

    8.19.55

    padātīnāṃ tu sahasā pradrutānāṃ mahāmṛdhe utsṛjyābharaṇaṃ tūrṇam avaplutya raṇājire

    8.19.56

    nimittaṃ manyamānās tu pariṇamya mahāgajāḥ jagṛhur bibhiduś caiva citrāṇy ābharaṇāni ca

    8.19.57

    pratimāneṣu kumbheṣu dantaveṣṭeṣu cāpare nigṛhītā bhṛśaṃ nāgāḥ prāsatomaraśaktibhiḥ

    8.19.58

    nigṛhya ca gadāḥ ke cit pārśvasthair bhṛśadāruṇaiḥ rathāśvasādibhis tatra saṃbhinnā nyapatan bhuvi

    8.19.59

    sarathaṃ sādinaṃ tatra apare tu mahāgajāḥ bhūmāv amṛdnan vegena savarmāṇaṃ patākinam

    8.19.60

    rathaṃ nāgāḥ samāsādya dhuri gṛhya ca māriṣa vyākṣipan sahasā tatra ghorarūpe mahāmṛdhe

    8.19.61

    nārācair nihataś cāpi nipapāta mahāgajaḥ parvatasyeva śikharaṃ vajrabhagnaṃ mahītale

    8.19.62

    yodhā yodhān samāsādya muṣṭibhir vyahanan yudhi keśeṣv anyonyam ākṣipya cicchidur bibhiduḥ saha

    8.19.63

    udyamya ca bhujāv anyo nikṣipya ca mahītale padā coraḥ samākramya sphurato vyahanac chiraḥ

    8.19.64

    mṛtam anyo mahārāja padbhyāṃ tāḍitavāṃs tadā jīvataś ca tathaivānyaḥ śastraṃ kāye nyamajjayat

    8.19.65

    muṣṭiyuddhaṃ mahac cāsīd yodhānāṃ tatra bhārata tathā keśagrahaś cogro bāhuyuddhaṃ ca kevalam

    8.19.66

    samāsaktasya cānyena avijñātas tathāparaḥ jahāra samare prāṇān nānāśastrair anekadhā

    8.19.67

    saṃsakteṣu ca yodheṣu vartamāne ca saṃkule kabandhāny utthitāni sma śataśo 'tha sahasraśaḥ

    8.19.68

    lohitaiḥ sicyamānāni śastrāṇi kavacāni ca mahāraṅgānuraktāni vastrāṇīva cakāśire

    8.19.69

    evam etan mahāyuddhaṃ dāruṇaṃ bhṛśasaṃkulam unmattaraṅgapratimaṃ śabdenāpūrayaj jagat

    8.19.70

    naiva sve na pare rājan vijñāyante śarāturāḥ yoddhavyam iti yudhyante rājāno jayagṛddhinaḥ

    8.19.71

    svān sve jaghnur mahārāja parāṃś caiva samāgatān ubhayoḥ senayor vīrair vyākulaṃ samapadyata

    8.19.72

    rathair bhagnair mahārāja vāraṇaiś ca nipātitaiḥ hayaiś ca patitais tatra naraiś ca vinipātitaiḥ

    8.19.73

    agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā kṣaṇenāsīn mahārāja kṣatajaughapravartinī

    8.19.74

    pāñcālān avadhīt karṇas trigartāṃś ca dhanaṃjayaḥ bhīmasenaḥ kurūn rājan hastyanīkaṃ ca sarvaśaḥ

    8.19.75

    evam eṣa kṣayo vṛttaḥ kurupāṇḍavasenayoḥ aparāhṇe mahārāja kāṅkṣantyor vipulaṃ jayam

    8.20.1

    dhṛtarāṣṭra uvāca atitīvrāṇi duḥkhāni duḥsahāni bahūni ca tavāhaṃ saṃjayāśrauṣaṃ putrāṇāṃ mama saṃkṣayam

    8.20.2

    tathā tu me kathayase yathā yuddhaṃ tu vartate na santi sūta kauravyā iti me naiṣṭhikī matiḥ

    8.20.3

    duryodhanas tu virathaḥ kṛtas tatra mahāraṇe dharmaputraḥ kathaṃ cakre tasmin vā nṛpatiḥ katham

    8.20.4

    aparāhṇe kathaṃ yuddham abhaval lomaharṣaṇam tan mamācakṣva tattvena kuśalo hy asi saṃjaya

    8.20.5

    saṃjaya uvāca saṃsakteṣu ca sainyeṣu yudhyamāneṣu bhāgaśaḥ ratham anyaṃ samāsthāya putras tava viśāṃ pate

    8.20.6

    krodhena mahatāviṣṭaḥ saviṣo bhujago yathā duryodhanas tu dṛṣṭvā vai dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram uvāca sūta tvaritaṃ yāhi yāhīti bhārata

    8.20.7

    atra māṃ prāpaya kṣipraṃ sārathe yatra pāṇḍavaḥ dhriyamāṇena chatreṇa rājā rājati daṃśitaḥ

    8.20.8

    sa sūtaś codito rājñā rājñaḥ syandanam uttamam yudhiṣṭhirasyābhimukhaṃ preṣayām āsa saṃyuge

    8.20.9

    tato yudhiṣṭhiraḥ kruddhaḥ pramatta iva sadgavaḥ sārathiṃ codayām āsa yāhi yatra suyodhanaḥ

    8.20.10

    tau samājagmatur vīrau bhrātarau rathasattamau sametya ca mahāvīryau saṃnaddhau yuddhadurmadau tatakṣatur maheṣvāsau śarair anyonyam āhave

    8.20.11

    tato duryodhano rājā dharmaśīlasya māriṣa śilāśitena bhallena dhanuś ciccheda saṃyuge taṃ nāmṛṣyata saṃkruddho vyavasāyaṃ yudhiṣṭhiraḥ

    8.20.12

    apavidhya dhanuś chinnaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ anyat kārmukam ādāya dharmaputraś camūmukhe

    8.20.13

    duryodhanasya ciccheda dhvajaṃ kārmukam eva ca athānyad dhanur ādāya pratyavidhyata pāṇḍavam

    8.20.14

    tāv anyonyaṃ susaṃrabdhau śaravarṣāṇy amuñcatām siṃhāv iva susaṃkruddhau parasparajigīṣayā

    8.20.15

    anyonyaṃ jaghnatuś caiva nardamānau vṛṣāv iva anyonyaṃ prekṣamāṇau ca ceratus tau mahārathau

    8.20.16

    tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair anyonyaṃ sukṛtavraṇau virejatur mahārāja puṣpitāv iva kiṃśukau

    8.20.17

    tato rājan pratibhayān siṃhanādān muhur muhuḥ talayoś ca tathā śabdān dhanuṣoś ca mahāhave

    8.20.18

    śaṅkhaśabdaravāṃś caiva cakratus tau rathottamau anyonyaṃ ca mahārāja pīḍayāṃ cakratur bhṛśam

    8.20.19

    tato yudhiṣṭhiro rājā tava putraṃ tribhiḥ śaraiḥ ājaghānorasi kruddho vajravego durāsadaḥ

    8.20.20

    prativivyādha taṃ tūrṇaṃ tava putro mahīpatim pañcabhir niśitair bāṇair hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ

    8.20.21

    tato duryodhano rājā śaktiṃ cikṣepa bhārata sarvapāraśavīṃ tīkṣṇāṃ maholkāpratimāṃ tadā

    8.20.22

    tām āpatantīṃ sahasā dharmarājaḥ śilāśitaiḥ tribhiś ciccheda sahasā taṃ ca vivyādha saptabhiḥ

    8.20.23

    nipapāta tataḥ sātha hemadaṇḍā mahāghanā nipatantī maholkeva vyarājac chikhisaṃnibhā

    8.20.24

    śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā putras tava viśāṃ pate navabhir niśitair bhallair nijaghāna yudhiṣṭhiram

    8.20.25

    so 'tividdho balavatām agraṇīḥ śatrutāpanaḥ duryodhanaṃ samuddiśya bāṇaṃ jagrāha satvaraḥ

    8.20.26

    samādhatta ca taṃ bāṇaṃ dhanuṣy ugraṃ mahābalaḥ cikṣepa ca tato rājā rājñaḥ kruddhaḥ parākramī

    8.20.27

    sa tu bāṇaḥ samāsādya tava putraṃ mahāratham vyamohayata rājānaṃ dharaṇīṃ ca jagāma ha

    8.20.28

    tato duryodhanaḥ kruddho gadām udyamya vegitaḥ vidhitsuḥ kalahasyāntam abhidudrāva pāṇḍavam

    8.20.29

    tam ālakṣyodyatagadaṃ daṇḍahastam ivāntakam dharmarājo mahāśaktiṃ prāhiṇot tava sūnave dīpyamānāṃ mahāvegāṃ maholkāṃ jvalitām iva

    8.20.30

    rathasthaḥ sa tayā viddho varma bhittvā mahāhave bhṛśaṃ saṃvignahṛdayaḥ papāta ca mumoha ca

    8.20.31

    tatas tvaritam āgatya kṛtavarmā tavātmajam pratyapadyata rājānaṃ magnaṃ vai vyasanārṇave

    8.20.32

    bhīmo 'pi mahatīṃ gṛhya gadāṃ hemapariṣkṛtām abhidudrāva vegena kṛtavarmāṇam āhave evaṃ tad abhavad yuddhaṃ tvadīyānāṃ paraiḥ saha

    8.21.1

    saṃjaya uvāca tataḥ karṇaṃ puraskṛtya tvadīyā yuddhadurmadāḥ punar āvṛtya saṃgrāmaṃ cakrur devāsuropamam

    8.21.2

    dviradarathanarāśvaśaṅkhaśabdaiḥ; parihṛṣitā vividhaiś ca śastrapātaiḥ dviradarathapadātisārthavāhāḥ; paripatitābhimukhāḥ prajahrire te

    8.21.3

    śaraparaśuvarāsipaṭṭiśair; iṣubhir anekavidhaiś ca sāditāḥ dviradarathahayā mahāhave; varapuruṣaiḥ puruṣāś ca vāhanaiḥ

    8.21.4

    kamaladinakarendusaṃnibhaiḥ; sitadaśanaiḥ sumukhākṣināsikaiḥ ruciramukuṭakuṇḍalair mahī; puruṣaśirobhir avastṛtā babhau

    8.21.5

    parighamusalaśaktitomarair; nakharabhuśuṇḍigadāśatair drutāḥ dviradanarahayāḥ sahasraśo; rudhiranadīpravahās tadābhavan

    8.21.6

    prahatanararathāśvakuñjaraṃ; pratibhayadarśanam ulbaṇaṃ tadā tad ahitanihataṃ babhau balaṃ; pitṛpatirāṣṭram iva prajākṣaye

    8.21.7

    atha tava naradeva sainikās; tava ca sutāḥ surasūnusaṃnibhāḥ amitabalapuraḥsarā raṇe; kuruvṛṣabhāḥ śiniputram abhyayuḥ

    8.21.8

    tad atirucirabhīmam ābabhau; puruṣavarāśvarathadvipākulam lavaṇajalasamuddhatasvanaṃ; balam amarāsurasainyasaṃnibham

    8.21.9

    surapatisamavikramas tatas; tridaśavarāvarajopamaṃ yudhi dinakarakiraṇaprabhaiḥ pṛṣatkai; ravitanayo 'bhyahanac chinipravīram

    8.21.10

    tam api sarathavājisārathiṃ; śinivṛṣabho vividhaiḥ śarais tvaran bhujagaviṣasamaprabhai raṇe; puruṣavaraṃ samavāstṛṇot tadā

    8.21.11

    śinivṛṣabhaśaraprapīḍitaṃ; tava suhṛdo vasuṣeṇam abhyayuḥ tvaritam atirathā ratharṣabhaṃ; dviradarathāśvapadātibhiḥ saha

    8.21.12

    tam udadhinibham ādravad balī; tvaritataraiḥ samabhidrutaṃ paraiḥ drupadasutasakhas tadākarot; puruṣarathāśvagajakṣayaṃ mahat

    8.21.13

    atha puruṣavarau kṛtāhnikau; bhavam abhipūjya yathāvidhi prabhum arivadhakṛtaniścayau drutaṃ; tava balam arjunakeśavau sṛtau

    8.21.14

    jaladaninadanisvanaṃ rathaṃ; pavanavidhūtapatākaketanam sitahayam upayāntam antikaṃ; hṛtamanaso dadṛśus tadārayaḥ

    8.21.15

    atha visphārya gāṇḍīvaṃ raṇe nṛtyann ivārjunaḥ śarasaṃbādham akarot khaṃ diśaḥ pradiśas tathā

    8.21.16

    rathān vimānapratimān sajjayantrāyudhadhvajān sasārathīṃs tadā bāṇair abhrāṇīvānilo 'vadhīt

    8.21.17

    gajān gajaprayantṝṃś ca vaijayantyāyudhadhvajān sādino 'śvāṃś ca pattīṃś ca śarair ninye yamakṣayam

    8.21.18

    tam antakam iva kruddham anivāryaṃ mahāratham duryodhano 'bhyayād eko nighnan bāṇaiḥ pṛthagvidhaiḥ

    8.21.19

    tasyārjuno dhanuḥ sūtaṃ ketum aśvāṃś ca sāyakaiḥ hatvā saptabhir ekaikaṃ chatraṃ ciccheda patriṇā

    8.21.20

    navamaṃ ca samāsādya vyasṛjat pratighātinam duryodhanāyeṣuvaraṃ taṃ drauṇiḥ saptadhācchinat

    8.21.21

    tato drauṇer dhanuś chittvā hatvā cāśvavarāñ śaraiḥ kṛpasyāpi tathātyugraṃ dhanuś ciccheda pāṇḍavaḥ

    8.21.22

    hārdikyasya dhanuś chittvā dhvajaṃ cāśvaṃ tathāvadhīt duḥśāsanasyeṣuvaraṃ chittvā rādheyam abhyayāt

    8.21.23

    atha sātyakim utsṛjya tvaran karṇo 'rjunaṃ tribhiḥ viddhvā vivyādha viṃśatyā kṛṣṇaṃ pārthaṃ punas tribhiḥ

    8.21.24

    atha sātyakir āgatya karṇaṃ viddhvā śitaiḥ śaraiḥ navatyā navabhiś cograiḥ śatena punar ārdayat

    8.21.25

    tataḥ pravīrāḥ pāṇḍūnāṃ sarve karṇam apīḍayan yudhāmanyuḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ

    8.21.26

    uttamaujā yuyutsuś ca yamau pārṣata eva ca cedikārūṣamatsyānāṃ kekayānāṃ ca yad balam cekitānaś ca balavān dharmarājaś ca suvrataḥ

    8.21.27

    ete rathāśvadviradaiḥ pattibhiś cogravikramaiḥ parivārya raṇe karṇaṃ nānāśastrair avākiran bhāṣanto vāgbhir ugrābhiḥ sarve karṇavadhe vṛtāḥ

    8.21.28

    tāṃ śastravṛṣṭiṃ bahudhā chittvā karṇaḥ śitaiḥ śaraiḥ apovāha sma tān sarvān drumān bhaṅktveva mārutaḥ

    8.21.29

    rathinaḥ samahāmātrān gajān aśvān sasādinaḥ śaravrātāṃś ca saṃkruddho nighnan karṇo vyadṛśyata

    8.21.30

    tad vadhyamānaṃ pāṇḍūnāṃ balaṃ karṇāstratejasā viśastrakṣatadehaṃ ca prāya āsīt parāṅmukham

    8.21.31

    atha karṇāstram astreṇa pratihatyārjunaḥ svayam diśaḥ khaṃ caiva bhūmiṃ ca prāvṛṇoc charavṛṣṭibhiḥ

    8.21.32

    musalānīva niṣpetuḥ parighā iva ceṣavaḥ śataghnya iva cāpy anye vajrāṇy ugrāṇi vāpare

    8.21.33

    tair vadhyamānaṃ tat sainyaṃ sapattyaśvarathadvipam nimīlitākṣam atyartham udabhrāmyat samantataḥ

    8.21.34

    niṣkaivalyaṃ tadā yuddhaṃ prāpur aśvanaradvipāḥ vadhyamānāḥ śarair anye tadā bhītāḥ pradudruvuḥ

    8.21.35

    evaṃ teṣāṃ tadā yuddhe saṃsaktānāṃ jayaiṣiṇām girim astaṃ samāsādya pratyapadyata bhānumān

    8.21.36

    tamasā ca mahārāja rajasā ca viśeṣataḥ na kiṃ cit pratyapaśyāma śubhaṃ vā yadi vāśubham

    8.21.37

    te trasanto maheṣvāsā rātriyuddhasya bhārata apayānaṃ tataś cakruḥ sahitāḥ sarvavājibhiḥ

    8.21.38

    kauraveṣu ca yāteṣu tadā rājan dinakṣaye jayaṃ sumanasaḥ prāpya pārthāḥ svaśibiraṃ yayuḥ

    8.21.39

    vāditraśabdair vividhaiḥ siṃhanādaiś ca nartitaiḥ parān avahasantaś ca stuvantaś cācyutārjunau

    8.21.40

    kṛte 'vahāre tair vīraiḥ sainikāḥ sarva eva te āśiṣaḥ pāṇḍaveyeṣu prāyujyanta nareśvarāḥ

    8.21.41

    tataḥ kṛte 'vahāre ca prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍavāḥ niśāyāṃ śibiraṃ gatvā nyaviśanta nareśvarāḥ

    8.21.42

    yakṣarakṣaḥpiśācāś ca śvāpadāni ca saṃghaśaḥ jagmur āyodhanaṃ ghoraṃ rudrasyānartanopamam

    8.22.1

    dhṛtarāṣṭra uvāca svena cchandena naḥ sarvān nāvadhīd vyaktam arjunaḥ na hy asya samare mucyetāntako 'py ātatāyinaḥ

    8.22.2

    pārtho hy eko 'harad bhadrām ekaś cāgnim atarpayat ekaś cemāṃ mahīṃ jitvā cakre balibhṛto nṛpān

    8.22.3

    eko nivātakavacān avadhīd divyakārmukaḥ ekaḥ kirātarūpeṇa sthitaṃ śarvam ayodhayat

    8.22.4

    eko 'bhyarakṣad bharatān eko bhavam atoṣayat tenaikena jitāḥ sarve madīyā ugratejasaḥ te na nindyāḥ praśasyāś ca yat te cakrur bravīhi tat

    8.22.5

    saṃjaya uvāca hataprahatavidhvastā vivarmāyudhavāhanāḥ dīnasvarā dūyamānā māninaḥ śatrubhir jitāḥ

    8.22.6

    śibirasthāḥ punar mantraṃ mantrayanti sma kauravāḥ bhagnadaṃṣṭrā hataviṣāḥ padākrāntā ivoragāḥ

    8.22.7

    tān abravīt tataḥ karṇaḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasan karaṃ kareṇābhipīḍya prekṣamāṇas tavātmajam

    8.22.8

    yatto dṛḍhaś ca dakṣaś ca dhṛtimān arjunaḥ sadā sa bodhayati cāpy enaṃ prāptakālam adhokṣajaḥ

    8.22.9

    sahasāstravisargeṇa vayaṃ tenādya vañcitāḥ śvas tv ahaṃ tasya saṃkalpaṃ sarvaṃ hantā mahīpate

    8.22.10

    evam uktas tathety uktvā so 'nujajñe nṛpottamān sukhoṣitās te rajanīṃ hṛṣṭā yuddhāya niryayuḥ

    8.22.11

    te 'paśyan vihitaṃ vyūhaṃ dharmarājena durjayam prayatnāt kurumukhyena bṛhaspatyuśanomatāt

    8.22.12

    atha pratīpakartāraṃ satataṃ vijitātmanām sasmāra vṛṣabhaskandhaṃ karṇaṃ duryodhanas tadā

    8.22.13

    puraṃdarasamaṃ yuddhe marudgaṇasamaṃ bale kārtavīryasamaṃ vīrye karṇaṃ rājño 'gaman manaḥ sūtaputraṃ maheṣvāsaṃ bandhum ātyayikeṣv iva

    8.22.14

    dhṛtarāṣṭra uvāca yad vo 'gaman mano mandāḥ karṇaṃ vaikartanaṃ tadā apy adrākṣata taṃ yūyaṃ śītārtā iva bhāskaram

    8.22.15

    kṛte 'vahāre sainyānāṃ pravṛtte ca raṇe punaḥ kathaṃ vaikartanaḥ karṇas tatrāyudhyata saṃjaya kathaṃ ca pāṇḍavāḥ sarve yuyudhus tatra sūtajam

    8.22.16

    karṇo hy eko mahābāhur hanyāt pārthān sasomakān karṇasya bhujayor vīryaṃ śakraviṣṇusamaṃ matam tathāstrāṇi sughorāṇi vikramaś ca mahātmanaḥ

    8.22.17

    duryodhanaṃ tadā dṛṣṭvā pāṇḍavena bhṛśārditam parākrāntān pāṇḍusutān dṛṣṭvā cāpi mahāhave

    8.22.18

    karṇam āśritya saṃgrāme darpo duryodhane punaḥ jetum utsahate pārthān saputrān sahakeśavān

    8.22.19

    aho bata mahad duḥkhaṃ yatra pāṇḍusutān raṇe nātarad rabhasaḥ karṇo daivaṃ nūnaṃ parāyaṇam aho dyūtasya niṣṭheyaṃ ghorā saṃprati vartate

    8.22.20

    aho duḥkhāni tīvrāṇi duryodhanakṛtāny aham sahiṣyāmi sughorāṇi śalyabhūtāni saṃjaya

    8.22.21

    saubalaṃ ca tathā tāta nītimān iti manyate

    8.22.22

    yuddheṣu nāma divyeṣu vartamāneṣu saṃjaya aśrauṣaṃ nihatān putrān nityam eva ca nirjitān

    8.22.23

    na pāṇḍavānāṃ samare kaś cid asti nivārakaḥ strīmadhyam iva gāhanti daivaṃ hi balavattaram

    8.22.24

    saṃjaya uvāca atikrāntaṃ hi yat kāryaṃ paścāc cintayatīti ca tac cāsya na bhavet kāryaṃ cintayā ca vinaśyati

    8.22.25

    tad idaṃ tava kāryaṃ tu dūraprāptaṃ vijānatā na kṛtaṃ yat tvayā pūrvaṃ prāptāprāptavicāraṇe

    8.22.26

    ukto 'si bahudhā rājan mā yudhyasveti pāṇḍavaiḥ gṛhṇīṣe na ca tan mohāt pāṇḍaveṣu viśāṃ pate

    8.22.27

    tvayā pāpāni ghorāṇi samācīrṇāni pāṇḍuṣu tvatkṛte vartate ghoraḥ pārthivānāṃ janakṣayaḥ

    8.22.28

    tat tv idānīm atikramya mā śuco bharatarṣabha śṛṇu sarvaṃ yathāvṛttaṃ ghoraṃ vaiśasam acyuta

    8.22.29

    prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu karṇo rājānam abhyayāt sametya ca mahābāhur duryodhanam abhāṣata

    8.22.30

    adya rājan sameṣyāmi pāṇḍavena yaśasvinā haniṣyāmi ca taṃ vīraṃ sa vā māṃ nihaniṣyati

    8.22.31

    bahutvān mama kāryāṇāṃ tathā pārthasya pārthiva nābhūt samāgamo rājan mama caivārjunasya ca

    8.22.32

    idaṃ tu me yathāprajñaṃ śṛṇu vākyaṃ viśāṃ pate anihatya raṇe pārthaṃ nāham eṣyāmi bhārata

    8.22.33

    hatapravīre sainye 'smin mayi caiva sthite yudhi abhiyāsyati māṃ pārthaḥ śakraśaktyā vinākṛtam

    8.22.34

    tataḥ śreyaskaraṃ yat te tan nibodha janeśvara āyudhānāṃ ca yad vīryaṃ dravyāṇām arjunasya ca

    8.22.35

    kāyasya mahato bhede lāghave dūrapātane sauṣṭhave cāstrayoge ca savyasācī na matsamaḥ

    8.22.36

    sarvāyudhamahāmātraṃ vijayaṃ nāma tad dhanuḥ indrārtham abhikāmena nirmitaṃ viśvakarmaṇā

    8.22.37

    yena daityagaṇān rājañ jitavān vai śatakratuḥ yasya ghoṣeṇa daityānāṃ vimuhyanti diśo daśa tad bhārgavāya prāyacchac chakraḥ paramasaṃmatam

    8.22.38

    tad divyaṃ bhārgavo mahyam adadād dhanur uttamam yena yotsye mahābāhum arjunaṃ jayatāṃ varam yathendraḥ samare sarvān daiteyān vai samāgatān

    8.22.39

    dhanur ghoraṃ rāmadattaṃ gāṇḍīvāt tad viśiṣyate triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī dhanuṣā tena nirjitā

    8.22.40

    dhanuṣo yasya karmāṇi divyāni prāha bhārgavaḥ tad rāmo hy adadān mahyaṃ yena yotsyāmi pāṇḍavam

    8.22.41

    adya duryodhanāhaṃ tvāṃ nandayiṣye sabāndhavam nihatya samare vīram arjunaṃ jayatāṃ varam

    8.22.42

    saparvatavanadvīpā hatadviḍ bhūḥ sasāgarā putrapautrapratiṣṭhā te bhaviṣyaty adya pārthiva

    8.22.43

    nāsādhyaṃ vidyate me 'dya tvatpriyārthaṃ viśeṣataḥ samyag dharmānuraktasya siddhir ātmavato yathā

    8.22.44

    na hi māṃ samare soḍhuṃ sa śakto 'gniṃ tarur yathā avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ yena hīno 'smi phalgunāt

    8.22.45

    jyā tasya dhanuṣo divyā tathākṣayyau maheṣudhī tasya divyaṃ dhanuḥ śreṣṭhaṃ gāṇḍīvam ajaraṃ yudhi

    8.22.46

    vijayaṃ ca mahad divyaṃ mamāpi dhanur uttamam tatrāham adhikaḥ pārthād dhanuṣā tena pārthiva

    8.22.47

    mayā cābhyadhiko vīraḥ pāṇḍavas tan nibodha me raśmigrāhaś ca dāśārhaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ

    8.22.48

    agnidattaś ca vai divyo rathaḥ kāñcanabhūṣaṇaḥ acchedyaḥ sarvato vīra vājinaś ca manojavāḥ dhvajaś ca divyo dyutimān vānaro vismayaṃkaraḥ

    8.22.49

    kṛṣṇaś ca sraṣṭā jagato rathaṃ tam abhirakṣati ebhir dravyair ahaṃ hīno yoddhum icchāmi pāṇḍavam

    8.22.50

    ayaṃ tu sadṛśo vīraḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ sārathyaṃ yadi me kuryād dhruvas te vijayo bhavet

    8.22.51

    tasya me sārathiḥ śalyo bhavatv asukaraḥ paraiḥ nārācān gārdhrapatrāṃś ca śakaṭāni vahantu me

    8.22.52

    rathāś ca mukhyā rājendra yuktā vājibhir uttamaiḥ āyāntu paścāt satataṃ mām eva bharatarṣabha

    8.22.53

    evam abhyadhikaḥ pārthād bhaviṣyāmi guṇair aham śalyo hy abhyadhikaḥ kṛṣṇād arjunād adhiko hy aham

    8.22.54

    yathāśvahṛdayaṃ veda dāśārhaḥ paravīrahā tathā śalyo 'pi jānīte hayānāṃ vai mahārathaḥ

    8.22.55

    bāhuvīrye samo nāsti madrarājasya kaś cana tathāstrair matsamo nāsti kaś cid eva dhanurdharaḥ

    8.22.56

    tathā śalyasamo nāsti hayayāne ha kaś cana so 'yam abhyadhikaḥ pārthād bhaviṣyati ratho mama

    8.22.57

    etat kṛtaṃ mahārāja tvayecchāmi paraṃtapa evaṃ kṛte kṛtaṃ mahyaṃ sarvakāmair bhaviṣyati

    8.22.58

    tato draṣṭāsi samare yat kariṣyāmi bhārata sarvathā pāṇḍavān sarvāñ jeṣyāmy adya samāgatān

    8.22.59

    duryodhana uvāca sarvam etat kariṣyāmi yathā tvaṃ karṇa manyase sopāsaṅgā rathāḥ sāśvā anuyāsyanti sūtaja

    8.22.60

    nārācān gārdhrapakṣāṃś ca śakaṭāni vahantu te anuyāsyāma karṇa tvāṃ vayaṃ sarve ca pārthivāḥ

    8.22.61

    saṃjaya uvāca evam uktvā mahārāja tava putrāḥ pratāpavān abhigamyābravīd rājā madrarājam idaṃ vacaḥ

    8.23.1

    saṃjaya uvāca putras tava mahārāja madrarājam idaṃ vacaḥ vinayenopasaṃgamya praṇayād vākyam abravīt

    8.23.2

    satyavrata mahābhāga dviṣatām aghavardhana madreśvara raṇe śūra parasainyabhayaṃkara

    8.23.3

    śrutavān asi karṇasya bruvato vadatāṃ vara yathā nṛpatisiṃhānāṃ madhye tvāṃ varayaty ayam

    8.23.4

    tasmāt pārthavināśārthaṃ hitārthaṃ mama caiva hi sārathyaṃ rathināṃ śreṣṭha sumanāḥ kartum arhasi

    8.23.5

    asyābhīśugraho loke nānyo 'sti bhavatā samaḥ sa pātu sarvataḥ karṇaṃ bhavān brahmeva śaṃkaram

    8.23.6

    pārthasya sacivaḥ kṛṣṇo yathābhīśugraho varaḥ tathā tvam api rādheyaṃ sarvataḥ paripālaya

    8.23.7

    bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ karṇo bhavān bhojaś ca vīryavān śakuniḥ saubalo drauṇir aham eva ca no balam eṣām eva kṛto bhāgo navadhā pṛtanāpate

    8.23.8

    naiva bhāgo 'tra bhīṣmasya droṇasya ca mahātmanaḥ tābhyām atītya tau bhāgau nihatā mama śatravaḥ

    8.23.9

    vṛddhau hi tau naravyāghrau chalena nihatau ca tau kṛtvā nasukaraṃ karma gatau svargam ito 'nagha

    8.23.10

    tathānye puruṣavyāghrāḥ parair vinihatā yudhi asmadīyāś ca bahavaḥ svargāyopagatā raṇe tyaktvā prāṇān yathāśakti ceṣṭāḥ kṛtvā ca puṣkalāḥ

    8.23.11

    karṇo hy eko mahābāhur asmatpriyahite rataḥ bhavāṃś ca puruṣavyāghra sarvalokamahārathaḥ tasmiñ jayāśā vipulā mama madrajanādhipa

    8.23.12

    pārthasya samare kṛṣṇo yathābhīśuvaragrahaḥ tena yukto raṇe pārtho rakṣyamāṇaś ca pārthiva yāni karmāṇi kurute pratyakṣāṇi tathaiva te

    8.23.13

    pūrvaṃ na samare hy evam avadhīd arjuno ripūn ahany ahani madreśa drāvayan dṛśyate yudhi

    8.23.14

    bhāgo 'vaśiṣṭaḥ karṇasya tava caiva mahādyute taṃ bhāgaṃ saha karṇena yugapan nāśayāhave

    8.23.15

    sūryāruṇau yathā dṛṣṭvā tamo naśyati māriṣa tathā naśyantu kaunteyāḥ sapāñcālāḥ sasṛñjayāḥ

    8.23.16

    rathānāṃ pravaraḥ karṇo yantṝṇāṃ pravaro bhavān saṃnipātaḥ samo loke bhavator nāsti kaś cana

    8.23.17

    yathā sarvāsv avasthāsu vārṣṇeyaḥ pāti pāṇḍavam tathā bhavān paritrātu karṇaṃ vaikartanaṃ raṇe

    8.23.18

    tvayā sārathinā hy eṣa apradhṛṣyo bhaviṣyati devatānām api raṇe saśakrāṇāṃ mahīpate kiṃ punaḥ pāṇḍaveyānāṃ mātiśaṅkīr vaco mama

    8.23.19

    duryodhanavacaḥ śrutvā śalyaḥ krodhasamanvitaḥ triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā dhunvan hastau punaḥ punaḥ

    8.23.20

    krodharakte mahānetre parivartya mahābhujaḥ kulaiśvaryaśrutibalair dṛptaḥ śalyo 'bravīd idam

    8.23.21

    avamanyase māṃ gāndhāre dhruvaṃ māṃ pariśaṅkase yan māṃ bravīṣi visrabdhaṃ sārathyaṃ kriyatām iti

    8.23.22

    asmatto 'bhyadhikaṃ karṇaṃ manyamānaḥ praśaṃsasi na cāhaṃ yudhi rādheyaṃ gaṇaye tulyam ātmanā

    8.23.23

    ādiśyatām abhyadhiko mamāṃśaḥ pṛthivīpate tam ahaṃ samare hatvā gamiṣyāmi yathāgatam

    8.23.24

    atha vāpy eka evāhaṃ yotsyāmi kurunandana paśya vīryaṃ mamādya tvaṃ saṃgrāme dahato ripūn

    8.23.25

    na cābhikāmān kauravya vidhāya hṛdaye pumān asmadvidhaḥ pravarteta mā mā tvam atiśaṅkithāḥ

    8.23.26

    yudhi cāpy avamāno me na kartavyaḥ kathaṃ cana paśya hīmau mama bhujau vajrasaṃhananopamau

    8.23.27

    dhanuḥ paśya ca me citraṃ śarāṃś cāśīviṣopamān rathaṃ paśya ca me kḷptaṃ sadaśvair vātavegitaiḥ gadāṃ ca paśya gāndhāre hemapaṭṭavibhūṣitām

    8.23.28

    dārayeyaṃ mahīṃ kruddho vikireyaṃ ca parvatān śoṣayeyaṃ samudrāṃś ca tejasā svena pārthiva

    8.23.29

    tan mām evaṃvidhaṃ jānan samartham arinigrahe kasmād yunakṣi sārathye nyūnasyādhirather nṛpa

    8.23.30

    na nāma dhuri rājendra prayoktuṃ tvam ihārhasi na hi pāpīyasaḥ śreyān bhūtvā preṣyatvam utsahe

    8.23.31

    yo hy abhyupagataṃ prītyā garīyāṃsaṃ vaśe sthitam vaśe pāpīyaso dhatte tat pāpam adharottaram

    8.23.32

    brāhmaṇā brahmaṇā sṛṣṭā mukhāt kṣatram athorasaḥ ūrubhyām asṛjad vaiśyāñ śūdrān padbhyām iti śrutiḥ tebhyo varṇaviśeṣāś ca pratilomānulomajāḥ

    8.23.33

    athānyonyasya saṃyogāc cāturvarṇyasya bhārata goptāraḥ saṃgrahītāro dātāraḥ kṣatriyāḥ smṛtāḥ

    8.23.34

    yājanādhyāpanair viprā viśuddhaiś ca pratigrahaiḥ lokasyānugrahārthāya sthāpitā brahmaṇā bhuvi

    8.23.35

    kṛṣiś ca pāśupālyaṃ ca viśāṃ dānaṃ ca sarvaśaḥ brahmakṣatraviśāṃ śūdrā vihitāḥ paricārakāḥ

    8.23.36

    brahmakṣatrasya vihitāḥ sūtā vai paricārakāḥ na viṭśūdrasya tatraiva śṛṇu vākyaṃ mamānagha

    8.23.37

    so 'haṃ mūrdhāvasiktaḥ san rājarṣikulasaṃbhavaḥ mahārathaḥ samākhyātaḥ sevyaḥ stavyaś ca bandinām

    8.23.38

    so 'ham etādṛśo bhūtvā nehārikulamardana sūtaputrasya saṃgrāme sārathyaṃ kartum utsahe

    8.23.39

    avamānam ahaṃ prāpya na yotsyāmi kathaṃ cana āpṛcchya tvādya gāndhāre gamiṣyāmi yathāgatam

    8.23.40

    evam uktvā naravyāghraḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ utthāya prayayau tūrṇaṃ rājamadhyād amarṣitaḥ

    8.23.41

    praṇayād bahumānāc ca taṃ nigṛhya sutas tava abravīn madhuraṃ vākyaṃ sāma sarvārthasādhakam

    8.23.42

    yathā śalya tvam ātthedam evam etad asaṃśayam abhiprāyas tu me kaś cit taṃ nibodha janeśvara

    8.23.43

    na karṇo 'bhyadhikas tvattaḥ śaṅke naiva kathaṃ cana na hi madreśvaro rājā kuryād yad anṛtaṃ bhavet

    8.23.44

    ṛtam eva hi pūrvās te vahanti puruṣottamāḥ tasmād ārtāyaniḥ prokto bhavān iti matir mama

    8.23.45

    śalyabhūtaś ca śatrūṇāṃ yasmāt tvaṃ bhuvi mānada tasmāc chalyeti te nāma kathyate pṛthivīpate

    8.23.46

    yad eva vyāhṛtaṃ pūrvaṃ bhavatā bhūridakṣiṇa tad eva kuru dharmajña madarthaṃ yad yad ucyase

    8.23.47

    na ca tvatto hi rādheyo na cāham api vīryavān vṛṇīmas tvāṃ hayāgryāṇāṃ yantāram iti saṃyuge

    8.23.48

    yathā hy abhyadhikaṃ karṇaṃ guṇais tāta dhanaṃjayāt vāsudevād api tvāṃ ca loko 'yam iti manyate

    8.23.49

    karṇo hy abhyadhikaḥ pārthād astrair eva nararṣabha bhavān apy adhikaḥ kṛṣṇād aśvayāne bale tathā

    8.23.50

    yathāśvahṛdayaṃ veda vāsudevo mahāmanāḥ dviguṇaṃ tvaṃ tathā vettha madrarāja na saṃśayaḥ

    8.23.51

    śalya uvāca yan mā bravīṣi gāndhāre madhye sainyasya kaurava viśiṣṭaṃ devakīputrāt prītimān asmy ahaṃ tvayi

    8.23.52

    eṣa sārathyam ātiṣṭhe rādheyasya yaśasvinaḥ yudhyataḥ pāṇḍavāgryeṇa yathā tvaṃ vīra manyase

    8.23.53

    samayaś ca hi me vīra kaś cid vaikartanaṃ prati utsṛjeyaṃ yathāśraddham ahaṃ vāco 'sya saṃnidhau

    8.23.54

    saṃjaya uvāca tatheti rājan putras te saha karṇena bhārata abravīn madrarājasya sutaṃ bharatasattama

    8.24.1

    duryodhana uvāca bhūya eva tu madreśa yat te vakṣyāmi tac chṛṇu yathā purā vṛttam idaṃ yuddhe devāsure vibho

    8.24.2

    yad uktavān pitur mahyaṃ mārkaṇḍeyo mahān ṛṣiḥ tad aśeṣeṇa bruvato mama rājarṣisattama tvaṃ nibodha na cāpy atra kartavyā te vicāraṇā

    8.24.3

    devānām asurāṇāṃ ca mahān āsīt samāgamaḥ babhūva prathamo rājan saṃgrāmas tārakāmayaḥ nirjitāś ca tadā daityā daivatair iti naḥ śrutam

    8.24.4

    nirjiteṣu ca daityeṣu tārakasya sutās trayaḥ tārākṣaḥ kamalākṣaś ca vidyunmālī ca pārthiva

    8.24.5

    tapa ugraṃ samāsthāya niyame parame sthitāḥ tapasā karśayām āsur dehān svāñ śatrutāpana

    8.24.6

    damena tapasā caiva niyamena ca pārthiva teṣāṃ pitāmahaḥ prīto varadaḥ pradadau varān

    8.24.7

    avadhyatvaṃ ca te rājan sarvabhūteṣu sarvadā sahitā varayām āsuḥ sarvalokapitāmaham

    8.24.8

    tān abravīt tadā devo lokānāṃ prabhur īśvaraḥ nāsti sarvāmaratvaṃ hi nivartadhvam ato 'surāḥ varam anyaṃ vṛṇīdhvaṃ vai yādṛśaṃ saṃprarocate

    8.24.9

    tatas te sahitā rājan saṃpradhāryāsakṛd bahu sarvalokeśvaraṃ vākyaṃ praṇamyainam athābruvan

    8.24.10

    asmākaṃ tvaṃ varaṃ deva prayacchemaṃ pitāmaha vayaṃ purāṇi trīṇy eva samāsthāya mahīm imām vicariṣyāma loke 'smiṃs tvatprasādapuraskṛtāḥ

    8.24.11

    tato varṣasahasre tu sameṣyāmaḥ parasparam ekībhāvaṃ gamiṣyanti purāṇy etāni cānagha

    8.24.12

    samāgatāni caitāni yo hanyād bhagavaṃs tadā ekeṣuṇā devavaraḥ sa no mṛtyur bhaviṣyati evam astv iti tān devaḥ pratyuktvā prāviśad divam

    8.24.13

    te tu labdhavarāḥ prītāḥ saṃpradhārya parasparam puratrayavisṛṣṭyarthaṃ mayaṃ vavrur mahāsuram viśvakarmāṇam ajaraṃ daityadānavapūjitam

    8.24.14

    tato mayaḥ svatapasā cakre dhīmān purāṇi ha trīṇi kāñcanam ekaṃ tu raupyaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā

    8.24.15

    kāñcanaṃ divi tatrāsīd antarikṣe ca rājatam āyasaṃ cābhavad bhūmau cakrasthaṃ pṛthivīpate

    8.24.16

    ekaikaṃ yojanaśataṃ vistārāyāmasaṃmitam gṛhāṭṭāṭṭālakayutaṃ bṛhatprākāratoraṇam

    8.24.17

    guṇaprasavasaṃbādham asaṃbādham anāmayam prāsādair vividhaiś caiva dvāraiś cāpy upaśobhitam

    8.24.18

    pureṣu cābhavan rājan rājāno vai pṛthak pṛthak kāñcanaṃ tārakākṣasya citram āsīn mahātmanaḥ rājataṃ kamalākṣasya vidyunmālina āyasam

    8.24.19

    trayas te daityarājānas trīṃl lokān āśu tejasā ākramya tasthur varṣāṇāṃ pūgān nāma prajāpatiḥ

    8.24.20

    teṣāṃ dānavamukhyānāṃ prayutāny arbudāni ca koṭyaś cāprativīrāṇāṃ samājagmus tatas tataḥ mahad aiśvaryam icchantas tripuraṃ durgam āśritāḥ

    8.24.21

    sarveṣāṃ ca punas teṣāṃ sarvayogavaho mayaḥ tam āśritya hi te sarve avartantākutobhayāḥ

    8.24.22

    yo hi yaṃ manasā kāmaṃ dadhyau tripurasaṃśrayaḥ tasmai kāmaṃ mayas taṃ taṃ vidadhe māyayā tadā

    8.24.23

    tārakākṣasutaś cāsīd dharir nāma mahābalaḥ tapas tepe paramakaṃ yenātuṣyat pitāmahaḥ

    8.24.24

    sa tuṣṭam avṛṇod devaṃ vāpī bhavatu naḥ pure śastrair vinihatā yatra kṣiptāḥ syur balavattarāḥ

    8.24.25

    sa tu labdhvā varaṃ vīras tārakākṣasuto hariḥ sasṛje tatra vāpīṃ tāṃ mṛtānāṃ jīvanīṃ prabho

    8.24.26

    yena rūpeṇa daityas tu yena veṣeṇa caiva ha mṛtas tasyāṃ parikṣiptas tādṛśenaiva jajñivān

    8.24.27

    tāṃ prāpya traipurasthās tu sarvāṃl lokān babādhire mahatā tapasā siddhāḥ surāṇāṃ bhayavardhanāḥ na teṣām abhavad rājan kṣayo yuddhe kathaṃ cana

    8.24.28

    tatas te lobhamohābhyām abhibhūtā vicetasaḥ nirhrīkāḥ saṃsthitiṃ sarve sthāpitāṃ samalūlupan

    8.24.29

    vidrāvya sagaṇān devāṃs tatra tatra tadā tadā viceruḥ svena kāmena varadānena darpitāḥ

    8.24.30

    devāraṇyāni sarvāṇi priyāṇi ca divaukasām ṛṣīṇām āśramān puṇyān yūpāñ janapadāṃs tathā vyanāśayanta maryādā dānavā duṣṭacāriṇaḥ

    8.24.31

    te devāḥ sahitāḥ sarve pitāmaham ariṃdama abhijagmus tadākhyātuṃ viprakāraṃ suretaraiḥ

    8.24.32

    te tattvaṃ sarvam ākhyāya śirasābhipraṇamya ca vadhopāyam apṛcchanta bhagavantaṃ pitāmaham

    8.24.33

    śrutvā tad bhagavān devo devān idam uvāca ha asurāś ca durātmānas te cāpi vibudhadviṣaḥ aparādhyanti satataṃ ye yuṣmān pīḍayanty uta

    8.24.34

    ahaṃ hi tulyaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ nātra saṃśayaḥ adhārmikās tu hantavyā ity ahaṃ prabravīmi vaḥ

    8.24.35

    te yūyaṃ sthāṇum īśānaṃ jiṣṇum akliṣṭakāriṇam yoddhāraṃ vṛṇutādityāḥ sa tān hantā suretarān

    8.24.36

    iti tasya vacaḥ śrutvā devāḥ śakrapurogamāḥ brahmāṇam agrataḥ kṛtvā vṛṣāṅkaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

    8.24.37

    tapaḥ paraṃ samātasthur gṛṇanto brahma śāśvatam ṛṣibhiḥ saha dharmajñā bhavaṃ sarvātmanā gatāḥ

    8.24.38

    tuṣṭuvur vāgbhir arthyābhir bhayeṣv abhayakṛttamam sarvātmānaṃ mahātmānaṃ yenāptaṃ sarvam ātmanā

    8.24.39

    tapoviśeṣair bahubhir yogaṃ yo veda cātmanaḥ yaḥ sāṃkhyam ātmano veda yasya cātmā vaśe sadā

    8.24.40

    te taṃ dadṛśur īśānaṃ tejorāśim umāpatim ananyasadṛśaṃ loke vratavantam akalmaṣam

    8.24.41

    ekaṃ ca bhagavantaṃ te nānārūpam akalpayan ātmanaḥ pratirūpāṇi rūpāṇy atha mahātmani parasparasya cāpaśyan sarve paramavismitāḥ

    8.24.42

    sarvabhūtamayaṃ ceśaṃ tam ajaṃ jagataḥ patim devā brahmarṣayaś caiva śirobhir dharaṇīṃ gatāḥ

    8.24.43

    tān svastivākyenābhyarcya samutthāpya ca śaṃkaraḥ brūta brūteti bhagavān smayamāno 'bhyabhāṣata

    8.24.44

    tryambakeṇābhyanujñātās tatas te 'svasthacetasaḥ namo namas te 'stu vibho tata ity abruvan bhavam

    8.24.45

    namo devātidevāya dhanvine cātimanyave prajāpatimakhaghnāya prajāpatibhir īḍyase

    8.24.46

    namaḥ stutāya stutyāya stūyamānāya mṛtyave vilohitāya rudrāya nīlagrīvāya śūline

    8.24.47

    amoghāya mṛgākṣāya pravarāyudhayodhine durvāraṇāya śukrāya brahmaṇe brahmacāriṇe

    8.24.48

    īśānāyāprameyāya niyantre carmavāsase taponityāya piṅgāya vratine kṛttivāsase

    8.24.49

    kumārapitre tryakṣāya pravarāyudhadhāriṇe prapannārtivināśāya brahmadviṭsaṃghaghātine

    8.24.50

    vanaspatīnāṃ pataye narāṇāṃ pataye namaḥ gavāṃ ca pataye nityaṃ yajñānāṃ pataye namaḥ

    8.24.51

    namo 'stu te sasainyāya tryambakāyogratejase manovākkarmabhir deva tvāṃ prapannān bhajasva naḥ

    8.24.52

    tataḥ prasanno bhagavān svāgatenābhinandya tān provāca vyetu vastrāso brūta kiṃ karavāṇi vaḥ

    8.24.53

    pitṛdevarṣisaṃghebhyo vare datte mahātmanā satkṛtya śaṃkaraṃ prāha brahmā lokahitaṃ vacaḥ

    8.24.54

    tavātisargād deveśa prājāpatyam idaṃ padam mayādhitiṣṭhatā datto dānavebhyo mahān varaḥ

    8.24.55

    tān atikrāntamaryādān nānyaḥ saṃhartum arhati tvām ṛte bhūtabhavyeśa tvaṃ hy eṣāṃ pratyarir vadhe

    8.24.56

    sa tvaṃ deva prapannānāṃ yācatāṃ ca divaukasām kuru prasādaṃ deveśa dānavāñ jahi śūlabhṛt

    8.24.57

    śrībhagavān uvāca hantavyāḥ śatravaḥ sarve yuṣmākam iti me matiḥ na tv eko 'haṃ vadhe teṣāṃ samartho vai suradviṣām

    8.24.58

    te yūyaṃ sahitāḥ sarve madīyenāstratejasā jayadhvaṃ yudhi tāñ śatrūn saṃghāto hi mahābalaḥ

    8.24.59

    devā ūcuḥ asmattejobalaṃ yāvat tāvad dviguṇam eva ca teṣām iti ha manyāmo dṛṣṭatejobalā hi te

    8.24.60

    bhagavān uvāca vadhyās te sarvataḥ pāpā ye yuṣmāsv aparādhinaḥ mama tejobalārdhena sarvāṃs tān ghnata śātravān

    8.24.61

    devā ūcuḥ bibhartuṃ tejaso 'rdhaṃ te na śakṣyāmo maheśvara sarveṣāṃ no balārdhena tvam eva jahi śātravān

    8.24.62

    duryodhana uvāca tatas tatheti deveśas tair ukto rājasattama ardham ādāya sarvebhyas tejasābhyadhiko 'bhavat

    8.24.63

    sa tu devo balenāsīt sarvebhyo balavattaraḥ mahādeva iti khyātas tadāprabhṛti śaṃkaraḥ

    8.24.64

    tato 'bravīn mahādevo dhanur bāṇadharas tv aham haniṣyāmi rathenājau tān ripūn vai divaukasaḥ

    8.24.65

    te yūyaṃ me rathaṃ caiva dhanur bāṇaṃ tathaiva ca paśyadhvaṃ yāvad adyaitān pātayāmi mahītale

    8.24.66

    devā ūcuḥ mūrtisarvasvam ādāya trailokyasya tatas tataḥ rathaṃ te kalpayiṣyāma deveśvara mahaujasam

    8.24.67

    tathaiva buddhyā vihitaṃ viśvakarmakṛtaṃ śubham tato vibudhaśārdūlās taṃ rathaṃ samakalpayan

    8.24.68

    vandhuraṃ pṛthivīṃ devīṃ viśālapuramālinīm saparvatavanadvīpāṃ cakrur bhūtadharāṃ tadā

    8.24.69

    mandaraṃ parvataṃ cākṣaṃ jaṅghās tasya mahānadīḥ diśaś ca pradiśaś caiva parivāraṃ rathasya hi

    8.24.70

    anukarṣān grahān dīptān varūthaṃ cāpi tārakāḥ dharmārthakāmasaṃyuktaṃ triveṇuṃ cāpi bandhuram oṣadhīr vividhās tatra nānāpuṣpaphalodgamāḥ

    8.24.71

    sūryācandramasau kṛtvā cakre rathavarottame pakṣau pūrvāparau tatra kṛte rātryahanī śubhe

    8.24.72

    daśa nāgapatīn īṣāṃ dhṛtarāṣṭramukhān dṛḍhām dyāṃ yugaṃ yugacarmāṇi saṃvartakabalāhakān

    8.24.73

    śamyāṃ dhṛtiṃ ca medhāṃ ca sthitiṃ saṃnatim eva ca grahanakṣatratārābhiś carma citraṃ nabhastalam

    8.24.74

    surāmbupretavittānāṃ patīṃl lokeśvarān hayān sinīvālīm anumatiṃ kuhūṃ rākāṃ ca suvratām yoktrāṇi cakrur vāhānāṃ rohakāṃś cāpi kaṇṭhakam

    8.24.75

    karma satyaṃ tapo 'rthaś ca vihitās tatra raśmayaḥ adhiṣṭhānaṃ manas tv āsīt parirathyaṃ sarasvatī

    8.24.76

    nānāvarṇāś ca citrāś ca patākāḥ pavaneritāḥ vidyudindradhanurnaddhaṃ rathaṃ dīptaṃ vyadīpayat

    8.24.77

    evaṃ tasmin mahārāja kalpite rathasattame devair manujaśārdūla dviṣatām abhimardane

    8.24.78

    svāny āyudhāni mukhyāni nyadadhāc chaṃkaro rathe rathayaṣṭiṃ viyatkṛṣṭāṃ sthāpayām āsa govṛṣam

    8.24.79

    brahmadaṇḍaḥ kāladaṇḍo rudradaṇḍas tathā jvaraḥ pariskandā rathasyāsya sarvatodiśam udyatāḥ

    8.24.80

    atharvāṅgirasāv āstāṃ cakrarakṣau mahātmanaḥ ṛgvedaḥ sāmavedaś ca purāṇaṃ ca puraḥsarāḥ

    8.24.81

    itihāsayajurvedau pṛṣṭharakṣau babhūvatuḥ divyā vācaś ca vidyāś ca paripārśvacarāḥ kṛtāḥ

    8.24.82

    tottrādayaś ca rājendra vaṣaṭkāras tathaiva ca oṃkāraś ca mukhe rājann atiśobhākaro 'bhavat

    8.24.83

    vicitram ṛtubhiḥ ṣaḍbhiḥ kṛtvā saṃvatsaraṃ dhanuḥ tasmān nṝṇāṃ kālarātrir jyā kṛtā dhanuṣo 'jarā

    8.24.84

    iṣuś cāpy abhavad viṣṇur jvalanaḥ soma eva ca agnīṣomau jagat kṛtsnaṃ vaiṣṇavaṃ cocyate jagat

    8.24.85

    viṣṇuś cātmā bhagavato bhavasyāmitatejasaḥ tasmād dhanurjyāsaṃsparśaṃ na viṣehur harasya te

    8.24.86

    tasmiñ śare tigmamanyur mumocāviṣahaṃ prabhuḥ bhṛgvaṅgiromanyubhavaṃ krodhāgnim atiduḥsaham

    8.24.87

    sa nīlalohito dhūmraḥ kṛttivāsā bhayaṃkaraḥ ādityāyutasaṃkāśas tejojvālāvṛto jvalan

    8.24.88

    duścyāvaś cyāvano jetā hantā brahmadviṣāṃ haraḥ nityaṃ trātā ca hantā ca dharmādharmāśritāñ janān

    8.24.89

    pramāthibhir ghorarūpair bhīmodagrair gaṇair vṛtaḥ vibhāti bhagavān sthāṇus tair evātmaguṇair vṛtaḥ

    8.24.90

    tasyāṅgāni samāśritya sthitaṃ viśvam idaṃ jagat jaṅgamājaṅgamaṃ rājañ śuśubhe 'dbhutadarśanam

    8.24.91

    dṛṣṭvā tu taṃ rathaṃ divyaṃ kavacī sa śarāsanī bāṇam ādatta taṃ divyaṃ somaviṣṇvagnisaṃbhavam

    8.24.92

    tasya vājāṃs tato devāḥ kalpayāṃ cakrire vibhoḥ puṇyagandhavahaṃ rājañ śvasanaṃ rājasattama

    8.24.93

    tam āsthāya mahādevas trāsayan daivatāny api āruroha tadā yattaḥ kampayann iva rodasī

    8.24.94

    sa śobhamāno varadaḥ khaḍgī bāṇī śarāsanī hasann ivābravīd devo sārathiḥ ko bhaviṣyati

    8.24.95

    tam abruvan devagaṇā yaṃ bhavān saṃniyokṣyate sa bhaviṣyati deveśa sārathis te na saṃśayaḥ

    8.24.96

    tān abravīt punar devo mattaḥ śreṣṭhataro hi yaḥ taṃ sārathiṃ kurudhvaṃ me svayaṃ saṃcintya māciram

    8.24.97

    etac chrutvā tato devā vākyam uktaṃ mahātmanā gatvā pitāmahaṃ devaṃ prasādyaivaṃ vaco 'bruvan

    8.24.98

    deva tvayedaṃ kathitaṃ tridaśārinibarhaṇam tathā ca kṛtam asmābhiḥ prasanno vṛṣabhadhvajaḥ

    8.24.99

    rathaś ca vihito 'smābhir vicitrāyudhasaṃvṛtaḥ sārathiṃ tu na jānīmaḥ kaḥ syāt tasmin rathottame

    8.24.100

    tasmād vidhīyatāṃ kaś cit sārathir devasattama saphalāṃ tāṃ giraṃ deva kartum arhasi no vibho

    8.24.101

    evam asmāsu hi purā bhagavann uktavān asi hitaṃ kartāsmi bhavatām iti tat kartum arhasi

    8.24.102

    sa deva yukto rathasattamo no; durāvaro drāvaṇaḥ śātravāṇām pinākapāṇir vihito 'tra yoddhā; vibhīṣayan dānavān udyato 'sau

    8.24.103

    tathaiva vedāś caturo hayāgryā; dharā saśailā ca ratho mahātman nakṣatravaṃśo 'nugato varūthe; yasmin yoddhā sārathinābhirakṣyaḥ

    8.24.104

    tatra sārathir eṣṭavyaḥ sarvair etair viśeṣavān tatpratiṣṭho ratho deva hayā yoddhā tathaiva ca kavacāni ca śastrāṇi kārmukaṃ ca pitāmaha

    8.24.105

    tvām ṛte sārathiṃ tatra nānyaṃ paśyāmahe vayam tvaṃ hi sarvair guṇair yukto devatābhyo 'dhikaḥ prabho sārathye tūrṇam āroha saṃyaccha paramān hayān

    8.24.106

    iti te śirasā natvā trilokeśaṃ pitāmaham devāḥ prasādayām āsuḥ sārathyāyeti naḥ śrutam

    8.24.107

    brahmovāca nātra kiṃ cin mṛṣā vākyaṃ yad uktaṃ vo divaukasaḥ saṃyacchāmi hayān eṣa yudhyato vai kapardinaḥ

    8.24.108

    tataḥ sa bhagavān devo lokasraṣṭā pitāmahaḥ sārathye kalpito devair īśānasya mahātmanaḥ

    8.24.109

    tasminn ārohati kṣipraṃ syandanaṃ lokapūjite śirobhir agamaṃs tūrṇaṃ te hayā vātaraṃhasaḥ

    8.24.110

    maheśvare tv āruhati jānubhyām agaman mahīm

    8.24.111

    abhīśūn hi trilokeśaḥ saṃgṛhya prapitāmahaḥ tān aśvāṃś codayām āsa manomārutaraṃhasaḥ

    8.24.112

    tato 'dhirūḍhe varade prayāte cāsurān prati sādhu sādhv iti viśveśaḥ smayamāno 'bhyabhāṣata

    8.24.113

    yāhi deva yato daityāś codayāśvān atandritaḥ paśya bāhvor balaṃ me 'dya nighnataḥ śātravān raṇe

    8.24.114

    tatas tāṃś codayām āsa vāyuvegasamāñ jave yena tat tripuraṃ rājan daityadānavarakṣitam

    8.24.115

    athādhijyaṃ dhanuḥ kṛtvā śarvaḥ saṃdhāya taṃ śaram yuktvā pāśupatāstreṇa tripuraṃ samacintayat

    8.24.116

    tasmin sthite tadā rājan kruddhe vidhṛtakārmuke purāṇi tāni kālena jagmur ekatvatāṃ tadā

    8.24.117

    ekībhāvaṃ gate caiva tripure samupāgate babhūva tumulo harṣo daivatānāṃ mahātmanām

    8.24.118

    tato devagaṇāḥ sarve siddhāś ca paramarṣayaḥ jayeti vāco mumucuḥ saṃstuvanto mudānvitāḥ

    8.24.119

    tato 'grataḥ prādurabhūt tripuraṃ jaghnuṣo 'surān anirdeśyogravapuṣo devasyāsahyatejasaḥ

    8.24.120

    sa tad vikṛṣya bhagavān divyaṃ lokeśvaro dhanuḥ trailokyasāraṃ tam iṣuṃ mumoca tripuraṃ prati tat sāsuragaṇaṃ dagdhvā prākṣipat paścimārṇave

    8.24.121

    evaṃ tat tripuraṃ dagdhaṃ dānavāś cāpy aśeṣataḥ maheśvareṇa kruddhena trailokyasya hitaiṣiṇā

    8.24.122

    sa cātmakrodhajo vahnir hāhety uktvā nivāritaḥ mā kārṣīr bhasmasāl lokān iti tryakṣo 'bravīc ca tam

    8.24.123

    tataḥ prakṛtim āpannā devā lokās tatharṣayaḥ tuṣṭuvur vāgbhir arthyābhiḥ sthāṇum apratimaujasam

    8.24.124

    te 'nujñātā bhagavatā jagmuḥ sarve yathāgatam kṛtakāmāḥ prasannena prajāpatimukhāḥ surāḥ

    8.24.125

    yathaiva bhagavān brahmā lokadhātā pitāmahaḥ saṃyaccha tvaṃ hayān asya rādheyasya mahātmanaḥ

    8.24.126

    tvaṃ hi kṛṣṇāc ca karṇāc ca phalgunāc ca viśeṣataḥ viśiṣṭo rājaśārdūla nāsti tatra vicāraṇā

    8.24.127

    yuddhe hy ayaṃ rudrakalpas tvaṃ ca brahmasamo 'nagha tasmāc chaktau yuvāṃ jetuṃ macchatrūṃs tāv ivāsurān

    8.24.128

    yathā śalyādya karṇo 'yaṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim pramathya hanyāt kaunteyaṃ tathā śīghraṃ vidhīyatām tvayi karṇaś ca rājyaṃ ca vayaṃ caiva pratiṣṭhitāḥ

    8.24.129

    imaṃ cāpy aparaṃ bhūya itihāsaṃ nibodha me pitur mama sakāśe yaṃ brāhmaṇaḥ prāha dharmavit

    8.24.130

    śrutvā caitad vacaś citraṃ hetukāryārthasaṃhitam kuru śalya viniścitya mā bhūd atra vicāraṇā

    8.24.131

    bhārgavāṇāṃ kule jāto jamadagnir mahātapāḥ tasya rāmeti vikhyātaḥ putras tejoguṇānvitaḥ

    8.24.132

    sa tīvraṃ tapa āsthāya prasādayitavān bhavam astrahetoḥ prasannātmā niyataḥ saṃyatendriyaḥ

    8.24.133

    tasya tuṣṭo mahādevo bhaktyā ca praśamena ca hṛdgataṃ cāsya vijñāya darśayām āsa śaṃkaraḥ

    8.24.134

    īśvara uvāca rāma tuṣṭo 'smi bhadraṃ te viditaṃ me tavepsitam kuruṣva pūtam ātmānaṃ sarvam etad avāpsyasi

    8.24.135

    dāsyāmi te tadāstrāṇi yadā pūto bhaviṣyasi apātram asamarthaṃ ca dahanty astrāṇi bhārgava

    8.24.136

    ity ukto jāmadagnyas tu devadevena śūlinā pratyuvāca mahātmānaṃ śirasāvanataḥ prabhum

    8.24.137

    yadā jānāsi deveśa pātraṃ mām astradhāraṇe tadā śuśrūṣate 'strāṇi bhavān me dātum arhati

    8.24.138

    duryodhana uvāca tataḥ sa tapasā caiva damena niyamena ca pūjopahārabalibhir homamantrapuraskṛtaiḥ

    8.24.139

    ārādhayitavāñ śarvaṃ bahūn varṣagaṇāṃs tadā prasannaś ca mahādevo bhārgavasya mahātmanaḥ

    8.24.140

    abravīt tasya bahuśo guṇān devyāḥ samīpataḥ bhaktimān eṣa satataṃ mayi rāmo dṛḍhavrataḥ

    8.24.141

    evaṃ tasya guṇān prīto bahuśo 'kathayat prabhuḥ devatānāṃ pitṝṇāṃ ca samakṣam arisūdanaḥ

    8.24.142

    etasminn eva kāle tu daityā āsan mahābalāḥ tais tadā darpamohāndhair abādhyanta divaukasaḥ

    8.24.143

    tataḥ saṃbhūya vibudhās tān hantuṃ kṛtaniścayāḥ cakruḥ śatruvadhe yatnaṃ na śekur jetum eva te

    8.24.144

    abhigamya tato devā maheśvaram athābruvan prasādayantas taṃ bhaktyā jahi śatrugaṇān iti

    8.24.145

    pratijñāya tato devo devatānāṃ ripukṣayam rāmaṃ bhārgavam āhūya so 'bhyabhāṣata śaṃkaraḥ

    8.24.146

    ripūn bhārgava devānāṃ jahi sarvān samāgatān lokānāṃ hitakāmārthaṃ matprītyarthaṃ tathaiva ca

    8.24.147

    rāma uvāca akṛtāstrasya deveśa kā śaktir me maheśvara nihantuṃ dānavān sarvān kṛtāstrān yuddhadurmadān

    8.24.148

    īśvara uvāca gaccha tvaṃ madanudhyānān nihaniṣyasi dānavān vijitya ca ripūn sarvān guṇān prāpsyasi puṣkalān

    8.24.149

    duryodhana uvāca etac chrutvā ca vacanaṃ pratigṛhya ca sarvaśaḥ rāmaḥ kṛtasvastyayanaḥ prayayau dānavān prati

    8.24.150

    avadhīd devaśatrūṃs tān madadarpabalānvitān vajrāśanisamasparśaiḥ prahārair eva bhārgavaḥ

    8.24.151

    sa dānavaiḥ kṣatatanur jāmadagnyo dvijottamaḥ saṃspṛṣṭaḥ sthāṇunā sadyo nirvraṇaḥ samajāyata

    8.24.152

    prītaś ca bhagavān devaḥ karmaṇā tena tasya vai varān prādād brahmavide bhārgavāya mahātmane

    8.24.153

    uktaś ca devadevena prītiyuktena śūlinā nipātāt tava śastrāṇāṃ śarīre yābhavad rujā

    8.24.154

    tayā te mānuṣaṃ karma vyapoḍhaṃ bhṛgunandana gṛhāṇāstrāṇi divyāni matsakāśād yathepsitam

    8.24.155

    tato 'strāṇi samastāni varāṃś ca manasepsitān labdhvā bahuvidhān rāmaḥ praṇamya śirasā śivam

    8.24.156

    anujñāṃ prāpya deveśāj jagāma sa mahātapāḥ evam etat purāvṛttaṃ tadā kathitavān ṛṣiḥ

    8.24.157

    bhārgavo 'py adadāt sarvaṃ dhanurvedaṃ mahātmane karṇāya puruṣavyāghra suprītenāntarātmanā

    8.24.158

    vṛjinaṃ hi bhavet kiṃ cid yadi karṇasya pārthiva nāsmai hy astrāṇi divyāni prādāsyad bhṛgunandanaḥ

    8.24.159

    nāpi sūtakule jātaṃ karṇaṃ manye kathaṃ cana devaputram ahaṃ manye kṣatriyāṇāṃ kulodbhavam

    8.24.160

    sakuṇḍalaṃ sakavacaṃ dīrghabāhuṃ mahāratham katham ādityasadṛśaṃ mṛgī vyāghraṃ janiṣyati

    8.24.161

    paśya hy asya bhujau pīnau nāgarājakaropamau vakṣaḥ paśya viśālaṃ ca sarvaśatrunibarhaṇam

    8.25.1

    duryodhana uvāca evaṃ sa bhagavān devaḥ sarvalokapitāmahaḥ sārathyam akarot tatra yatra rudro 'bhavad rathī

    8.25.2

    rathinābhyadhiko vīraḥ kartavyo rathasārathiḥ tasmāt tvaṃ puruṣavyāghra niyaccha turagān yudhi

    8.25.3

    saṃjaya uvāca tataḥ śalyaḥ pariṣvajya sutaṃ te vākyam abravīt duryodhanam amitraghnaḥ prīto madrādhipas tadā

    8.25.4

    evaṃ cen manyase rājan gāndhāre priyadarśana tasmāt te yat priyaṃ kiṃ cit tat sarvaṃ karavāṇy aham

    8.25.5

    yatrāsmi bharataśreṣṭha yogyaḥ karmaṇi karhi cit tatra sarvātmanā yukto vakṣye kāryadhuraṃ tava

    8.25.6

    yat tu karṇam ahaṃ brūyāṃ hitakāmaḥ priyāpriyam mama tatkṣamatāṃ sarvaṃ bhavān karṇaś ca sarvaśaḥ

    8.25.7

    karṇa uvāca īśānasya yathā brahmā yathā pārthasya keśavaḥ tathā nityaṃ hite yukto madrarāja bhajasva naḥ

    8.25.8

    śalya uvāca ātmanindātmapūjā ca paranindā parastavaḥ anācaritam āryāṇāṃ vṛttam etac caturvidham

    8.25.9

    yat tu vidvan pravakṣyāmi pratyayārtham ahaṃ tava ātmanaḥ stavasaṃyuktaṃ tan nibodha yathātatham

    8.25.10

    ahaṃ śakrasya sārathye yogyo mātalivat prabho apramādaprayogāc ca jñānavidyācikitsitaiḥ

    8.25.11

    tataḥ pārthena saṃgrāme yudhyamānasya te 'nagha vāhayiṣyāmi turagān vijvaro bhava sūtaja

    8.26.1

    duryodhana uvāca ayaṃ te karṇa sārathyaṃ madrarājaḥ kariṣyati kṛṣṇād abhyadhiko yantā devendrasyeva mātaliḥ

    8.26.2

    yathā harihayair yuktaṃ saṃgṛhṇāti sa mātaliḥ śalyas tava tathādyāyaṃ saṃyantā rathavājinām

    8.26.3

    yodhe tvayi rathasthe ca madrarāje ca sārathau rathaśreṣṭho dhruvaṃ saṃkhye pārtho nābhibhaviṣyati

    8.26.4

    saṃjaya uvāca tato duryodhano bhūyo madrarājaṃ tarasvinam uvāca rājan saṃgrāme saṃyacchantaṃ hayottamān

    8.26.5

    tvayābhigupto rādheyo vijeṣyati dhanaṃjayam ity ukto ratham āsthāya tatheti prāha bhārata

    8.26.6

    śalye 'bhyupagate karṇaḥ sārathiṃ sumano 'bravīt svaṃ sūta syandanaṃ mahyaṃ kalpayety asakṛt tvaran

    8.26.7

    tato jaitraṃ rathavaraṃ gandharvanagaropamam vidhivat kalpitaṃ bhartre jayety uktvā nyavedayat

    8.26.8

    taṃ rathaṃ rathināṃ śreṣṭhaḥ karṇo 'bhyarcya yathāvidhi saṃpāditaṃ brahmavidā pūrvam eva purodhasā

    8.26.9

    kṛtvā pradakṣiṇaṃ yatnād upasthāya ca bhāskaram samīpasthaṃ madrarājaṃ samāropayad agrataḥ

    8.26.10

    tataḥ karṇasya durdharṣaṃ syandanapravaraṃ mahat āruroha mahātejāḥ śalyaḥ siṃha ivācalam

    8.26.11

    tataḥ śalyāsthitaṃ rājan karṇaḥ svaratham uttamam adhyatiṣṭhad yathāmbhodaṃ vidyutvantaṃ divākaraḥ

    8.26.12

    tāv ekaratham ārūḍhāv ādityāgnisamatviṣau vyabhrājetāṃ yathā meghaṃ sūryāgnī sahitau divi

    8.26.13

    saṃstūyamānau tau vīrau tadāstāṃ dyutimattarau ṛtvik sadasyair indrāgnī hūyamānāv ivādhvare

    8.26.14

    sa śalyasaṃgṛhītāśve rathe karṇaḥ sthito 'bhavat dhanur visphārayan ghoraṃ pariveṣīva bhāskaraḥ

    8.26.15

    āsthitaḥ sa rathaśreṣṭhaṃ karṇaḥ śaragabhastimān prababhau puruṣavyāghro mandarastha ivāṃśumān

    8.26.16

    taṃ rathasthaṃ mahāvīraṃ yāntaṃ cāmitatejasam duryodhanaḥ sma rādheyam idaṃ vacanam abravīt

    8.26.17

    akṛtaṃ droṇabhīṣmābhyāṃ duṣkaraṃ karma saṃyuge kuruṣvādhirathe vīra miṣatāṃ sarvadhanvinām

    8.26.18

    manogataṃ mama hy āsīd bhīṣmadroṇau mahārathau arjunaṃ bhīmasenaṃ ca nihantārāv iti dhruvam

    8.26.19

    tābhyāṃ yad akṛtaṃ vīra vīrakarma mahāmṛdhe tat karma kuru rādheya vajrapāṇir ivāparaḥ

    8.26.20

    gṛhāṇa dharmarājaṃ vā jahi vā tvaṃ dhanaṃjayam bhīmasenaṃ ca rādheya mādrīputrau yamāv api

    8.26.21

    jayaś ca te 'stu bhadraṃ ca prayāhi puruṣarṣabha pāṇḍuputrasya sainyāni kuru sarvāṇi bhasmasāt

    8.26.22

    tatas tūryasahasrāṇi bherīṇām ayutāni ca vādyamānāny arocanta meghaśabdā yathā divi

    8.26.23

    pratigṛhya tu tad vākyaṃ rathastho rathasattamaḥ abhyabhāṣata rādheyaḥ śalyaṃ yuddhaviśāradam

    8.26.24

    codayāśvān mahābāho yāvad dhanmi dhanaṃjayam bhīmasenaṃ yamau cobhau rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram

    8.26.25

    adya paśyatu me śalya bāhuvīryaṃ dhanaṃjayaḥ asyataḥ kaṅkapatrāṇāṃ sahasrāṇi śatāni ca

    8.26.26

    adya kṣepsyāmy ahaṃ śalya śarān paramatejanān pāṇḍavānāṃ vināśāya duryodhanajayāya ca

    8.26.27

    śalya uvāca sūtaputra kathaṃ nu tvaṃ pāṇḍavān avamanyase sarvāstrajñān maheṣvāsān sarvān eva mahārathān

    8.26.28

    anivartino mahābhāgān ajeyān satyavikramān api saṃjanayeyur ye bhayaṃ sākṣāc chatakratoḥ

    8.26.29

    yadā śroṣyasi nirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ rādheya gāṇḍivasyājau tadā naivaṃ vadiṣyasi

    8.26.30

    saṃjaya uvāca anādṛtya tu tad vākyaṃ madrarājena bhāṣitam drakṣyasy adyety avocad vai śalyaṃ karṇo nareśvara

    8.26.31

    dṛṣṭvā karṇaṃ maheṣvāsaṃ yuyutsuṃ samavasthitam cukruśuḥ kuravaḥ sarve hṛṣṭarūpāḥ paraṃtapa

    8.26.32

    tato dundubhighoṣeṇa bherīṇāṃ ninadena ca bāṇaśabdaiś ca vividhair garjitaiś ca tarasvinām niryayus tāvakā yuddhe mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

    8.26.33

    prayāte tu tataḥ karṇe yodheṣu muditeṣu ca cacāla pṛthivī rājan rarāsa ca suvisvaram

    8.26.34

    niścaranto vyadṛśyanta sūryāt sapta mahāgrahāḥ ulkāpātaś ca saṃjajñe diśāṃ dāhas tathaiva ca tathāśanyaś ca saṃpetur vavur vātāś ca dāruṇāḥ

    8.26.35

    mṛgapakṣigaṇāś caiva bahuśaḥ pṛtanāṃ tava apasavyaṃ tadā cakrur vedayanto mahad bhayam

    8.26.36

    prasthitasya ca karṇasya nipetus turagā bhuvi asthivarṣaṃ ca patitam antarikṣād bhayānakam

    8.26.37

    jajvaluś caiva śastrāṇi dhvajāś caiva cakampire aśrūṇi ca vyamuñcanta vāhanāni viśāṃ pate

    8.26.38

    ete cānye ca bahava utpātās tatra māriṣa samutpetur vināśāya kauravāṇāṃ sudāruṇāḥ

    8.26.39

    na ca tān gaṇayām āsuḥ sarve te daivamohitāḥ prasthitaṃ sūtaputraṃ ca jayety ūcur narā bhuvi nirjitān pāṇḍavāṃś caiva menire tava kauravāḥ

    8.26.40

    tato rathasthaḥ paravīrahantā; bhīṣmadroṇāv āttavīryau nirīkṣya samajvalad bhārata pāvakābho; vaikartano 'sau rathakuñjaro vṛṣaḥ

    8.26.41

    sa śalyam ābhāṣya jagāda vākyaṃ; pārthasya karmāpratimaṃ ca dṛṣṭvā mānena darpeṇa ca dahyamānaḥ; krodhena dīpyann iva niḥśvasitvā

    8.26.42

    nāhaṃ mahendrād api vajrapāṇeḥ; kruddhād bibhemy āttadhanū rathasthaḥ dṛṣṭvā tu bhīṣmapramukhāñ śayānān; na tv eva māṃ sthiratā saṃjahāti

    8.26.43

    mahendraviṣṇupratimāv aninditau; rathāśvanāgapravarapramāthinau avadhyakalpau nihatau yadā parais; tato mamādyāpi raṇe 'sti sādhvasam

    8.26.44

    samīkṣya saṃkhye 'tibalān narādhipair; narāśvamātaṅgarathāñ śarair hatān kathaṃ na sarvān ahitān raṇe 'vadhīn; mahāstravid brāhmaṇapuṃgavo guruḥ

    8.26.45

    sa saṃsmaran droṇahavaṃ mahāhave; bravīmi satyaṃ kuravo nibodhata na vo mad anyaḥ prasahed raṇe 'rjunaṃ; kramāgataṃ mṛtyum ivograrūpiṇam

    8.26.46

    śikṣā prasādaś ca balaṃ dhṛtiś ca; droṇe mahāstrāṇi ca saṃnatiś ca sa ced agān mṛtyuvaśaṃ mahātmā; sarvān anyān āturān adya manye

    8.26.47

    neha dhruvaṃ kiṃ cid api pracintyaṃ; vidur loke karmaṇo 'nityayogāt sūryodaye ko hi vimuktasaṃśayo; garvaṃ kurvītādya gurau nipātite

    8.26.48

    na nūnam astrāṇi balaṃ parākramaḥ; kriyā sunītaṃ paramāyudhāni vā alaṃ manuṣyasya sukhāya vartituṃ; tathā hi yuddhe nihataḥ parair guruḥ

    8.26.49

    hutāśanādityasamānatejasaṃ; parākrame viṣṇupuraṃdaropamam naye bṛhaspatyuśanaḥsamaṃ sadā; na cainam astraṃ tad apāt suduḥsaham

    8.26.50

    saṃprakruṣṭe ruditastrīkumāre; parābhūte pauruṣe dhārtarāṣṭre mayā kṛtyam iti jānāmi śalya; prayāhi tasmād dviṣatām anīkam

    8.26.51

    yatra rājā pāṇḍavaḥ satyasaṃdho; vyavasthito bhīmasenārjunau ca vāsudevaḥ sṛñjayāḥ sātyakiś ca; yamau ca kas tau viṣahen mad anyaḥ

    8.26.52

    tasmāt kṣipraṃ madrapate prayāhi; raṇe pāñcālān pāṇḍavān sṛñjayāṃś ca tān vā haniṣyāmi sametya saṃkhye; yāsyāmi vā droṇamukhāya manye

    8.26.53

    na tv evāhaṃ na gamiṣyāmi madhyaṃ; teṣāṃ śūrāṇām iti mā śalya viddhi mitradroho marṣaṇīyo na me 'yaṃ; tyaktvā prāṇān anuyāsyāmi droṇam

    8.26.54

    prājñasya mūḍhasya ca jīvitānte; prāṇapramokṣo 'ntakavaktragasya ato vidvann abhiyāsyāmi pārthaṃ; diṣṭaṃ na śakyaṃ vyativartituṃ vai

    8.26.55

    kalyāṇavṛttaḥ satataṃ hi rājan; vaicitravīryasya suto mamāsīt tasyārthasiddhyartham ahaṃ tyajāmi; priyān bhogān dustyajaṃ jīvitaṃ ca

    8.26.56

    vaiyāghracarmāṇam akūjanākṣaṃ; haimatrikośaṃ rajatatriveṇum rathaprabarhaṃ turagaprabarhair; yuktaṃ prādān mahyam idaṃ hi rāmaḥ

    8.26.57

    dhanūṃṣi citrāṇi nirīkṣya śalya; dhvajaṃ gadāṃ sāyakāṃś cograrūpān asiṃ ca dīptaṃ paramāyudhaṃ ca; śaṅkhaṃ ca śubhraṃ svanavantam ugram

    8.26.58

    patākinaṃ vajranipātanisvanaṃ; sitāśvayuktaṃ śubhatūṇaśobhitam imaṃ samāsthāya rathaṃ ratharṣabhaṃ; raṇe haniṣyāmy aham arjunaṃ balāt

    8.26.59

    taṃ cen mṛtyuḥ sarvaharo 'bhirakṣate; sadāpramattaḥ samare pāṇḍuputram taṃ vā haniṣyāmi sametya yuddhe; yāsyāmi vā bhīṣmamukho yamāya

    8.26.60

    yamavaruṇakuberavāsavā vā; yadi yugapat sagaṇā mahāhave jugupiṣava ihaitya pāṇḍavaṃ; kim u bahunā saha tair jayāmi tam

    8.26.61

    iti raṇarabhasasya katthatas; tad upaniśamya vacaḥ sa madrarāṭ avahasad avamanya vīryavān; pratiṣiṣidhe ca jagāda cottaram

    8.26.62

    virama virama karṇa katthanād; atirabhaso 'syati cāpy ayuktavāk kva ca hi naravaro dhanaṃjayaḥ; kva punar iha tvam upāramābudha

    8.26.63

    yadusadanam upendrapālitaṃ; tridivam ivāmararājarakṣitam prasabham iha vilokya ko haret; puruṣavarāvarajām ṛte 'rjunāt

    8.26.64

    tribhuvanasṛjam īśvareśvaraṃ; ka iha pumān bhavam āhvayed yudhi mṛgavadhakalahe ṛte 'rjunāt; surapativīryasamaprabhāvataḥ

    8.26.65

    asurasuramahoragān narān; garuḍapiśācasayakṣarākṣasān iṣubhir ajayad agnigauravāt; svabhilaṣitaṃ ca havir dadau jayaḥ

    8.26.66

    smarasi nanu yadā parair hṛtaḥ; sa ca dhṛtarāṣṭrasuto vimokṣitaḥ dinakaraja narottamair yadā; maruṣu bahūn vinihatya tān arīn

    8.26.67

    prathamam api palāyite tvayi; priyakalahā dhṛtarāṣṭrasūnavaḥ smarasi nanu yadā pramocitāḥ; khacaragaṇān avajitya pāṇḍavaiḥ

    8.26.68

    samuditabalavāhanāḥ punaḥ; puruṣavareṇa jitāḥ stha gograhe sagurugurusutāḥ sabhīṣmakāḥ; kim u na jitaḥ sa tadā tvayārjunaḥ

    8.26.69

    idam aparam upasthitaṃ punas; tava nidhanāya suyuddham adya vai yadi na ripubhayāt palāyase; samaragato 'dya hato 'si sūtaja

    8.26.70

    saṃjaya uvāca iti bahuparuṣaṃ prabhāṣati; pramanasi madrapatau ripustavam bhṛśam atiruṣitaḥ paraṃ vṛṣaḥ; kurupṛtanāpatir āha madrapam

    8.26.71

    bhavatu bhavatu kiṃ vikatthase; nanu mama tasya ca yuddham udyatam yadi sa jayati māṃ mahāhave; tata idam astu sukatthitaṃ tava

    8.26.72

    evam astv iti madreśa uktvā nottaram uktavān yāhi madreśa cāpy enaṃ karṇaḥ prāha yuyutsayā

    8.26.73

    sa rathaḥ prayayau śatrūñ śvetāśvaḥ śalyasārathiḥ nighnann amitrān samare tamo ghnan savitā yathā

    8.26.74

    tataḥ prāyāt prītimān vai rathena; vaiyāghreṇa śvetayujātha karṇaḥ sa cālokya dhvajinīṃ pāṇḍavānāṃ; dhanaṃjayaṃ tvarayā paryapṛcchat

    8.27.1

    saṃjaya uvāca prayān eva tadā karṇo harṣayan vāhinīṃ tava ekaikaṃ samare dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ paryapṛcchata

    8.27.2

    yo mamādya mahātmānaṃ darśayec chvetavāhanam tasmai dadyām abhipretaṃ varaṃ yaṃ manasecchati

    8.27.3

    sa cet tad abhimanyeta tasmai dadyām ahaṃ punaḥ śakaṭaṃ ratnasaṃpūrṇaṃ yo me brūyād dhanaṃjayam

    8.27.4

    sa cet tad abhimanyeta puruṣo 'rjunadarśivān anyaṃ tasmai punar dadyāṃ sauvarṇaṃ hastiṣaḍgavam

    8.27.5

    tathā tasmai punar dadyāṃ strīṇāṃ śatam alaṃkṛtam śyāmānāṃ niṣkakaṇṭhīnāṃ gītavādyavipaścitām

    8.27.6

    sa cet tad abhimanyeta puruṣo 'rjunadarśivān anyaṃ tasmai varaṃ dadyāṃ śvetān pañcaśatān hayān

    8.27.7

    hemabhāṇḍaparicchannān sumṛṣṭamaṇikuṇḍalān sudāntān api caivāhaṃ dadyām aṣṭaśatān parān

    8.27.8

    rathaṃ ca śubhraṃ sauvarṇaṃ dadyāṃ tasmai svalaṃkṛtam yuktaṃ paramakāmbojair yo me brūyād dhanaṃjayam

    8.27.9

    anyaṃ tasmai varaṃ dadyāṃ kuñjarāṇāṃ śatāni ṣaṭ kāñcanair vividhair bhāṇḍair ācchannān hemamālinaḥ utpannān aparānteṣu vinītān hastiśikṣakaiḥ

    8.27.10

    sa cet tad abhimanyeta puruṣo 'rjunadarśivān anyaṃ tasmai varaṃ dadyāṃ yam asau kāmayet svayam

    8.27.11

    putradārān vihārāṃś ca yad anyad vittam asti me tac ca tasmai punar dadyāṃ yad yat sa manasecchati

    8.27.12

    hatvā ca sahitau kṛṣṇau tayor vittāni sarvaśaḥ tasmai dadyām ahaṃ yo me prabrūyāt keśavārjunau

    8.27.13

    etā vācaḥ subahuśaḥ karṇa uccārayan yudhi dadhmau sāgarasaṃbhūtaṃ susvanaṃ śaṅkham uttamam

    8.27.14

    tā vācaḥ sūtaputrasya tathā yuktā niśamya tu duryodhano mahārāja prahṛṣṭaḥ sānugo 'bhavat

    8.27.15

    tato dundubhinirghoṣo mṛdaṅgānāṃ ca sarvaśaḥ siṃhanādaḥ savāditraḥ kuñjarāṇāṃ ca nisvanaḥ

    8.27.16

    prādurāsīt tadā rājaṃs tvatsainye bharatarṣabha yodhānāṃ saṃprahṛṣṭānāṃ tathā samabhavat svanaḥ

    8.27.17

    tathā prahṛṣṭe sainye tu plavamānaṃ mahāratham vikatthamānaṃ samare rādheyam arikarśanam madrarājaḥ prahasyedaṃ vacanaṃ pratyabhāṣata

    8.27.18

    mā sūtaputra mānena sauvarṇaṃ hastiṣaḍgavam prayaccha puruṣāyādya drakṣyasi tvaṃ dhanaṃjayam

    8.27.19

    bālyād iva tvaṃ tyajasi vasu vaiśravaṇo yathā ayatnenaiva rādheya draṣṭāsy adya dhanaṃjayam

    8.27.20

    parāsṛjasi mithyā kiṃ kiṃ ca tvaṃ bahu mūḍhavat apātradāne ye doṣās tān mohān nāvabudhyase

    8.27.21

    yat pravedayase vittaṃ bahutvena khalu tvayā śakyaṃ bahuvidhair yajñair yaṣṭuṃ sūta yajasva taiḥ

    8.27.22

    yac ca prārthayase hantuṃ kṛṣṇau mohān mṛṣaiva tat na hi śuśruma saṃmarde kroṣṭrā siṃhau nipātitau

    8.27.23

    aprārthitaṃ prārthayase suhṛdo na hi santi te ye tvāṃ na vārayanty āśu prapatantaṃ hutāśane

    8.27.24

    kālakāryaṃ na jānīṣe kālapakvo 'sy asaṃśayam bahvabaddham akarṇīyaṃ ko hi brūyāj jijīviṣuḥ

    8.27.25

    samudrataraṇaṃ dorbhyāṃ kaṇṭhe baddhvā yathā śilām giryagrād vā nipatanaṃ tādṛk tava cikīrṣitam

    8.27.26

    sahitaḥ sarvayodhais tvaṃ vyūḍhānīkaiḥ surakṣitaḥ dhanaṃjayena yudhyasva śreyaś cet prāptum icchasi

    8.27.27

    hitārthaṃ dhārtarāṣṭrasya bravīmi tvā na hiṃsayā śraddhatsvaitan mayā proktaṃ yadi te 'sti jijīviṣā

    8.27.28

    karṇa uvāca svavīrye 'haṃ parāśvasya prārthayāmy arjunaṃ raṇe tvaṃ tu mitramukhaḥ śatrur māṃ bhīṣayitum icchasi

    8.27.29

    na mām asmād abhiprāyāt kaś cid adya nivartayet apīndro vajram udyamya kiṃ nu martyaḥ kariṣyati

    8.27.30

    saṃjaya uvāca iti karṇasya vākyānte śalyaḥ prāhottaraṃ vacaḥ cukopayiṣur atyarthaṃ karṇaṃ madreśvaraḥ punaḥ

    8.27.31

    yadā vai tvāṃ phalgunaveganunnā; jyācoditā hastavatā visṛṣṭāḥ anvetāraḥ kaṅkapatrāḥ śitāgrās; tadā tapsyasy arjunasyābhiyogāt

    8.27.32

    yadā divyaṃ dhanur ādāya pārthaḥ; prabhāsayan pṛtanāṃ savyasācī tvām ardayeta niśitaiḥ pṛṣatkais; tadā paścāt tapsyase sūtaputra

    8.27.33

    bālaś candraṃ mātur aṅke śayāno; yathā kaś cit prārthayate 'pahartum tadvan mohād yatamāno rathasthas; tvaṃ prārthayasy arjunam adya jetum

    8.27.34

    triśūlam āśliṣya sutīkṣṇadhāraṃ; sarvāṇi gātrāṇi nigharṣasi tvam sutīkṣṇadhāropamakarmaṇā tvaṃ; yuyutsase yo 'rjunenādya karṇa

    8.27.35

    siddhaṃ siṃhaṃ kesariṇaṃ bṛhantaṃ; bālo mūḍhaḥ kṣudramṛgas tarasvī samāhvayet tadvad etat tavādya; samāhvānaṃ sūtaputrārjunasya

    8.27.36

    mā sūtaputrāhvaya rājaputraṃ; mahāvīryaṃ kesariṇaṃ yathaiva vane sṛgālaḥ piśitasya tṛpto; mā pārtham āsādya vinaṅkṣyasi tvam

    8.27.37

    īṣādantaṃ mahānāgaṃ prabhinnakaraṭāmukham śaśakāhvayase yuddhe karṇa pārthaṃ dhanaṃjayam

    8.27.38

    bilasthaṃ kṛṣṇasarpaṃ tvaṃ bālyāt kāṣṭhena vidhyasi mahāviṣaṃ pūrṇakośaṃ yat pārthaṃ yoddhum icchasi

    8.27.39

    siṃhaṃ kesariṇaṃ kruddham atikramyābhinardasi sṛgāla iva mūḍhatvān nṛsiṃhaṃ karṇa pāṇḍavam

    8.27.40

    suparṇaṃ patagaśreṣṭhaṃ vainateyaṃ tarasvinam laṭvevāhvayase pāte karṇa pārthaṃ dhanaṃjayam

    8.27.41

    sarvāmbhonilayaṃ bhīmam ūrmimantaṃ jhaṣāyutam candrodaye vivartantam aplavaḥ saṃtitīrṣasi

    8.27.42

    ṛṣabhaṃ dundubhigrīvaṃ tīkṣṇaśṛṅgaṃ prahāriṇam vatsa āhvayase yuddhe karṇa pārthaṃ dhanaṃjayam

    8.27.43

    mahāghoṣaṃ mahāmeghaṃ darduraḥ pratinardasi kāmatoyapradaṃ loke naraparjanyam arjunam

    8.27.44

    yathā ca svagṛhasthaḥ śvā vyāghraṃ vanagataṃ bhaṣet tathā tvaṃ bhaṣase karṇa naravyāghraṃ dhanaṃjayam

    8.27.45

    sṛgālo 'pi vane karṇa śaśaiḥ parivṛto vasan manyate siṃham ātmānaṃ yāvat siṃhaṃ na paśyati

    8.27.46

    tathā tvam api rādheya siṃham ātmānam icchasi apaśyañ śatrudamanaṃ naravyāghraṃ dhanaṃjayam

    8.27.47

    vyāghraṃ tvaṃ manyase ''tmānaṃ yāvat kṛṣṇau na paśyasi samāsthitāv ekarathe sūryācandramasāv iva

    8.27.48

    yāvad gāṇḍīvanirghoṣaṃ na śṛṇoṣi mahāhave tāvad eva tvayā karṇa śakyaṃ vaktuṃ yathecchasi

    8.27.49

    rathaśabdadhanuḥśabdair nādayantaṃ diśo daśa nardantam iva śārdūlaṃ dṛṣṭvā kroṣṭā bhaviṣyasi

    8.27.50

    nityam eva sṛgālas tvaṃ nityaṃ siṃho dhanaṃjayaḥ vīrapradveṣaṇān mūḍha nityaṃ kroṣṭeva lakṣyase

    8.27.51

    yathākhuḥ syād biḍālaś ca śvā vyāghraś ca balābale yathā sṛgālaḥ siṃhaś ca yathā ca śaśakuñjarau

    8.27.52

    yathānṛtaṃ ca satyaṃ ca yathā cāpi viṣāmṛte tathā tvam api pārthaś ca prakhyātāv ātmakarmabhiḥ

    8.27.53

    saṃjaya uvāca adhikṣiptas tu rādheyaḥ śalyenāmitatejasā śalyam āha susaṃkruddho vākśalyam avadhārayan

    8.27.54

    guṇān guṇavataḥ śalya guṇavān vetti nāguṇaḥ tvaṃ tu nityaṃ guṇair hīnaḥ kiṃ jñāsyasy aguṇo guṇān

    8.27.55

    arjunasya mahāstrāṇi krodhaṃ vīryaṃ dhanuḥ śarān ahaṃ śalyābhijānāmi na tvaṃ jānāsi tat tathā

    8.27.56

    evam evātmano vīryam ahaṃ vīryaṃ ca pāṇḍave jānann evāhvaye yuddhe śalya nāgniṃ pataṃgavat

    8.27.57

    asti cāyam iṣuḥ śalya supuṅkho raktabhojanaḥ ekatūṇīśayaḥ patrī sudhautaḥ samalaṃkṛtaḥ

    8.27.58

    śete candanapūrṇena pūjito bahulāḥ samāḥ āheyo viṣavān ugro narāśvadvipasaṃghahā

    8.27.59

    ekavīro mahāraudras tanutrāsthividāraṇaḥ nirbhindyāṃ yena ruṣṭo 'ham api meruṃ mahāgirim

    8.27.60

    tam ahaṃ jātu nāsyeyam anyasmin phalgunād ṛte kṛṣṇād vā devakīputrāt satyaṃ cātra śṛṇuṣva me

    8.27.61

    tenāham iṣuṇā śalya vāsudevadhanaṃjayau yotsye paramasaṃkruddhas tat karma sadṛśaṃ mama

    8.27.62

    sarveṣāṃ vāsudevānāṃ kṛṣṇe lakṣmīḥ pratiṣṭhitā sarveṣāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jayaḥ pārthe pratiṣṭhitaḥ ubhayaṃ tat samāsādya ko 'tivartitum arhati

    8.27.63

    tāv etau puruṣavyāghrau sametau syandane sthitau mām ekam abhisaṃyātau sujātaṃ śalya paśya me

    8.27.64

    pitṛṣvasāmātulajau bhrātarāv aparājitau maṇī sūtra iva protau draṣṭāsi nihatau mayā

    8.27.65

    arjune gāṇḍivaṃ kṛṣṇe cakraṃ tārkṣyakapidhvajau bhīrūṇāṃ trāsajananau śalya harṣakarau mama

    8.27.66

    tvaṃ tu duṣprakṛtir mūḍho mahāyuddheṣv akovidaḥ bhayāvatīrṇaḥ saṃtrāsād abaddhaṃ bahu bhāṣase

    8.27.67

    saṃstauṣi tvaṃ tu kenāpi hetunā tau kudeśaja tau hatvā samare hantā tvām addhā sahabāndhavam

    8.27.68

    pāpadeśaja durbuddhe kṣudra kṣatriyapāṃsana suhṛd bhūtvā ripuḥ kiṃ māṃ kṛṣṇābhyāṃ bhīṣayann asi

    8.27.69

    tau vā mamādya hantārau hantāsmi samare sthitau nāhaṃ bibhemi kṛṣṇābhyāṃ vijānann ātmano balam

    8.27.70

    vāsudevasahasraṃ vā phalgunānāṃ śatāni ca aham eko haniṣyāmi joṣam āssva kudeśaja

    8.27.71

    striyo bālāś ca vṛddhāś ca prāyaḥ krīḍāgatā janāḥ yā gāthāḥ saṃpragāyanti kurvanto 'dhyayanaṃ yathā tā gāthāḥ śṛṇu me śalya madrakeṣu durātmasu

    8.27.72

    brāhmaṇaiḥ kathitāḥ pūrvaṃ yathāvad rājasaṃnidhau śrutvā caikamanā mūḍha kṣama vā brūhi vottaram

    8.27.73

    mitradhruṅ madrako nityaṃ yo no dveṣṭi sa madrakaḥ madrake saṃgataṃ nāsti kṣudravākye narādhame

    8.27.74

    durātmā madrako nityaṃ nityaṃ cānṛtiko 'nṛjuḥ yāvadantaṃ hi daurātmyaṃ madrakeṣv iti naḥ śrutam

    8.27.75

    pitā mātā ca putraś ca śvaśrūśvaśuramātulāḥ jāmātā duhitā bhrātā naptā te te ca bāndhavāḥ

    8.27.76

    vayasyābhyāgatāś cānye dāsīdāsaṃ ca saṃgatam puṃbhir vimiśrā nāryaś ca jñātājñātāḥ svayecchayā

    8.27.77

    yeṣāṃ gṛheṣu śiṣṭānāṃ saktumanthāśināṃ sadā pītvā sīdhuṃ sagomāṃsaṃ nardanti ca hasanti ca

    8.27.78

    yāni caivāpy abaddhāni pravartante ca kāmataḥ kāmapralāpino 'nyonyaṃ teṣu dharmaḥ kathaṃ bhavet

    8.27.79

    madrakeṣu vilupteṣu prakhyātāśubhakarmasu nāpi vairaṃ na sauhārdaṃ madrakeṣu samācaret

    8.27.80

    madrake saṃgataṃ nāsti madrako hi sacāpalaḥ madrakeṣu ca duḥsparśaṃ śaucaṃ gāndhārakeṣu ca

    8.27.81

    rājayājakayājyena naṣṭaṃ dattaṃ havir bhavet

    8.27.82

    śūdrasaṃskārako vipro yathā yāti parābhavam tathā brahmadviṣo nityaṃ gacchantīha parābhavam

    8.27.83

    madrake saṃgataṃ nāsti hataṃ vṛścikato viṣam ātharvaṇena mantreṇa sarvā śāntiḥ kṛtā bhavet

    8.27.84

    iti vṛścikadaṣṭasya nānāviṣahatasya ca kurvanti bheṣajaṃ prājñāḥ satyaṃ tac cāpi dṛśyate evaṃ vidvañ joṣam āssva śṛṇu cātrottaraṃ vacaḥ

    8.27.85

    vāsāṃsy utsṛjya nṛtyanti striyo yā madyamohitāḥ mithune 'saṃyatāś cāpi yathākāmacarāś ca tāḥ tāsāṃ putraḥ kathaṃ dharmaṃ madrako vaktum arhati

    8.27.86

    yās tiṣṭhantyaḥ pramehanti yathaivoṣṭrīdaśerake tāsāṃ vibhraṣṭalajjānāṃ nirlajjānāṃ tatas tataḥ tvaṃ putras tādṛśīnāṃ hi dharmaṃ vaktum ihecchasi

    8.27.87

    suvīrakaṃ yācyamānā madrakā kaṣati sphijau adātukāmā vacanam idaṃ vadati dāruṇam

    8.27.88

    mā mā suvīrakaṃ kaś cid yācatāṃ dayito mama putraṃ dadyāṃ pratipadaṃ na tu dadyāṃ suvīrakam

    8.27.89

    nāryo bṛhatyo nirhrīkā madrakāḥ kambalāvṛtāḥ ghasmarā naṣṭaśaucāś ca prāya ity anuśuśruma

    8.27.90

    evamādi mayānyair vā śakyaṃ vaktuṃ bhaved bahu ā keśāgrān nakhāgrāc ca vaktavyeṣu kuvartmasu

    8.27.91

    madrakāḥ sindhusauvīrā dharmaṃ vidyuḥ kathaṃ tv iha pāpadeśodbhavā mlecchā dharmāṇām avicakṣaṇāḥ

    8.27.92

    eṣa mukhyatamo dharmaḥ kṣatriyasyeti naḥ śrutam yad ājau nihataḥ śete sadbhiḥ samabhipūjitaḥ

    8.27.93

    āyudhānāṃ saṃparāye yan mucyeyam ahaṃ tataḥ na me sa prathamaḥ kalpo nidhane svargam icchataḥ

    8.27.94

    so 'haṃ priyaḥ sakhā cāsmi dhārtarāṣṭrasya dhīmataḥ tadarthe hi mama prāṇā yac ca me vidyate vasu

    8.27.95

    vyaktaṃ tvam apy upahitaḥ pāṇḍavaiḥ pāpadeśaja yathā hy amitravat sarvaṃ tvam asmāsu pravartase

    8.27.96

    kāmaṃ na khalu śakyo 'haṃ tvadvidhānāṃ śatair api saṃgrāmād vimukhaḥ kartuṃ dharmajña iva nāstikaiḥ

    8.27.97

    sāraṅga iva gharmārtaḥ kāmaṃ vilapa śuṣya ca nāhaṃ bhīṣayituṃ śakyaḥ kṣatravṛtte vyavasthitaḥ

    8.27.98

    tanutyajāṃ nṛsiṃhānām āhaveṣv anivartinām yā gatir guruṇā prāṅ me proktā rāmeṇa tāṃ smara

    8.27.99

    sveṣāṃ trāṇārtham udyuktaṃ vadhāya dviṣatām api viddhi mām āsthitaṃ vṛttaṃ paurūravasam uttamam

    8.27.100

    na tad bhūtaṃ prapaśyāmi triṣu lokeṣu madraka yo mām asmād abhiprāyād vārayed iti me matiḥ

    8.27.101

    evaṃ vidvañ joṣam āssva trāsāt kiṃ bahu bhāṣase mā tvā hatvā pradāsyāmi kravyādbhyo madrakādhama

    8.27.102

    mitrapratīkṣayā śalya dhārtarāṣṭrasya cobhayoḥ apavādatitikṣābhis tribhir etair hi jīvasi

    8.27.103

    punaś ced īdṛśaṃ vākyaṃ madrarāja vadiṣyasi śiras te pātayiṣyāmi gadayā vajrakalpayā

    8.27.104

    śrotāras tv idam adyeha draṣṭāro vā kudeśaja karṇaṃ vā jaghnatuḥ kṛṣṇau karṇo vāpi jaghāna tau

    8.27.105

    evam uktvā tu rādheyaḥ punar eva viśāṃ pate abravīn madrarājānaṃ yāhi yāhīty asaṃbhramam

    8.28.1

    saṃjaya uvāca māriṣādhiratheḥ śrutvā vaco yuddhābhinandinaḥ śalyo 'bravīt punaḥ karṇaṃ nidarśanam udāharan

    8.28.2

    yathaiva matto madyena tvaṃ tathā na ca vā tathā tathāhaṃ tvāṃ pramādyantaṃ cikitsāmi suhṛttayā

    8.28.3

    imāṃ kākopamāṃ karṇa procyamānāṃ nibodha me śrutvā yatheṣṭaṃ kuryās tvaṃ vihīna kulapāṃsana

    8.28.4

    nāham ātmani kiṃ cid vai kilbiṣaṃ karṇa saṃsmare yena tvaṃ māṃ mahābāho hantum icchasy anāgasam

    8.28.5

    avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ budhyatāṃ yadi te hitam viśeṣato rathasthena rājñaś caiva hitaiṣiṇā

    8.28.6

    samaṃ ca viṣamaṃ caiva rathinaś ca balābalam śramaḥ khedaś ca satataṃ hayānāṃ rathinā saha

    8.28.7

    āyudhasya parijñānaṃ rutaṃ ca mṛgapakṣiṇām bhāraś cāpy atibhāraś ca śalyānāṃ ca pratikriyā

    8.28.8

    astrayogaś ca yuddhaṃ ca nimittāni tathaiva ca sarvam etan mayā jñeyaṃ rathasyāsya kuṭumbinā atas tvāṃ kathaye karṇa nidarśanam idaṃ punaḥ

    8.28.9

    vaiśyaḥ kila samudrānte prabhūtadhanadhānyavān yajvā dānapatiḥ kṣāntaḥ svakarmastho 'bhavac chuciḥ

    8.28.10

    bahuputraḥ priyāpatyaḥ sarvabhūtānukampakaḥ rājño dharmapradhānasya rāṣṭre vasati nirbhayaḥ

    8.28.11

    putrāṇāṃ tasya bālānāṃ kumārāṇāṃ yaśasvinām kāko bahūnām abhavad ucciṣṭakṛtabhojanaḥ

    8.28.12

    tasmai sadā prayacchanti vaiśyaputrāḥ kumārakāḥ māṃsodanaṃ dadhi kṣīraṃ pāyasaṃ madhusarpiṣī

    8.28.13

    sa cocchiṣṭabhṛtaḥ kāko vaiśyaputraiḥ kumārakaiḥ sadṛśān pakṣiṇo dṛptaḥ śreyasaś cāvamanyate

    8.28.14

    atha haṃsāḥ samudrānte kadā cid abhipātinaḥ garuḍasya gatau tulyāś cakrāṅgā hṛṣṭacetasaḥ

    8.28.15

    kumārakās tato haṃsān dṛṣṭvā kākam athābruvan bhavān eva viśiṣṭo hi patatribhyo vihaṃgama

    8.28.16

    pratāryamāṇas tu sa tair alpabuddhibhir aṇḍajaḥ tad vacaḥ satyam ity eva maurkhyād darpāc ca manyate

    8.28.17

    tān so 'bhipatya jijñāsuḥ ka eṣāṃ śreṣṭhabhāg iti ucchiṣṭadarpitaḥ kāko bahūnāṃ dūrapātinām

    8.28.18

    teṣāṃ yaṃ pravaraṃ mene haṃsānāṃ dūrapātinām tam āhvayata durbuddhiḥ patāma iti pakṣiṇam

    8.28.19

    tac chrutvā prāhasan haṃsā ye tatrāsan samāgatāḥ bhāṣato bahu kākasya balinaḥ patatāṃ varāḥ idam ūcuś ca cakrāṅgā vacaḥ kākaṃ vihaṃgamāḥ

    8.28.20

    vayaṃ haṃsāś carāmemāṃ pṛthivīṃ mānasaukasaḥ pakṣiṇāṃ ca vayaṃ nityaṃ dūrapātena pūjitāḥ

    8.28.21

    kathaṃ nu haṃsaṃ balinaṃ vajrāṅgaṃ dūrapātinam kāko bhūtvā nipatane samāhvayasi durmate kathaṃ tvaṃ patanaṃ kāka sahāsmābhir bravīṣi tat

    8.28.22

    atha haṃsavaco mūḍhaḥ kutsayitvā punaḥ punaḥ prajagādottaraṃ kākaḥ katthano jātilāghavāt

    8.28.23

    śatam ekaṃ ca pātānāṃ patitāsmi na saṃśayaḥ śatayojanam ekaikaṃ vicitraṃ vividhaṃ tathā

    8.28.24

    uḍḍīnam avaḍīnaṃ ca praḍīnaṃ ḍīnam eva ca niḍīnam atha saṃḍīnaṃ tiryak cātigatāni ca

    8.28.25

    viḍīnaṃ pariḍīnaṃ ca parāḍīnaṃ suḍīnakam atiḍīnaṃ mahāḍīnaṃ niḍīnaṃ pariḍīnakam

    8.28.26

    gatāgatapratigatā bahvīś ca nikuḍīnikāḥ kartāsmi miṣatāṃ vo 'dya tato drakṣyatha me balam

    8.28.27

    evam ukte tu kākena prahasyaiko vihaṃgamaḥ uvāca haṃsas taṃ kākaṃ vacanaṃ tan nibodha me

    8.28.28

    śatam ekaṃ ca pātānāṃ tvaṃ kāka patitā dhruvam ekam eva tu ye pātaṃ viduḥ sarve vihaṃgamāḥ

    8.28.29

    tam ahaṃ patitā kāka nānyaṃ jānāmi kaṃ cana pata tvam api raktākṣa yena vā tena manyase

    8.28.30

    atha kākāḥ prajahasur ye tatrāsan samāgatāḥ katham ekena pātena haṃsaḥ pātaśataṃ jayet

    8.28.31

    ekenaiva śatasyaikaṃ pātenābhibhaviṣyati haṃsasya patitaṃ kāko balavān āśuvikramaḥ

    8.28.32

    prapetatuḥ spardhayātha tatas tau haṃsavāyasau ekapātī ca cakrāṅgaḥ kākaḥ pātaśatena ca

    8.28.33

    petivān atha cakrāṅgaḥ petivān atha vāyasaḥ visismāpayiṣuḥ pātair ācakṣāṇo ''tmanaḥ kriyām

    8.28.34

    atha kākasya citrāṇi patitānītarāṇi ca dṛṣṭvā pramuditāḥ kākā vinedur atha taiḥ svaraiḥ

    8.28.35

    haṃsāṃś cāvahasanti sma prāvadann apriyāṇi ca utpatyotpatya ca prāhur muhūrtam iti ceti ca

    8.28.36

    vṛkṣāgrebhyaḥ sthalebhyaś ca nipatanty utpatanti ca kurvāṇā vividhān rāvān āśaṃsantas tadā jayam

    8.28.37

    haṃsas tu mṛdukenaiva vikrāntum upacakrame pratyahīyata kākāc ca muhūrtam iva māriṣa

    8.28.38

    avamanya rayaṃ haṃsān idaṃ vacanam abravīt yo 'sāv utpatito haṃsaḥ so 'sāv eva prahīyate

    8.28.39

    atha haṃsaḥ sa tac chrutvā prāpatat paścimāṃ diśam upary upari vegena sāgaraṃ varuṇālayam

    8.28.40

    tato bhīḥ prāviśat kākaṃ tadā tatra vicetasam dvīpadrumān apaśyantaṃ nipatantaṃ śramānvitam nipateyaṃ kva nu śrānta iti tasmiñ jalārṇave

    8.28.41

    aviṣahyaḥ samudro hi bahusattvagaṇālayaḥ mahābhūtaśatodbhāsī nabhaso 'pi viśiṣyate

    8.28.42

    gāmbhīryād dhi samudrasya na viśeṣaḥ kulādhama digambarāmbhasāṃ karṇa samudrasthā hi durjayāḥ vidūrapātāt toyasya kiṃ punaḥ karṇa vāyasaḥ

    8.28.43

    atha haṃso 'bhyatikramya muhūrtam iti ceti ca avekṣamāṇas taṃ kākaṃ nāśaknod vyapasarpitum atikramya ca cakrāṅgaḥ kākaṃ taṃ samudaikṣata

    8.28.44

    taṃ tathā hīyamānaṃ ca haṃso dṛṣṭvābravīd idam ujjihīrṣur nimajjantaṃ smaran satpuruṣavratam

    8.28.45

    bahūni patanāni tvam ācakṣāṇo muhur muhuḥ patasy avyāharaṃś cedaṃ na no guhyaṃ prabhāṣase

    8.28.46

    kiṃ nāma patanaṃ kāka yat tvaṃ patasi sāṃpratam jalaṃ spṛśasi pakṣābhyāṃ tuṇḍena ca punaḥ punaḥ

    8.28.47

    sa pakṣābhyāṃ spṛśann ārtas tuṇḍena jalam arṇave kāko dṛḍhaṃ pariśrāntaḥ sahasā nipapāta ha

    8.28.48

    haṃsa uvāca śatam ekaṃ ca pātānāṃ yat prabhāṣasi vāyasa nānāvidhānīha purā tac cānṛtam ihādya te

    8.28.49

    kāka uvāca ucchiṣṭadarpito haṃsa manye ''tmānaṃ suparṇavat avamanya bahūṃś cāhaṃ kākān anyāṃś ca pakṣiṇaḥ prāṇair haṃsa prapadye tvāṃ dvīpāntaṃ prāpayasva mām

    8.28.50

    yady ahaṃ svastimān haṃsa svadeśaṃ prāpnuyāṃ punaḥ na kaṃ cid avamanyeyam āpado māṃ samuddhara

    8.28.51

    tam evaṃvādinaṃ dīnaṃ vilapantam acetanam kāka kāketi vāśantaṃ nimajjantaṃ mahārṇave

    8.28.52

    tathaitya vāyasaṃ haṃso jalaklinnaṃ sudurdaśam padbhyām utkṣipya vepantaṃ pṛṣṭham āropayac chanaiḥ

    8.28.53

    āropya pṛṣṭhaṃ kākaṃ taṃ haṃsaḥ karṇa vicetasam ājagāma punar dvīpaṃ spardhayā petatur yataḥ

    8.28.54

    saṃsthāpya taṃ cāpi punaḥ samāśvāsya ca khecaram gato yathepsitaṃ deśaṃ haṃso mana ivāśugaḥ

    8.28.55

    ucchiṣṭabhojanāt kāko yathā vaiśyakule tu saḥ evaṃ tvam ucchiṣṭabhṛto dhārtarāṣṭrair na saṃśayaḥ sadṛśāñ śreyasaś cāpi sarvān karṇātimanyase

    8.28.56

    droṇadrauṇikṛpair gupto bhīṣmeṇānyaiś ca kauravaiḥ virāṭanagare pārtham ekaṃ kiṃ nāvadhīs tadā

    8.28.57

    yatra vyastāḥ samastāś ca nirjitāḥ stha kirīṭinā sṛgālā iva siṃhena kva te vīryam abhūt tadā

    8.28.58

    bhrātaraṃ ca hataṃ dṛṣṭvā nirjitaḥ savyasācinā paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ prathamaṃ tvaṃ palāyathāḥ

    8.28.59

    tathā dvaitavane karṇa gandharvaiḥ samabhidrutaḥ kurūn samagrān utsṛjya prathamaṃ tvaṃ palāyathāḥ

    8.28.60

    hatvā jitvā ca gandharvāṃś citrasenamukhān raṇe karṇa duryodhanaṃ pārthaḥ sabhāryaṃ samamocayat

    8.28.61

    punaḥ prabhāvaḥ pārthasya purāṇaḥ keśavasya ca kathitaḥ karṇa rāmeṇa sabhāyāṃ rājasaṃsadi

    8.28.62

    satataṃ ca tad aśrauṣīr vacanaṃ droṇabhīṣmayoḥ avadhyau vadatoḥ kṛṣṇau saṃnidhau vai mahīkṣitām

    8.28.63

    kiyantaṃ tatra vakṣyāmi yena yena dhanaṃjayaḥ tvatto 'tiriktaḥ sarvebhyo bhūtebhyo brāhmaṇo yathā

    8.28.64

    idānīm eva draṣṭāsi pradhane syandane sthitau putraṃ ca vasudevasya pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam

    8.28.65

    devāsuramanuṣyeṣu prakhyātau yau nararṣabhau prakāśenābhivikhyātau tvaṃ tu khadyotavan nṛṣu

    8.28.66

    evaṃ vidvān māvamaṃsthāḥ sūtaputrācyutārjunau nṛsiṃhau tau naraśvā tvaṃ joṣam āssva vikatthana

    8.29.1

    saṃjaya uvāca madrādhipasyādhirathis tadaivaṃ; vaco niśamyāpriyam apratītaḥ uvāca śalyaṃ viditaṃ mamaitad; yathāvidhāv arjunavāsudevau

    8.29.2

    śaure rathaṃ vāhayato 'rjunasya; balaṃ mahāstrāṇi ca pāṇḍavasya ahaṃ vijānāmi yathāvad adya; parokṣabhūtaṃ tava tat tu śalya

    8.29.3

    tau cāpradhṛṣyau śastrabhṛtāṃ variṣṭhau; vyapetabhīr yodhayiṣyāmi kṛṣṇau saṃtāpayaty abhyadhikaṃ tu rāmāc; chāpo 'dya māṃ brāhmaṇasattamāc ca

    8.29.4

    avātsaṃ vai brāhmaṇacchadmanāhaṃ; rāme purā divyam astraṃ cikīrṣuḥ tatrāpi me devarājena vighno; hitārthinā phalgunasyaiva śalya

    8.29.5

    kṛto 'vabhedena mamorum etya; praviśya kīṭasya tanuṃ virūpām guror bhayāc cāpi na celivān ahaṃ; tac cāvabuddho dadṛśe sa vipraḥ

    8.29.6

    pṛṣṭaś cāhaṃ tam avocaṃ maharṣiṃ; sūto 'ham asmīti sa māṃ śaśāpa sūtopadhāv āptam idaṃ tvayāstraṃ; na karmakāle pratibhāsyati tvām

    8.29.7

    anyatra yasmāt tava mṛtyukālād; abrāhmaṇe brahma na hi dhruvaṃ syāt tad adya paryāptam atīva śastram; asmin saṃgrāme tumule tāta bhīme

    8.29.8

    apāṃ patir vegavān aprameyo; nimajjayiṣyan nivahān prajānām mahānagaṃ yaḥ kurute samudraṃ; velaiva taṃ vārayaty aprameyam

    8.29.9

    pramuñcantaṃ bāṇasaṃghān amoghān; marmacchido vīrahaṇaḥ sapatrān kuntīputraṃ pratiyotsyāmi yuddhe; jyākarṣiṇām uttamam adya loke

    8.29.10

    evaṃ balenātibalaṃ mahāstraṃ; samudrakalpaṃ sudurāpam ugram śaraughiṇaṃ pārthivān majjayantaṃ; veleva pārtham iṣubhiḥ saṃsahiṣye

    8.29.11

    adyāhave yasya na tulyam anyaṃ; manye manuṣyaṃ dhanur ādadānam surāsurān vai yudhi yo jayeta; tenādya me paśya yuddhaṃ sughoram

    8.29.12

    atimānī pāṇḍavo yuddhakāmo; amānuṣair eṣyati me mahāstraiḥ tasyāstram astrair abhihatya saṃkhye; śarottamaiḥ pātayiṣyāmi pārtham

    8.29.13

    divākareṇāpi samaṃ tapantaṃ; samāptaraśmiṃ yaśasā jvalantam tamonudaṃ megha ivātimātro; dhanaṃjayaṃ chādayiṣyāmi bāṇaiḥ

    8.29.14

    vaiśvānaraṃ dhūmaśikhaṃ jvalantaṃ; tejasvinaṃ lokam imaṃ dahantam megho bhūtvā śaravarṣair yathāgniṃ; tathā pārthaṃ śamayiṣyāmi yuddhe

    8.29.15

    pramāthinaṃ balavantaṃ prahāriṇaṃ; prabhañjanaṃ mātariśvānam ugram yuddhe sahiṣye himavān ivācalo; dhanaṃjayaṃ kruddham amṛṣyamāṇam

    8.29.16

    viśāradaṃ rathamārgeṣv asaktaṃ; dhuryaṃ nityaṃ samareṣu pravīram loke varaṃ sarvadhanurdharāṇāṃ; dhanaṃjayaṃ saṃyuge saṃsahiṣye

    8.29.17

    adyāhave yasya na tulyam anyaṃ; madhyemanuṣyaṃ dhanur ādadānam sarvām imāṃ yaḥ pṛthivīṃ saheta; tathā vidvān yotsyamāno 'smi tena

    8.29.18

    yaḥ sarvabhūtāni sadevakāni; prasthe 'jayat khāṇḍave savyasācī ko jīvitaṃ rakṣamāṇo hi tena; yuyutsate mām ṛte mānuṣo 'nyaḥ

    8.29.19

    ahaṃ tasya pauruṣaṃ pāṇḍavasya; brūyāṃ hṛṣṭaḥ samitau kṣatriyāṇām kiṃ tvaṃ mūrkhaḥ prabhaṣan mūḍhacetā; mām avocaḥ pauruṣam arjunasya

    8.29.20

    apriyo yaḥ paruṣo niṣṭhuro hi; kṣudraḥ kṣeptā kṣamiṇaś cākṣamāvān hanyām ahaṃ tādṛśānāṃ śatāni; kṣamāmi tvāṃ kṣamayā kālayogāt

    8.29.21

    avocas tvaṃ pāṇḍavārthe 'priyāṇi; pradharṣayan māṃ mūḍhavat pāpakarman mayy ārjave jihmagatir hatas tvaṃ; mitradrohī saptapadaṃ hi mitram

    8.29.22

    kālas tv ayaṃ mṛtyumayo 'tidāruṇo; duryodhano yuddham upāgamad yat tasyārthasiddhim abhikāṅkṣamāṇas; tam abhyeṣye yatra naikāntyam asti

    8.29.23

    mitraṃ mider nandateḥ prīyater vā; saṃtrāyater mānada modater vā bravīti tac cāmuta viprapūrvāt; tac cāpi sarvaṃ mama duryodhane 'sti

    8.29.24

    śatruḥ śadeḥ śāsateḥ śāyater vā; śṛṇāter vā śvayater vāpi sarge upasargād bahudhā sūdateś ca; prāyeṇa sarvaṃ tvayi tac ca mahyam

    8.29.25

    duryodhanārthaṃ tava cāpriyārthaṃ; yaśortham ātmārtham apīśvarārtham tasmād ahaṃ pāṇḍavavāsudevau; yotsye yatnāt karma tat paśya me 'dya

    8.29.26

    astrāṇi paśyādya mamottamāni; brāhmāṇi divyāny atha mānuṣāṇi āsādayiṣyāmy aham ugravīryaṃ; dvipottamaṃ mattam ivābhimattaḥ

    8.29.27

    astraṃ brāhmaṃ manasā tad dhy ajayyaṃ; kṣepsye pārthāyāpratimaṃ jayāya tenāpi me naiva mucyeta yuddhe; na cet pated viṣame me 'dya cakram

    8.29.28

    vaivasvatād daṇḍahastād varuṇād vāpi pāśinaḥ sagadād vā dhanapateḥ savajrād vāpi vāsavāt

    8.29.29

    nānyasmād api kasmāc cid bibhimo hy ātatāyinaḥ iti śalya vijānīhi yathā nāhaṃ bibhemy abhīḥ

    8.29.30

    tasmād bhayaṃ na me pārthān nāpi caiva janārdanāt adya yuddhaṃ hi tābhyāṃ me saṃparāye bhaviṣyati

    8.29.31

    śvabhre te patatāṃ cakram iti me brāhmaṇo 'vadat yudhyamānasya saṃgrāme prāptasyaikāyane bhayam

    8.29.32

    tasmād bibhemi balavad brāhmaṇavyāhṛtād aham ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ

    8.29.33

    homadhenvā vatsam asya pramatta iṣuṇāhanam carantam ajane śalya brāhmaṇāt tapaso nidheḥ

    8.29.34

    īṣādantān saptaśatān dāsīdāsaśatāni ca dadato dvijamukhyāya prasādaṃ na cakāra me

    8.29.35

    kṛṣṇānāṃ śvetavatsānāṃ sahasrāṇi caturdaśa āharan na labhe tasmāt prasādaṃ dvijasattamāt

    8.29.36

    ṛddhaṃ gehaṃ sarvakāmair yac ca me vasu kiṃ cana tat sarvam asmai satkṛtya prayacchāmi na cecchati

    8.29.37

    tato 'bravīn māṃ yācantam aparāddhaṃ prayatnataḥ vyāhṛtaṃ yan mayā sūta tat tathā na tad anyathā

    8.29.38

    anṛtoktaṃ prajā hanyāt tataḥ pāpam avāpnuyāt tasmād dharmābhirakṣārthaṃ nānṛtaṃ vaktum utsahe

    8.29.39

    mā tvaṃ brahmagatiṃ hiṃsyāḥ prāyaścittaṃ kṛtaṃ tvayā madvākyaṃ nānṛtaṃ loke kaś cit kuryāt samāpnuhi

    8.29.40

    ity etat te mayā proktaṃ kṣiptenāpi suhṛttayā jānāmi tvādhikṣipantaṃ joṣam āssvottaraṃ śṛṇu

    8.30.1

    saṃjaya uvāca tataḥ punar mahārāja madrarājam ariṃdamam abhyabhāṣata rādheyaḥ saṃnivāryottaraṃ vacaḥ

    8.30.2

    yat tvaṃ nidarśanārthaṃ māṃ śalya jalpitavān asi nāhaṃ śakyas tvayā vācā vibhīṣayitum āhave

    8.30.3

    yadi māṃ devatāḥ sarvā yodhayeyuḥ savāsavāḥ tathāpi me bhayaṃ na syāt kim u pārthāt sakeśavāt

    8.30.4

    nāhaṃ bhīṣayituṃ śakyo vāṅmātreṇa kathaṃ cana anyaṃ jānīhi yaḥ śakyas tvayā bhīṣayituṃ raṇe

    8.30.5

    nīcasya balam etāvat pāruṣyaṃ yat tvam āttha mām aśakto 'smadguṇān prāptuṃ valgase bahu durmate

    8.30.6

    na hi karṇaḥ samudbhūto bhayārtham iha māriṣa vikramārtham ahaṃ jāto yaśorthaṃ ca tathaiva ca

    8.30.7

    idaṃ tu me tvam ekāgraḥ śṛṇu madrajanādhipa saṃnidhau dhṛtarāṣṭrasya procyamānaṃ mayā śrutam

    8.30.8

    deśāṃś ca vividhāṃś citrān pūrvavṛttāṃś ca pārthivān brāhmaṇāḥ kathayantaḥ sma dhṛtarāṣṭram upāsate

    8.30.9

    tatra vṛddhaḥ purāvṛttāḥ kathāḥ kāś cid dvijottamaḥ bāhlīkadeśaṃ madrāṃś ca kutsayan vākyam abravīt

    8.30.10

    bahiṣkṛtā himavatā gaṅgayā ca tiraskṛtāḥ sarasvatyā yamunayā kurukṣetreṇa cāpi ye

    8.30.11

    pañcānāṃ sindhuṣaṣṭhānāṃ nadīnāṃ ye 'ntar āśritāḥ tān dharmabāhyān aśucīn bāhlīkān parivarjayet

    8.30.12

    govardhano nāma vaṭaḥ subhāṇḍaṃ nāma catvaram etad rājakuladvāram ākumāraḥ smarāmy aham

    8.30.13

    kāryeṇātyarthagāḍhena bāhlīkeṣūṣitaṃ mayā tata eṣāṃ samācāraḥ saṃvāsād vidito mama

    8.30.14

    śākalaṃ nāma nagaram āpagā nāma nimnagā jartikā nāma bāhlīkās teṣāṃ vṛttaṃ suninditam

    8.30.15

    dhānāgauḍāsave pītvā gomāṃsaṃ laśunaiḥ saha apūpamāṃsavāṭyānām āśinaḥ śīlavarjitāḥ

    8.30.16

    hasanti gānti nṛtyanti strībhir mattā vivāsasaḥ nagarāgāravapreṣu bahir mālyānulepanāḥ

    8.30.17

    mattāvagītair vividhaiḥ kharoṣṭraninadopamaiḥ āhur anyonyam uktāni prabruvāṇā madotkaṭāḥ

    8.30.18

    hā hate hā hatety eva svāmibhartṛhateti ca ākrośantyaḥ pranṛtyanti mandāḥ parvasv asaṃyatāḥ

    8.30.19

    teṣāṃ kilāvaliptānāṃ nivasan kurujāṅgale kaś cid bāhlīkamukhyānāṃ nātihṛṣṭamanā jagau

    8.30.20

    sā nūnaṃ bṛhatī gaurī sūkṣmakambalavāsinī mām anusmaratī śete bāhlīkaṃ kuruvāsinam

    8.30.21

    śatadrukanadīṃ tīrtvā tāṃ ca ramyām irāvatīm gatvā svadeśaṃ drakṣyāmi sthūlaśaṅkhāḥ śubhāḥ striyaḥ

    8.30.22

    manaḥśilojjvalāpāṅgā gauryas trikakudāñjanāḥ kevalājinasaṃvītāḥ kūrdantyaḥ priyadarśanāḥ

    8.30.23

    mṛdaṅgānakaśaṅkhānāṃ mardalānāṃ ca nisvanaiḥ kharoṣṭrāśvataraiś caiva mattā yāsyāmahe sukham

    8.30.24

    śamīpīlukarīrāṇāṃ vaneṣu sukhavartmasu apūpān saktupiṇḍīś ca khādanto mathitānvitāḥ

    8.30.25

    pathiṣu prabalā bhūtvā kadāsamṛdite 'dhvani khalopahāraṃ kurvāṇās tāḍayiṣyāma bhūyasaḥ

    8.30.26

    evaṃ hīneṣu vrātyeṣu bāhlīkeṣu durātmasu kaś cetayāno nivasen muhūrtam api mānavaḥ

    8.30.27

    īdṛśā brāhmaṇenoktā bāhlīkā moghacāriṇaḥ yeṣāṃ ṣaḍbhāgahartā tvam ubhayoḥ śubhapāpayoḥ

    8.30.28

    ity uktvā brāhmaṇaḥ sādhur uttaraṃ punar uktavān bāhlīkeṣv avinīteṣu procyamānaṃ nibodhata

    8.30.29

    tatra sma rākṣasī gāti sadā kṛṣṇacaturdaśīm nagare śākale sphīte āhatya niśi dundubhim

    8.30.30

    kadā vā ghoṣikā gāthāḥ punar gāsyanti śākale gavyasya tṛptā māṃsasya pītvā gauḍaṃ mahāsavam

    8.30.31

    gaurībhiḥ saha nārībhir bṛhatībhiḥ svalaṃkṛtāḥ palāṇḍugaṇḍūṣayutān khādante caiḍakān bahūn

    8.30.32

    vārāhaṃ kaukkuṭaṃ māṃsaṃ gavyaṃ gārdabham auṣṭrakam aiḍaṃ ca ye na khādanti teṣāṃ janma nirarthakam

    8.30.33

    iti gāyanti ye mattāḥ śīdhunā śākalāvataḥ sabālavṛddhāḥ kūrdantas teṣu vṛttaṃ kathaṃ bhavet

    8.30.34

    iti śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te yad anyo 'py uktavān asmān brāhmaṇaḥ kurusaṃsadi

    8.30.35

    pañca nadyo vahanty etā yatra pīluvanāny api śatadruś ca vipāśā ca tṛtīyerāvatī tathā candrabhāgā vitastā ca sindhuṣaṣṭhā bahir gatāḥ

    8.30.36

    āraṭṭā nāma te deśā naṣṭadharmān na tān vrajet vrātyānāṃ dāsamīyānāṃ videhānām ayajvanām

    8.30.37

    na devāḥ pratigṛhṇanti pitaro brāhmaṇās tathā teṣāṃ pranaṣṭadharmāṇāṃ bāhlīkānām iti śrutiḥ

    8.30.38

    brāhmaṇena tathā proktaṃ viduṣā sādhusaṃsadi kāṣṭhakuṇḍeṣu bāhlīkā mṛṇmayeṣu ca bhuñjate saktuvāṭyāvalipteṣu śvādilīḍheṣu nirghṛṇāḥ

    8.30.39

    āvikaṃ cauṣṭrikaṃ caiva kṣīraṃ gārdabham eva ca tadvikārāṃś ca bāhlīkāḥ khādanti ca pibanti ca

    8.30.40

    putrasaṃkariṇo jālmāḥ sarvānnakṣīrabhojanāḥ āraṭṭā nāma bāhlīkā varjanīyā vipaścitā

    8.30.41

    uta śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te yad anyo 'py uktavān sabhyo brāhmaṇaḥ kurusaṃsadi

    8.30.42

    yugaṃdhare payaḥ pītvā proṣya cāpy acyutasthale tadvad bhūtilaye snātvā kathaṃ svargaṃ gamiṣyati

    8.30.43

    pañca nadyo vahanty etā yatra niḥsṛtya parvatāt āraṭṭā nāma bāhlīkā na teṣv āryo dvyahaṃ vaset

    8.30.44

    bahiś ca nāma hlīkaś ca vipāśāyāṃ piśācakau tayor apatyaṃ bāhlīkā naiṣā sṛṣṭiḥ prajāpateḥ

    8.30.45

    kāraskarān mahiṣakān kaliṅgān kīkaṭāṭavīn karkoṭakān vīrakāṃś ca durdharmāṃś ca vivarjayet

    8.30.46

    iti tīrthānusartāraṃ rākṣasī kā cid abravīt ekarātrā śamīgehe maholūkhalamekhalā

    8.30.47

    āraṭṭā nāma te deśā bāhlīkā nāma te janāḥ vasātisindhusauvīrā iti prāyo vikutsitāḥ

    8.30.48

    uta śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te ucyamānaṃ mayā samyak tad ekāgramanāḥ śṛṇu

    8.30.49

    brāhmaṇaḥ śilpino geham abhyagacchat purātithiḥ ācāraṃ tatra saṃprekṣya prītaḥ śilpinam abravīt

    8.30.50

    mayā himavataḥ śṛṅgam ekenādhyuṣitaṃ ciram dṛṣṭāś ca bahavo deśā nānādharmasamākulāḥ

    8.30.51

    na ca kena ca dharmeṇa virudhyante prajā imāḥ sarve hi te 'bruvan dharmaṃ yathoktaṃ vedapāragaiḥ

    8.30.52

    aṭatā tu sadā deśān nānādharmasamākulān āgacchatā mahārāja bāhlīkeṣu niśāmitam

    8.30.53

    tatraiva brāhmaṇo bhūtvā tato bhavati kṣatriyaḥ vaiśyaḥ śūdraś ca bāhlīkas tato bhavati nāpitaḥ

    8.30.54

    nāpitaś ca tato bhūtvā punar bhavati brāhmaṇaḥ dvijo bhūtvā ca tatraiva punar dāso 'pi jāyate

    8.30.55

    bhavaty ekaḥ kule vipraḥ śiṣṭānye kāmacāriṇaḥ gāndhārā madrakāś caiva bāhlīkāḥ ke 'py acetasaḥ

    8.30.56

    etan mayā śrutaṃ tatra dharmasaṃkarakārakam kṛtsnām aṭitvā pṛthivīṃ bāhlīkeṣu viparyayaḥ

    8.30.57

    uta śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te yad apy anyo 'bravīd vākyaṃ bāhlīkānāṃ vikutsitam

    8.30.58

    satī purā hṛtā kā cid āraṭṭā kila dasyubhiḥ adharmataś copayātā sā tān abhyaśapat tataḥ

    8.30.59

    bālāṃ bandhumatīṃ yan mām adharmeṇopagacchatha tasmān nāryo bhaviṣyanti bandhakyo vai kuleṣu vaḥ na caivāsmāt pramokṣyadhvaṃ ghorāt pāpān narādhamāḥ

    8.30.60

    kuravaḥ sahapāñcālāḥ śālvā matsyāḥ sanaimiṣāḥ kosalāḥ kāśayo 'ṅgāś ca kaliṅgā magadhās tathā

    8.30.61

    cedayaś ca mahābhāgā dharmaṃ jānanti śāśvatam nānādeśeṣu santaś ca prāyo bāhyā layād ṛte

    8.30.62

    ā matsyebhyaḥ kurupāñcāladeśyā; ā naimiṣāc cedayo ye viśiṣṭāḥ dharmaṃ purāṇam upajīvanti santo; madrān ṛte pañcanadāṃś ca jihmān

    8.30.63

    evaṃ vidvan dharmakathāṃś ca rājaṃs; tūṣṇīṃbhūto jaḍavac chalya bhūyāḥ tvaṃ tasya goptā ca janasya rājā; ṣaḍbhāgahartā śubhaduṣkṛtasya

    8.30.64

    atha vā duṣkṛtasya tvaṃ hartā teṣām arakṣitā rakṣitā puṇyabhāg rājā prajānāṃ tvaṃ tv apuṇyabhāk

    8.30.65

    pūjyamāne purā dharme sarvadeśeṣu śāśvate dharmaṃ pāñcanadaṃ dṛṣṭvā dhig ity āha pitāmahaḥ

    8.30.66

    vrātyānāṃ dāśamīyānāṃ kṛte 'py aśubhakarmaṇām iti pāñcanadaṃ dharmam avamene pitāmahaḥ svadharmastheṣu varṇeṣu so 'py etaṃ nābhipūjayet

    8.30.67

    uta śalya vijānīhi hanta bhūyo bravīmi te kalmāṣapādaḥ sarasi nimajjan rākṣaso 'bravīt

    8.30.68

    kṣatriyasya malaṃ bhaikṣaṃ brāhmaṇasyānṛtaṃ malam malaṃ pṛthivyā bāhlīkāḥ strīṇāṃ madrastriyo malam

    8.30.69

    nimajjamānam uddhṛtya kaś cid rājā niśācaram apṛcchat tena cākhyātaṃ proktavān yan nibodha tat

    8.30.70

    mānuṣāṇāṃ malaṃ mlecchā mlecchānāṃ mauṣṭikā malam mauṣṭikānāṃ malaṃ śaṇḍāḥ śaṇḍānāṃ rājayājakāḥ

    8.30.71

    rājayājakayājyānāṃ madrakāṇāṃ ca yan malam tad bhaved vai tava malaṃ yady asmān na vimuñcasi

    8.30.72

    iti rakṣopasṛṣṭeṣu viṣavīryahateṣu ca rākṣasaṃ bheṣajaṃ proktaṃ saṃsiddhaṃ vacanottaram

    8.30.73

    brāhmaṃ pāñcālāḥ kauraveyāḥ svadharmaḥ; satyaṃ matsyāḥ śūrasenāś ca yajñaḥ prācyā dāsā vṛṣalā dākṣiṇātyāḥ; stenā bāhlīkāḥ saṃkarā vai surāṣṭrāḥ

    8.30.74

    kṛtaghnatā paravittāpahāraḥ; surāpānaṃ gurudārāvamarśaḥ yeṣāṃ dharmas tān prati nāsty adharma; āraṭṭakān pāñcanadān dhig astu

    8.30.75

    ā pāñcālebhyaḥ kuravo naimiṣāś ca; matsyāś caivāpy atha jānanti dharmam kaliṅgakāś cāṅgakā māgadhāś ca; śiṣṭān dharmān upajīvanti vṛddhāḥ

    8.30.76

    prācīṃ diśaṃ śritā devā jātavedaḥpurogamāḥ dakṣiṇāṃ pitaro guptāṃ yamena śubhakarmaṇā

    8.30.77

    pratīcīṃ varuṇaḥ pāti pālayann asurān balī udīcīṃ bhagavān somo brahmaṇyo brāhmaṇaiḥ saha

    8.30.78

    rakṣaḥpiśācān himavān guhyakān gandhamādanaḥ dhruvaḥ sarvāṇi bhūtāni viṣṇur lokāñ janārdanaḥ

    8.30.79

    iṅgitajñāś ca magadhāḥ prekṣitajñāś ca kosalāḥ ardhoktāḥ kurupāñcālāḥ śālvāḥ kṛtsnānuśāsanāḥ pārvatīyāś ca viṣamā yathaiva girayas tathā

    8.30.80

    sarvajñā yavanā rājañ śūrāś caiva viśeṣataḥ mlecchāḥ svasaṃjñāniyatā nānukta itaro janaḥ

    8.30.81

    pratirabdhās tu bāhlīkā na ca ke cana madrakāḥ sa tvam etādṛśaḥ śalya nottaraṃ vaktum arhasi

    8.30.82

    etaj jñātvā joṣam āssva pratīpaṃ mā sma vai kṛthāḥ sa tvāṃ pūrvam ahaṃ hatvā haniṣye keśavārjunau

    8.30.83

    śalya uvāca āturāṇāṃ parityāgaḥ svadārasutavikrayaḥ aṅgeṣu vartate karṇa yeṣām adhipatir bhavān

    8.30.84

    rathātirathasaṃkhyāyāṃ yat tvā bhīṣmas tadābravīt tān viditvātmano doṣān nirmanyur bhava mā krudhaḥ

    8.30.85

    sarvatra brāhmaṇāḥ santi santi sarvatra kṣatriyāḥ vaiśyāḥ śūdrās tathā karṇa striyaḥ sādhvyaś ca suvratāḥ

    8.30.86

    ramante copahāsena puruṣāḥ puruṣaiḥ saha anyonyam avatakṣanto deśe deśe samaithunāḥ

    8.30.87

    paravācyeṣu nipuṇaḥ sarvo bhavati sarvadā ātmavācyaṃ na jānīte jānann api vimuhyati

    8.30.88

    saṃjaya uvāca karṇo 'pi nottaraṃ prāha śalyo 'py abhimukhaḥ parān punaḥ prahasya rādheyaḥ punar yāhīty acodayat

    8.31.1

    saṃjaya uvāca tataḥ parānīkabhidaṃ vyūham apratimaṃ paraiḥ samīkṣya karṇaḥ pārthānāṃ dhṛṣṭadyumnābhirakṣitam

    8.31.2

    prayayau rathaghoṣeṇa siṃhanādaraveṇa ca vāditrāṇāṃ ca ninadaiḥ kampayann iva medinīm

    8.31.3

    vepamāna iva krodhād yuddhaśauṇḍaḥ paraṃtapaḥ pativyūhya mahātejā yathāvad bharatarṣabha

    8.31.4

    vyadhamat pāṇḍavīṃ senām āsurīṃ maghavān iva yudhiṣṭhiraṃ cābhibhavann asapavyaṃ cakāra ha

    8.31.5

    dhṛtarāṣṭra uvāca kathaṃ saṃjaya rādheyaḥ pratyavyūhata pāṇḍavān dhṛṣṭadyumnamukhān vīrān bhīmasenābhirakṣitān

    8.31.6

    ke ca prapakṣau pakṣau vā mama sainyasya saṃjaya pravibhajya yathānyāyaṃ kathaṃ vā samavasthitāḥ

    8.31.7

    kathaṃ pāṇḍusutāś cāpi pratyavyūhanta māmakān kathaṃ caitan mahāyuddhaṃ prāvartata sudāruṇam

    8.31.8

    kva ca bībhatsur abhavad yat karṇo 'yād yudhiṣṭhiram ko hy arjunasya sāṃnidhye śakto 'bhyetuṃ yudhiṣṭhiram

    8.31.9

    sarvabhūtāni yo hy ekaḥ khāṇḍave jitavān purā kas tam anyatra rādheyāt pratiyudhyej jijīviṣuḥ

    8.31.10

    saṃjaya uvāca śṛṇu vyūhasya racanām arjunaś ca yathā gataḥ paridāya nṛpaṃ tebhyaḥ saṃgrāmaś cābhavad yathā

    8.31.11

    kṛpaḥ śāradvato rājan māgadhaś ca tarasvinaḥ sātvataḥ kṛtavarmā ca dakṣiṇaṃ pakṣam āśritāḥ

    8.31.12

    teṣāṃ prapakṣe śakunir ulūkaś ca mahārathaḥ sādibhir vimalaprāsais tavānīkam arakṣatām

    8.31.13

    gāndhāribhir asaṃbhrāntaiḥ pārvatīyaiś ca durjayaiḥ śalabhānām iva vrātaiḥ piśācair iva durdṛśaiḥ

    8.31.14

    catustriṃśat sahasrāṇi rathānām anivartinām saṃśaptakā yuddhaśauṇḍā vāmaṃ pārśvam apālayan

    8.31.15

    samuccitās tava sutaiḥ kṛṣṇārjunajighāṃsavaḥ teṣāṃ prapakṣaḥ kāmbojāḥ śakāś ca yavanaiḥ saha

    8.31.16

    nideśāt sūtaputrasya sarathāḥ sāśvapattayaḥ āhvayanto 'rjunaṃ tasthuḥ keśavaṃ ca mahābalam

    8.31.17

    madhyesenāmukhaṃ karṇo vyavātiṣṭhata daṃśitaḥ citravarmāṅgadaḥ sragvī pālayan dhvajinīmukham

    8.31.18

    rakṣyamāṇaḥ susaṃrabdhaiḥ putraiḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ vāhinīpramukhaṃ vīraḥ saṃprakarṣann aśobhata

    8.31.19

    ayoratnir mahābāhuḥ sūryavaiśvānaradyutiḥ mahādvipaskandhagataḥ piṅgalaḥ priyadarśanaḥ duḥśāsano vṛtaḥ sainyaiḥ sthito vyūhasya pṛṣṭhataḥ

    8.31.20

    tam anvayān mahārāja svayaṃ duryodhano nṛpaḥ citrāśvaiś citrasaṃnāhaiḥ sodaryair abhirakṣitaḥ

    8.31.21

    rakṣyamāṇo mahāvīryaiḥ sahitair madrakekayaiḥ aśobhata mahārāja devair iva śatakratuḥ

    8.31.22

    aśvatthāmā kurūṇāṃ ca ye pravīrā mahārathāḥ nityamattāś ca mātaṅgāḥ śūrair mlecchair adhiṣṭhitāḥ anvayus tad rathānīkaṃ kṣaranta iva toyadāḥ

    8.31.23

    te dhvajair vaijayantībhir jvaladbhiḥ paramāyudhaiḥ sādibhiś cāsthitā rejur drumavanta ivācalāḥ

    8.31.24

    teṣāṃ padātināgānāṃ pādarakṣāḥ sahasraśaḥ paṭṭiśāsidharāḥ śūrā babhūvur anivartinaḥ

    8.31.25

    sādibhiḥ syandanair nāgair adhikaṃ samalaṃkṛtaiḥ sa vyūharājo vibabhau devāsuracamūpamaḥ

    8.31.26

    bārhaspatyaḥ suvihito nāyakena vipaścitā nṛtyatīva mahāvyūhaḥ pareṣām ādadhad bhayam

    8.31.27

    tasya pakṣaprapakṣebhyo niṣpatanti yuyutsavaḥ pattyaśvarathamātaṅgāḥ prāvṛṣīva balāhakāḥ

    8.31.28

    tataḥ senāmukhe karṇaṃ dṛṣṭvā rājā yudhiṣṭhiraḥ dhanaṃjayam amitraghnam ekavīram uvāca ha

    8.31.29

    paśyārjuna mahāvyūhaṃ karṇena vihitaṃ raṇe yuktaṃ pakṣaiḥ prapakṣaiś ca senānīkaṃ prakāśate

    8.31.30

    tad etad vai samālokya pratyamitraṃ mahad balam yathā nābhibhavaty asmāṃs tathā nītir vidhīyatām

    8.31.31

    evam ukto 'rjuno rājñā prāñjalir nṛpam abravīt yathā bhavān āha tathā tat sarvaṃ na tad anyathā

    8.31.32

    yas tv asya vihito ghātas taṃ kariṣyāmi bhārata pradhānavadha evāsya vināśas taṃ karomy aham

    8.31.33

    yudhiṣṭhira uvāca tasmāt tvam eva rādheyaṃ bhīmasenaḥ suyodhanam vṛṣasenaṃ ca nakulaḥ sahadevo 'pi saubalam

    8.31.34

    duḥśāsanaṃ śatānīko hārdikyaṃ śinipuṃgavaḥ dhṛṣṭadyumnas tathā drauṇiṃ svayaṃ yāsyāmy ahaṃ kṛpam

    8.31.35

    draupadeyā dhārtarāṣṭrāñ śiṣṭān saha śikhaṇḍinā te te ca tāṃs tān ahitān asmākaṃ ghnantu māmakāḥ

    8.31.36

    saṃjaya uvāca ity ukto dharmarājena tathety uktvā dhanaṃjayaḥ vyādideśa svasainyāni svayaṃ cāgāc camūmukham

    8.31.37

    atha taṃ ratham āyāntaṃ dṛṣṭvātyadbhutadarśanam uvācādhirathiṃ śalyaḥ punas taṃ yuddhadurmadam

    8.31.38

    ayaṃ sa ratha āyāti śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ nighnann amitrān kaunteyo yaṃ yaṃ tvaṃ paripṛcchasi

    8.31.39

    śrūyate tumulaḥ śabdo rathanemisvano mahān eṣa reṇuḥ samudbhūto divam āvṛtya tiṣṭhati

    8.31.40

    cakranemipraṇunnā ca kampate karṇa medinī pravāty eṣa mahāvāyur abhitas tava vāhinīm kravyādā vyāharanty ete mṛgāḥ kurvanti bhairavam

    8.31.41

    paśya karṇa mahāghoraṃ bhayadaṃ lomaharṣaṇam kabandhaṃ meghasaṃkāśaṃ bhānum āvṛtya saṃsthitam

    8.31.42

    paśya yūthair bahuvidhair mṛgāṇāṃ sarvatodiśam balibhir dṛptaśārdūlair ādityo 'bhinirīkṣyate

    8.31.43

    paśya kaṅkāṃś ca gṛdhrāṃś ca samavetān sahasraśaḥ sthitān abhimukhān ghorān anyonyam abhibhāṣataḥ

    8.31.44

    sitāś cāśvāḥ samāyuktās tava karṇa mahārathe pradarāḥ prajvalanty ete dhvajaś caiva prakampate

    8.31.45

    udīryato hayān paśya mahākāyān mahājavān plavamānān darśanīyān ākāśe garuḍān iva

    8.31.46

    dhruvam eṣu nimitteṣu bhūmim āvṛtya pārthivāḥ svapsyanti nihatāḥ karṇa śataśo 'tha sahasraśaḥ

    8.31.47

    śaṅkhānāṃ tumulaḥ śabdaḥ śrūyate lomaharṣaṇaḥ ānakānāṃ ca rādheya mṛdaṅgānāṃ ca sarvaśaḥ

    8.31.48

    bāṇaśabdān bahuvidhān narāśvarathanisvanān jyātalatreṣuśabdāṃś ca śṛṇu karṇa mahātmanām

    8.31.49

    hemarūpyapramṛṣṭānāṃ vāsasāṃ śilpinirmitāḥ nānāvarṇā rathe bhānti śvasanena prakampitāḥ

    8.31.50

    sahemacandratārārkāḥ patākāḥ kiṅkiṇīyutāḥ paśya karṇārjunasyaitāḥ saudāminya ivāmbude

    8.31.51

    dhvajāḥ kaṇakaṇāyante vātenābhisamīritāḥ sapatākā rathāś cāpi pāñcālānāṃ mahātmanām

    8.31.52

    nāgāśvarathapattyaughāṃs tāvakān samabhighnataḥ dhvajāgraṃ dṛśyate tv asya jyāśabdaś cāpi śrūyate

    8.31.53

    adya draṣṭāsi taṃ vīraṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim nighnantaṃ śātravān saṃkhye yaṃ karṇa paripṛcchasi

    8.31.54

    adya tau puruṣavyāghrau lohitākṣau paraṃtapau vāsudevārjunau karṇa draṣṭāsy ekarathasthitau

    8.31.55

    sārathir yasya vārṣṇeyo gāṇḍīvaṃ yasya kārmukam taṃ ced dhantāsi rādheya tvaṃ no rājā bhaviṣyasi

    8.31.56

    eṣa saṃśaptakāhūtas tān evābhimukho gataḥ karoti kadanaṃ caiṣāṃ saṃgrāme dviṣatāṃ balī iti bruvāṇaṃ madreśaṃ karṇaḥ prāhātimanyumān

    8.31.57

    paśya saṃśaptakaiḥ kruddhaiḥ sarvataḥ samabhidrutaḥ eṣa sūrya ivāmbhodaiś channaḥ pārtho na dṛśyate etad anto 'rjunaḥ śalya nimagnaḥ śokasāgare

    8.31.58

    śalya uvāca varuṇaṃ ko 'mbhasā hanyād indhanena ca pāvakam ko vānilaṃ nigṛhṇīyāt pibed vā ko mahārṇavam

    8.31.59

    īdṛg rūpam ahaṃ manye pārthasya yudhi nigraham na hi śakyo 'rjuno jetuṃ sendraiḥ sarvaiḥ surāsuraiḥ

    8.31.60

    athaivaṃ paritoṣas te vācoktvā sumanā bhava na sa śakyo yudhā jetum anyaṃ kuru manoratham

    8.31.61

    bāhubhyām uddhared bhūmiṃ dahet kruddha imāḥ prajāḥ pātayet tridivād devān yo 'rjunaṃ samare jayet

    8.31.62

    paśya kuntīsutaṃ vīraṃ bhīmam akliṣṭakāriṇam prabhāsantaṃ mahābāhuṃ sthitaṃ merum ivācalam

    8.31.63

    amarṣī nityasaṃrabdhaś ciraṃ vairam anusmaran eṣa bhīmo jayaprepsur yudhi tiṣṭhati vīryavān

    8.31.64

    eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ tiṣṭhaty asukaraḥ saṃkhye paraiḥ parapuraṃjayaḥ

    8.31.65

    etau ca puruṣavyāghrāv aśvināv iva sodarau nakulaḥ sahadevaś ca tiṣṭhato yudhi durjayau

    8.31.66

    dṛśyanta ete kārṣṇeyāḥ pañca pañcācalā iva vyavasthitā yotsyamānāḥ sarve 'rjunasamā yudhi

    8.31.67

    ete drupadaputrāś ca dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ hīnāḥ satyajitā vīrās tiṣṭhanti paramaujasaḥ

    8.31.68

    iti saṃvadator eva tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ te sene samasajjetāṃ gaṅgāyamunavad bhṛśam

    8.32.1

    dhṛtarāṣṭra uvāca tathā vyūḍheṣv anīkeṣu saṃsakteṣu ca saṃjaya saṃśaptakān kathaṃ pārtho gataḥ karṇaś ca pāṇḍavān

    8.32.2

    etad vistarato yuddhaṃ prabrūhi kuśalo hy asi na hi tṛpyāmi vīrāṇāṃ śṛṇvāno vikramān raṇe

    8.32.3

    saṃjaya uvāca tat sthāne samavasthāpya pratyamitraṃ mahābalam avyūhatārjuno vyūhaṃ putrasya tava durnaye

    8.32.4

    tat sādināgakalilaṃ padātirathasaṃkulam dhṛṣṭadyumnamukhair vyūḍham aśobhata mahad balam

    8.32.5

    pārāvatasavarṇāśvaś candrādityasamadyutiḥ pārṣataḥ prababhau dhanvī kālo vigrahavān iva

    8.32.6

    pārṣataṃ tv abhi saṃtasthur draupadeyā yuyutsavaḥ sānugā bhīmavapuṣaś candraṃ tārāgaṇā iva

    8.32.7

    atha vyūḍheṣv anīkeṣu prekṣya saṃśaptakān raṇe kruddho 'rjuno 'bhidudrāva vyākṣipan gāṇḍivaṃ dhanuḥ

    8.32.8

    atha saṃśaptakāḥ pārtham abhyadhāvan vadhaiṣiṇaḥ vijaye kṛtasaṃkalpā mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

    8.32.9

    tad aśvasaṃghabahulaṃ mattanāgarathākulam pattimac chūravīraughair drutam arjunam ādravat

    8.32.10

    sa saṃprahāras tumulas teṣām āsīt kirīṭinā tasyaiva naḥ śruto yādṛṅ nivātakavacaiḥ saha

    8.32.11

    rathān aśvān dhvajān nāgān pattīn rathapatīn api iṣūn dhanūṃṣi khaḍgāṃś ca cakrāṇi ca paraśvadhān

    8.32.12

    sāyudhān udyatān bāhūn udyatāny āyudhāni ca ciccheda dviṣatāṃ pārthaḥ śirāṃsi ca sahasraśaḥ

    8.32.13

    tasmin sainye mahāvarte pātālāvartasaṃnibhe nimagnaṃ taṃ rathaṃ matvā neduḥ saṃśaptakā mudā

    8.32.14

    sa purastād arīn hatvā paścārdhenottareṇa ca dakṣiṇena ca bībhatsuḥ kruddho rudraḥ paśūn iva

    8.32.15

    atha pāñcālacedīnāṃ sṛñjayānāṃ ca māriṣa tvadīyaiḥ saha saṃgrāma āsīt paramadāruṇaḥ

    8.32.16

    kṛpaś ca kṛtavarmā ca śakuniś cāpi saubalaḥ hṛṣṭasenāḥ susaṃrabdhā rathānīkaiḥ prahāriṇaḥ

    8.32.17

    kosalaiḥ kāśimatsyaiś ca kārūṣaiḥ kekayair api śūrasenaiḥ śūravīrair yuyudhur yuddhadurmadāḥ

    8.32.18

    teṣām antakaraṃ yuddhaṃ dehapāpmapraṇāśanam śūdraviṭkṣatravīrāṇāṃ dharmyaṃ svargyaṃ yaśaskaram

    8.32.19

    duryodhano 'pi sahito bhrātṛbhir bharatarṣabha guptaḥ kurupravīraiś ca madrāṇāṃ ca mahārathaiḥ

    8.32.20

    pāṇḍavaiḥ sahapāñcālaiś cedibhiḥ sātyakena ca yudhyamānaṃ raṇe karṇaṃ kuruvīro 'bhyapālayat

    8.32.21

    karṇo 'pi niśitair bāṇair vinihatya mahācamūm pramṛdya ca rathaśreṣṭhān yudhiṣṭhiram apīḍayat

    8.32.22

    vipatrāyudhadehāsūn kṛtvā śatrūn sahasraśaḥ yuktvā svargayaśobhyāṃ ca svebhyo mudam udāvahat

    8.32.23

    dhṛtarāṣṭra uvāca yat tat praviśya pārthānāṃ senāṃ kurvañ janakṣayam karṇo rājānam abhyarcchat tan mamācakṣva saṃjaya

    8.32.24

    ke ca pravīrāḥ pārthānāṃ yudhi karṇam avārayan kāṃś ca pramathyādhirathir yudhiṣṭhiram apīḍayat

    8.32.25

    saṃjaya uvāca dhṛṣṭadyumnamukhān pārthān dṛṣṭvā karṇo vyavasthitān samabhyadhāvat tvaritaḥ pāñcālāñ śatrukarśanaḥ

    8.32.26

    taṃ tūrṇam abhidhāvantaṃ pāñcālā jitakāśinaḥ pratyudyayur mahārāja haṃsā iva mahārṇavam

    8.32.27

    tataḥ śaṅkhasahasrāṇāṃ nisvano hṛdayaṃgamaḥ prādurāsīd ubhayato bherīśabdaś ca dāruṇaḥ

    8.32.28

    nānāvāditranādaś ca dvipāśvarathanisvanaḥ siṃhanādaś ca vīrāṇām abhavad dāruṇas tadā

    8.32.29

    sādridrumārṇavā bhūmiḥ savātāmbudam ambaram sārkendugrahanakṣatrā dyauś ca vyaktaṃ vyaghūrṇata

    8.32.30

    ati bhūtāni taṃ śabdaṃ menire 'ti ca vivyathuḥ yāni cāplavasattvāni prāyas tāni mṛtāni ca

    8.32.31

    atha karṇo bhṛśaṃ kruddhaḥ śīghram astram udīrayan jaghāna pāṇḍavīṃ senām āsurīṃ maghavān iva

    8.32.32

    sa pāṇḍavarathāṃs tūrṇaṃ praviśya visṛjañ śarān prabhadrakāṇāṃ pravarān ahanat saptasaptatim

    8.32.33

    tataḥ supuṅkhair niśitai rathaśreṣṭho ratheṣubhiḥ avadhīt pañcaviṃśatyā pāñcālān pañcaviṃśatim

    8.32.34

    suvarṇapuṅkhair nārācaiḥ parakāyavidāraṇaiḥ cedikān avadhīd vīraḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

    8.32.35

    taṃ tathā samare karma kurvāṇam atimānuṣam parivavrur mahārāja pāñcālānāṃ rathavrajāḥ

    8.32.36

    tataḥ saṃdhāya viśikhān pañca bhārata duḥsahān pāñcālān avadhīt pañca karṇo vaikartano vṛṣaḥ

    8.32.37

    bhānudevaṃ citrasenaṃ senābinduṃ ca bhārata tapanaṃ śūrasenaṃ ca pāñcālān avadhīd raṇe

    8.32.38

    pāñcāleṣu ca śūreṣu vadhyamāneṣu sāyakaiḥ hāhākāro mahān āsīt pāñcālānāṃ mahāhave

    8.32.39

    teṣāṃ saṃkīryamāṇānāṃ hāhākārakṛtā diśaḥ punar eva ca tān karṇo jaghānāśu patatribhiḥ

    8.32.40

    cakrarakṣau tu karṇasya putrau māriṣa durjayau suṣeṇaḥ satyasenaś ca tyaktvā prāṇān ayudhyatām

    8.32.41

    pṛṣṭhagopas tu karṇasya jyeṣṭhaḥ putro mahārathaḥ vṛṣasenaḥ svayaṃ karṇaṃ pṛṣṭhataḥ paryapālayat

    8.32.42

    dhṛṣṭadyumnaḥ sātyakiś ca draupadeyā vṛkodaraḥ janamejayaḥ śikhaṇḍī ca pravīrāś ca prabhadrakāḥ

    8.32.43

    cedikekayapāñcālā yamau matsyāś ca daṃśitāḥ samabhyadhāvan rādheyaṃ jighāṃsantaḥ prahāriṇaḥ

    8.32.44

    ta enaṃ vividhaiḥ śastraiḥ śaradhārābhir eva ca abhyavarṣan vimṛdnantaḥ prāvṛṣīvāmbudā girim

    8.32.45

    pitaraṃ tu parīpsantaḥ karṇaputrāḥ prahāriṇaḥ tvadīyāś cāpare rājan vīrā vīrān avārayan

    8.32.46

    suṣeṇo bhīmasenasya chittvā bhallena kārmukam nārācaiḥ saptabhir viddhvā hṛdi bhīmaṃ nanāda ha

    8.32.47

    athānyad dhanur ādāya sudṛḍhaṃ bhīmavikramaḥ sajyaṃ vṛkodaraḥ kṛtvā suṣeṇasyācchinad dhanuḥ

    8.32.48

    vivyādha cainaṃ navabhiḥ kruddho nṛtyann iveṣubhiḥ karṇaṃ ca tūrṇaṃ vivyādha trisaptatyā śitaiḥ śaraiḥ

    8.32.49

    satyasenaṃ ca daśabhiḥ sāśvasūtadhvajāyudham paśyatāṃ suhṛdāṃ madhye karṇaputram apātayat

    8.32.50

    kṣurapraṇunnaṃ tat tasya śiraś candranibhānanam śubhadarśanam evāsīn nālabhraṣṭam ivāmbujam

    8.32.51

    hatvā karṇasutaṃ bhīmas tāvakān punar ārdayat kṛpahārdikyayoś chittvā cāpe tāv apy athārdayat

    8.32.52

    duḥśāsanaṃ tribhir viddhvā śakuniṃ ṣaḍbhir āyasaiḥ ulūkaṃ ca patatriṃ ca cakāra virathāv ubhau

    8.32.53

    he suṣeṇa hato 'sīti bruvann ādatta sāyakam tam asya karṇaś ciccheda tribhiś cainam atāḍayat

    8.32.54

    athānyam api jagrāha suparvāṇaṃ sutejanam suṣeṇāyāsṛjad bhīmas tam apy asyācchinad vṛṣaḥ

    8.32.55

    punaḥ karṇas trisaptatyā bhīmasenaṃ ratheṣubhiḥ putraṃ parīpsan vivyādha krūraṃ krūrair jighāṃsayā

    8.32.56

    suṣeṇas tu dhanur gṛhya bhārasādhanam uttamam nakulaṃ pañcabhir bāṇair bāhvor urasi cārdayat

    8.32.57

    nakulas taṃ tu viṃśatyā viddhvā bhārasahair dṛḍhaiḥ nanāda balavan nādaṃ karṇasya bhayam ādadhat

    8.32.58

    taṃ suṣeṇo mahārāja viddhvā daśabhir āśugaiḥ ciccheda ca dhanuḥ śīghraṃ kṣurapreṇa mahārathaḥ

    8.32.59

    athānyad dhanur ādāya nakulaḥ krodhamūrcchitaḥ suṣeṇaṃ bahubhir bāṇair vārayām āsa saṃyuge

    8.32.60

    sa tu bāṇair diśo rājann ācchādya paravīrahā ājaghne sārathiṃ cāsya suṣeṇaṃ ca tatas tribhiḥ ciccheda cāsya sudṛḍhaṃ dhanur bhallais tribhis tridhā

    8.32.61

    athānyad dhanur ādāya suṣeṇaḥ krodhamūrchitaḥ avidhyan nakulaṃ ṣaṣṭyā sahadevaṃ ca saptabhiḥ

    8.32.62

    tad yuddhaṃ sumahad ghoram āsīd devāsuropamam nighnatāṃ sāyakais tūrṇam anyonyasya vadhaṃ prati

    8.32.63

    sātyakir vṛṣasenasya hatvā sūtaṃ tribhiḥ śaraiḥ dhanuś ciccheda bhallena jaghānāśvāṃś ca saptabhiḥ dhvajam ekeṣuṇonmathya tribhis taṃ hṛdy atāḍayat

    8.32.64

    athāvasannaḥ svarathe muhūrtāt punar utthitaḥ atho jighāṃsuḥ śaineyaṃ khaḍgacarmabhṛd abhyayāt

    8.32.65

    tasya cāplavataḥ śīghraṃ vṛṣasenasya sātyakiḥ varāhakarṇair daśabhir avidhyad asicarmaṇī

    8.32.66

    duḥśāsanas tu taṃ dṛṣṭvā virathaṃ vyāyudhaṃ kṛtam āropya svarathe tūrṇam apovāha rathāntaram

    8.32.67

    athānyaṃ ratham āsthāya vṛṣaseno mahārathaḥ karṇasya yudhi durdharṣaḥ punaḥ pṛṣṭham apālayat

    8.32.68

    duḥśāsanaṃ tu śaineyo navair navabhir āśugaiḥ visūtāśvarathaṃ kṛtvā lalāṭe tribhir ārpayat

    8.32.69

    sa tv anyaṃ ratham āsthāya vidhivat kalpitaṃ punaḥ yuyudhe pāṇḍubhiḥ sārdhaṃ karṇasyāpyāyayan balam

    8.32.70

    dhṛṣṭadyumnas tataḥ karṇam avidhyad daśabhiḥ śaraiḥ draupadeyās trisaptatyā yuyudhānas tu saptabhiḥ

    8.32.71

    bhīmasenaś catuḥṣaṣṭyā sahadevaś ca pañcabhiḥ nakulas triṃśatā bāṇaiḥ śatānīkaś ca saptabhiḥ śikhaṇḍī daśabhir vīro dharmarājaḥ śatena tu

    8.32.72

    ete cānye ca rājendra pravīrā jayagṛddhinaḥ abhyardayan maheṣvāsaṃ sūtaputraṃ mahāmṛdhe

    8.32.73

    tān sūtaputro viśikhair daśabhir daśabhiḥ śitaiḥ rathe cāru caran vīraḥ pratyavidhyad ariṃdamaḥ

    8.32.74

    tatrāstravīryaṃ karṇasya lāghavaṃ ca mahātmanaḥ apaśyāma mahārāja tad adbhutam ivābhavat

    8.32.75

    na hy ādadānaṃ dadṛśuḥ saṃdadhānaṃ ca sāyakān vimuñcantaṃ ca saṃrambhād dadṛśus te mahāratham

    8.32.76

    dyaur viyad bhūr diśaś cāśu praṇunnā niśitaiḥ śaraiḥ aruṇābhrāvṛtākāraṃ tasmin deśe babhau viyat

    8.32.77

    nṛtyann iva hi rādheyaś cāpahastaḥ pratāpavān yair viddhaḥ pratyavidhyat tān ekaikaṃ triguṇaiḥ śaraiḥ

    8.32.78

    daśabhir daśabhiś cainān punar viddhvā nanāda ha sāśvasūtadhvajacchatrās tatas te vivaraṃ daduḥ

    8.32.79

    tān pramṛdnan maheṣvāsān rādheyaḥ śaravṛṣṭibhiḥ rājānīkam asaṃbādhaṃ prāviśac chatrukarśanaḥ

    8.32.80

    sa rathāṃs triśatān hatvā cedīnām anivartinām rādheyo niśitair bāṇais tato 'bhyārcchad yudhiṣṭhiram

    8.32.81

    tatas te pāṇḍavā rājañ śikhaṇḍī ca sasātyakiḥ rādheyāt parirakṣanto rājānaṃ paryavārayan

    8.32.82

    tathaiva tāvakāḥ sarve karṇaṃ durvāraṇaṃ raṇe yattāḥ senāmaheṣvāsāḥ paryarakṣanta sarvaśaḥ

    8.32.83

    nānāvāditraghoṣāś ca prādurāsan viśāṃ pate siṃhanādaś ca saṃjajñe śūrāṇām anivartinām

    8.32.84

    tataḥ punaḥ samājagmur abhītāḥ kurupāṇḍavāḥ yudhiṣṭhiramukhāḥ pārthāḥ sūtaputramukhā vayam

    8.33.1

    saṃjaya uvāca vidārya karṇas tāṃ senāṃ dharmarājam upādravat rathahastyaśvapattīnāṃ sahasraiḥ parivāritaḥ

    8.33.2

    nānāyudhasahasrāṇi preṣitāny aribhir vṛṣaḥ chittvā bāṇaśatair ugrais tān avidhyad asaṃbhramaḥ

    8.33.3

    nicakarta śirāṃsy eṣāṃ bāhūn ūrūṃś ca sarvaśaḥ te hatā vasudhāṃ petur bhagnāś cānye vidudruvuḥ

    8.33.4

    draviḍāndhraniṣādās tu punaḥ sātyakicoditāḥ abhyardayañ jighāṃsantaḥ pattayaḥ karṇam āhave

    8.33.5

    te vibāhuśirastrāṇāḥ prahatāḥ karṇasāyakaiḥ petuḥ pṛthivyāṃ yugapac chinnaṃ śālavanaṃ yathā

    8.33.6

    evaṃ yodhaśatāny ājau sahasrāṇy ayutāni ca hatānīyur mahīṃ dehair yaśasāpūrayan diśaḥ

    8.33.7

    atha vaikartanaṃ karṇaṃ raṇe kruddham ivāntakam rurudhuḥ pāṇḍupāñcālā vyādhiṃ mantrauṣadhair iva

    8.33.8

    sa tān pramṛdyābhyapatat punar eva yudhiṣṭhiram mantrauṣadhikriyātīto vyādhir atyulbaṇo yathā

    8.33.9

    sa rājagṛddhibhī ruddhaḥ pāṇḍupāñcālakekayaiḥ nāśakat tān atikrāntuṃ mṛtyur brahmavido yathā

    8.33.10

    tato yudhiṣṭhiraḥ karṇam adūrasthaṃ nivāritam abravīt paravīraghnaḥ krodhasaṃraktalocanaḥ

    8.33.11

    karṇa karṇa vṛthādṛṣṭe sūtaputra vacaḥ śṛṇu sadā spardhasi saṃgrāme phalgunena yaśasvinā tathāsmān bādhase nityaṃ dhārtarāṣṭramate sthitaḥ

    8.33.12

    yad balaṃ yac ca te vīryaṃ pradveṣo yaś ca pāṇḍuṣu tat sarvaṃ darśayasvādya pauruṣaṃ mahad āsthitaḥ yuddhaśraddhāṃ sa te 'dyāhaṃ vineṣyāmi mahāhave

    8.33.13

    evam uktvā mahārāja karṇaṃ pāṇḍusutas tadā suvarṇapuṅkhair daśabhir vivyādhāyasmayaiḥ śitaiḥ

    8.33.14

    taṃ sūtaputro navabhiḥ pratyavidhyad ariṃdamaḥ vatsadantair maheṣvāsaḥ prahasann iva bhārata

    8.33.15

    tataḥ kṣurābhyāṃ pāñcālyau cakrarakṣau mahātmanaḥ jaghāna samare śūraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

    8.33.16

    tāv ubhau dharmarājasya pravīrau paripārśvataḥ rathābhyāśe cakāśete candrasyeva punarvasū

    8.33.17

    yudhiṣṭhiraḥ punaḥ karṇam avidhyat triṃśatā śaraiḥ suṣeṇaṃ satyasenaṃ ca tribhis tribhir atāḍayat

    8.33.18

    śalyaṃ navatyā vivyādha trisaptatyā ca sūtajam tāṃś cāsya goptṝn vivyādha tribhis tribhir ajihmagaiḥ

    8.33.19

    tataḥ prahasyādhirathir vidhunvānaḥ sa kārmukam bhittvā bhallena rājānaṃ viddhvā ṣaṣṭyānadan mudā

    8.33.20

    tataḥ pravīrāḥ pāṇḍūnām abhyadhāvan yudhiṣṭhiram sūtaputrāt parīpsantaḥ karṇam abhyardayañ śaraiḥ

    8.33.21

    sātyakiś cekitānaś ca yuyutsuḥ pāṇḍya eva ca dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ

    8.33.22

    yamau ca bhīmasenaś ca śiśupālasya cātmajaḥ kārūṣā matsyaśeṣāś ca kekayāḥ kāśikosalāḥ ete ca tvaritā vīrā vasuṣeṇam avārayan

    8.33.23

    janamejayaś ca pāñcālyaḥ karṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ varāhakarṇair nārācair nālīkair niśitaiḥ śaraiḥ vatsadantair vipāṭhaiś ca kṣurapraiś caṭakāmukhaiḥ

    8.33.24

    nānāpraharaṇaiś cograi rathahastyaśvasādinaḥ sarvato 'bhyādravan karṇaṃ parivārya jighāṃsayā

    8.33.25

    sa pāṇḍavānāṃ pravaraiḥ sarvataḥ samabhidrutaḥ udairayad brāhmam astraṃ śaraiḥ saṃpūrayan diśaḥ

    8.33.26

    tataḥ śaramahājvālo vīryoṣmā karṇapāvakaḥ nirdahan pāṇḍavavanaṃ cāru paryacarad raṇe

    8.33.27

    sa saṃvārya mahāstrāṇi maheṣvāso mahātmanām prahasya puruṣendrasya śaraiś ciccheda kārmukam

    8.33.28

    tataḥ saṃdhāya navatiṃ nimeṣān nataparvaṇām bibheda kavacaṃ rājño raṇe karṇaḥ śitaiḥ śaraiḥ

    8.33.29

    tad varma hemavikṛtaṃ rarāja nipatat tadā savidyudabhraṃ savituḥ śiṣṭaṃ vātahataṃ yathā

    8.33.30

    tad aṅgaṃ puruṣendrasya bhraṣṭavarma vyarocata ratnair alaṃkṛtaṃ divyair vyabhraṃ niśi yathā nabhaḥ

    8.33.31

    sa vivarmā śaraiḥ pārtho rudhireṇa samukṣitaḥ kruddhaḥ sarvāyasīṃ śaktiṃ cikṣepādhirathiṃ prati

    8.33.32

    tāṃ jvalantīm ivākāśe śaraiś ciccheda saptabhiḥ sā chinnā bhūmim apatan maheṣvāsasya sāyakaiḥ

    8.33.33

    tato bāhvor lalāṭe ca hṛdi caiva yudhiṣṭhiraḥ caturbhis tomaraiḥ karṇaṃ tāḍayitvā mudānadat

    8.33.34

    udbhinnarudhiraḥ karṇaḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasan dhvajaṃ ciccheda bhallena tribhir vivyādha pāṇḍavam iṣudhī cāsya ciccheda rathaṃ ca tilaśo 'cchinat

    8.33.35

    evaṃ pārtho vyapāyāt sa nihataprārṣṭisārathiḥ aśaknuvan pramukhataḥ sthātuṃ karṇasya durmanāḥ

    8.33.36

    tam abhidrutya rādheyaḥ skandhaṃ saṃspṛśya pāṇinā abravīt prahasan rājan kutsayann iva pāṇḍavam

    8.33.37

    kathaṃ nāma kule jātaḥ kṣatradharme vyavasthitaḥ prajahyāt samare śatrūn prāṇān rakṣan mahāhave

    8.33.38

    na bhavān kṣatradharmeṣu kuśalo 'sīti me matiḥ brāhme bale bhavān yuktaḥ svādhyāye yajñakarmaṇi

    8.33.39

    mā sma yudhyasva kaunteya mā ca vīrān samāsadaḥ mā cainān apriyaṃ brūhi mā ca vraja mahāraṇam

    8.33.40

    evam uktvā tataḥ pārthaṃ visṛjya ca mahābalaḥ nyahanat pāṇḍavīṃ senāṃ vajrahasta ivāsurīm tataḥ prāyād drutaṃ rājan vrīḍann iva janeśvaraḥ

    8.33.41

    atha prayāntaṃ rājānam anvayus te tadācyutam cedipāṇḍavapāñcālāḥ sātyakiś ca mahārathaḥ draupadeyās tathā śūrā mādrīputrau ca pāṇḍavau

    8.33.42

    tato yudhiṣṭhirānīkaṃ dṛṣṭvā karṇaḥ parāṅmukham kurubhiḥ sahito vīraiḥ pṛṣṭhagaiḥ pṛṣṭham anvayāt

    8.33.43

    śaṅkhabherīninādaiś ca kārmukāṇāṃ ca nisvanaiḥ babhūva dhārtarāṣṭrāṇāṃ siṃhanādaravas tadā

    8.33.44

    yudhiṣṭhiras tu kauravya ratham āruhya satvaraḥ śrutakīrter mahārāja dṛṣṭavān karṇavikramam

    8.33.45

    kālyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ tān yodhān abravīt kruddho hatainaṃ vai sahasraśaḥ

    8.33.46

    tato rājñābhyanujñātāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ bhīmasenamukhāḥ sarve putrāṃs te pratyupādravan

    8.33.47

    abhavat tumulaḥ śabdo yodhānāṃ tatra bhārata hastyaśvarathapattīnāṃ śastrāṇāṃ ca tatas tataḥ

    8.33.48

    uttiṣṭhata praharata praitābhipatateti ca iti bruvāṇā anyonyaṃ jaghnur yodhā raṇājire

    8.33.49

    abhracchāyeva tatrāsīc charavṛṣṭibhir ambare samāvṛttair naravarair nighnadbhir itaretaram

    8.33.50

    vipatākādhvajacchatrā vyaśvasūtāyudhā raṇe vyaṅgāṅgāvayavāḥ petuḥ kṣitau kṣīṇā hateśvarāḥ

    8.33.51

    pravarāṇīva śailānāṃ śikharāṇi dvipottamāḥ sārohā nihatāḥ petur vajrabhinnā ivādrayaḥ

    8.33.52

    chinnabhinnaviparyastair varmālaṃkāravigrahaiḥ sārohās turagāḥ petur hatavīrāḥ sahasraśaḥ

    8.33.53

    vipraviddhāyudhāṅgāś ca dviradāśvarathair hatāḥ prativīraiś ca saṃmarde pattisaṃghāḥ sahasraśaḥ

    8.33.54

    viśālāyatatāmrākṣaiḥ padmendusadṛśānanaiḥ śirobhir yuddhaśauṇḍānāṃ sarvataḥ saṃstṛtā mahī

    8.33.55

    tathā tu vitate vyomni nisvanaṃ śuśruvur janāḥ vimānair apsaraḥsaṃghair gītavāditranisvanaiḥ

    8.33.56

    hatān kṛttān abhimukhān vīrān vīraiḥ sahasraśaḥ āropyāropya gacchanti vimāneṣv apsarogaṇāḥ

    8.33.57

    tad dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ pratyakṣaṃ svargalipsayā prahṛṣṭamanasaḥ śūrāḥ kṣipraṃ jagmuḥ parasparam

    8.33.58

    rathino rathibhiḥ sārdhaṃ citraṃ yuyudhur āhave pattayaḥ pattibhir nāgā nāgaiḥ saha hayair hayāḥ

    8.33.59

    evaṃ pravṛtte saṃgrāme gajavājijanakṣaye sainye ca rajasā vyāpte sve svāñ jaghnuḥ pare parān

    8.33.60

    kacākaci babhau yuddhaṃ dantādanti nakhānakhi muṣṭiyuddhaṃ niyuddhaṃ ca dehapāpmavināśanam

    8.33.61

    tathā vartati saṃgrāme gajavājijanakṣaye narāśvagajadehebhyaḥ prasṛtā lohitāpagā narāśvagajadehān sā vyuvāha patitān bahūn

    8.33.62

    narāśvagajasaṃbādhe narāśvagajasādinām lohitodā mahāghorā nadī lohitakardamā narāśvagajadehān sā vahantī bhīrubhīṣaṇī

    8.33.63

    tasyāḥ paramapāraṃ ca vrajanti vijayaiṣiṇaḥ gādhena ca plavantaś ca nimajjyonmajjya cāpare

    8.33.64

    te tu lohitadigdhāṅgā raktavarmāyudhāmbarāḥ sasnus tasyāṃ papuś cāsṛṅ mamluś ca bharatarṣabha

    8.33.65

    rathān aśvān narān nāgān āyudhābharaṇāni ca vasanāny atha varmāṇi hanyamānān hatān api bhūmiṃ khaṃ dyāṃ diśaś caiva prāyaḥ paśyāma lohitam

    8.33.66

    lohitasya tu gandhena sparśena ca rasena ca rūpeṇa cātiriktena śabdena ca visarpatā viṣādaḥ sumahān āsīt prāyaḥ sainyasya bhārata

    8.33.67

    tat tu viprahataṃ sainyaṃ bhīmasenamukhais tava bhūyaḥ samādravan vīrāḥ sātyakipramukhā rathāḥ

    8.33.68

    teṣām āpatatāṃ vegam aviṣahya mahātmanām putrāṇāṃ te mahat sainyam āsīd rājan parāṅmukham

    8.33.69

    tat prakīrṇarathāśvebhaṃ naravājisamākulam vidhvastacarmakavacaṃ praviddhāyudhakārmukam

    8.33.70

    vyadravat tāvakaṃ sainyaṃ loḍyamānaṃ samantataḥ siṃhārditaṃ mahāraṇye yathā gajakulaṃ tathā

    8.34.1

    saṃjaya uvāca tān abhidravato dṛṣṭvā pāṇḍavāṃs tāvakaṃ balam krośatas tava putrasya na sma rājan nyavartata

    8.34.2

    tataḥ pakṣāt prapakṣāc ca prapakṣaiś cāpi dakṣiṇāt udastaśastrāḥ kuravo bhīmam abhyadravan raṇe

    8.34.3

    karṇo 'pi dṛṣṭvā dravato dhārtarāṣṭrān parāṅmukhān haṃsavarṇān hayāgryāṃs tān praiṣīd yatra vṛkodaram

    8.34.4

    te preṣitā mahārāja śalyenāhavaśobhinā bhīmasenarathaṃ prāpya samasajjanta vājinaḥ

    8.34.5

    dṛṣṭvā karṇaṃ samāyāntaṃ bhīmaḥ krodhasamanvitaḥ matiṃ dadhre vināśāya karṇasya bharatarṣabha

    8.34.6

    so 'bravīt sātyakiṃ vīraṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam enaṃ rakṣata rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram saṃśayān mahato muktaṃ kathaṃ cit prekṣato mama

    8.34.7

    agrato me kṛto rājā chinnasarvaparicchadaḥ duryodhanasya prītyarthaṃ rādheyena durātmanā

    8.34.8

    antam adya kariṣyāmi tasya duḥkhasya pārṣata hantā vāsmi raṇe karṇaṃ sa vā māṃ nihaniṣyati saṃgrāmeṇa sughoreṇa satyam etad bravīmi vaḥ

    8.34.9

    rājānam adya bhavatāṃ nyāsabhūtaṃ dadāmi vai asya saṃrakṣaṇe sarve yatadhvaṃ vigatajvarāḥ

    8.34.10

    evam uktvā mahābāhuḥ prāyād ādhirathiṃ prati siṃhanādena mahatā sarvāḥ saṃnādayan diśaḥ

    8.34.11

    dṛṣṭvā tvaritam āyāntaṃ bhīmaṃ yuddhābhinandinam sūtaputram athovāca madrāṇām īśvaro vibhuḥ

    8.34.12

    paśya karṇa mahābāhuṃ kruddhaṃ pāṇḍavanandanam dīrghakālārjitaṃ krodhaṃ moktukāmaṃ tvayi dhruvam

    8.34.13

    īdṛśaṃ nāsya rūpaṃ me dṛṣṭapūrvaṃ kadā cana abhimanyau hate karṇa rākṣase vā ghaṭotkace

    8.34.14

    trailokyasya samastasya śaktaḥ kruddho nivāraṇe bibharti yādṛśaṃ rūpaṃ kālāgnisadṛśaṃ śubham

    8.34.15

    iti bruvati rādheyaṃ madrāṇām īśvare nṛpa abhyavartata vai karṇaṃ krodhadīpto vṛkodaraḥ

    8.34.16

    tathāgataṃ tu saṃprekṣya bhīmaṃ yuddhābhinandinam abravīd vacanaṃ śalyaṃ rādheyaḥ prahasann iva

    8.34.17

    yad uktaṃ vacanaṃ me 'dya tvayā madrajaneśvara bhīmasenaṃ prati vibho tat satyaṃ nātra saṃśayaḥ

    8.34.18

    eṣa śūraś ca vīraś ca krodhanaś ca vṛkodaraḥ nirapekṣaḥ śarīre ca prāṇataś ca balādhikaḥ

    8.34.19

    ajñātavāsaṃ vasatā virāṭanagare tadā draupadyāḥ priyakāmena kevalaṃ bāhusaṃśrayāt gūḍhabhāvaṃ samāśritya kīcakaḥ sagaṇo hataḥ

    8.34.20

    so 'dya saṃgrāmaśirasi saṃnaddhaḥ krodhamūrcchitaḥ kiṃkarodyatadaṇḍena mṛtyunāpi vrajed raṇam

    8.34.21

    cirakālābhilaṣito mamāyaṃ tu manorathaḥ arjunaṃ samare hanyāṃ māṃ vā hanyād dhanaṃjayaḥ sa me kadā cid adyaiva bhaved bhīmasamāgamāt

    8.34.22

    nihate bhīmasene tu yadi vā virathīkṛte abhiyāsyati māṃ pārthas tan me sādhu bhaviṣyati atra yan manyase prāptaṃ tac chīghraṃ saṃpradhāraya

    8.34.23

    etac chrutvā tu vacanaṃ rādheyasya mahātmanaḥ uvāca vacanaṃ śalyaḥ sūtaputraṃ tathāgatam

    8.34.24

    abhiyāsi mahābāho bhīmasenaṃ mahābalam nirasya bhīmasenaṃ tu tataḥ prāpsyasi phalgunam

    8.34.25

    yas te kāmo 'bhilaṣitaś cirāt prabhṛti hṛdgataḥ sa vai saṃpatsyate karṇa satyam etad bravīmi te

    8.34.26

    evam ukte tataḥ karṇaḥ śalyaṃ punar abhāṣata hantāham arjunaṃ saṃkhye māṃ vā hantā dhanaṃjayaḥ yuddhe manaḥ samādhāya yāhi yāhīty acodayat

    8.34.27

    tataḥ prāyād rathenāśu śalyas tatra viśāṃ pate yatra bhīmo maheṣvāso vyadrāvayata vāhinīm

    8.34.28

    tatas tūryaninādaś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaḥ udatiṣṭhata rājendra karṇabhīmasamāgame

    8.34.29

    bhīmaseno 'tha saṃkruddhas tava sainyaṃ durāsadam nārācair vimalais tīkṣṇair diśaḥ prādrāvayad balī

    8.34.30

    sa saṃnipātas tumulo bhīmarūpo viśāṃ pate āsīd raudro mahārāja karṇapāṇḍavayor mṛdhe tato muhūrtād rājendra pāṇḍavaḥ karṇam ādravat

    8.34.31

    tam āpatantaṃ saṃprekṣya karṇo vaikartano vṛṣaḥ ājaghānorasi kruddho nārācena stanāntare punaś cainam ameyātmā śaravarṣair avākirat

    8.34.32

    sa viddhaḥ sūtaputreṇa chādayām āsa patribhiḥ vivyādha niśitaiḥ karṇa navabhir nataparvabhiḥ

    8.34.33

    tasya karṇo dhanurmadhye dvidhā ciccheda patriṇā atha taṃ chinnadhanvānam abhyavidhyat stanāntare nārācena sutīkṣṇena sarvāvaraṇabhedinā

    8.34.34

    so 'nyat kārmukam ādāya sūtaputraṃ vṛkodaraḥ rājan marmasu marmajño viddhvā suniśitaiḥ śaraiḥ nanāda balavan nādaṃ kampayann iva rodasī

    8.34.35

    taṃ karṇaḥ pañcaviṃśatyā nārācānāṃ samārdayat madotkaṭaṃ vane dṛptam ulkābhir iva kuñjaram

    8.34.36

    tataḥ sāyakabhinnāṅgaḥ pāṇḍavaḥ krodhamūrcchitaḥ saṃrambhāmarṣatāmrākṣaḥ sūtaputravadhecchayā

    8.34.37

    sa kārmuke mahāvegaṃ bhārasādhanam uttamam girīṇām api bhettāraṃ sāyakaṃ samayojayat

    8.34.38

    vikṛṣya balavac cāpam ā karṇād atimārutiḥ taṃ mumoca maheṣvāsaḥ kruddhaḥ karṇajighāṃsayā

    8.34.39

    sa visṛṣṭo balavatā bāṇo vajrāśanisvanaḥ adārayad raṇe karṇaṃ vajravega ivācalam

    8.34.40

    sa bhīmasenābhihato sūtaputraḥ kurūdvaha niṣasāda rathopasthe visaṃjñaḥ pṛtanāpatiḥ

    8.34.41

    tato madrādhipo dṛṣṭvā visaṃjñaṃ sūtanandanam apovāha rathenājau karṇam āhavaśobhinam

    8.34.42

    tataḥ parājite karṇe dhārtarāṣṭrīṃ mahācamūm vyadrāvayad bhīmaseno yathendro dānavīṃ camūm

    8.35.1

    dhṛtarāṣṭra uvāca suduṣkaram idaṃ karma kṛtaṃ bhīmena saṃjaya yena karṇo mahābāhū rathopasthe nipātitaḥ

    8.35.2

    karṇo hy eko raṇe hantā sṛñjayān pāṇḍavaiḥ saha iti duryodhanaḥ sūta prābravīn māṃ muhur muhuḥ

    8.35.3

    parājitaṃ tu rādheyaṃ dṛṣṭvā bhīmena saṃyuge tataḥ paraṃ kim akarot putro duryodhano mama

    8.35.4

    saṃjaya uvāca vibhrāntaṃ prekṣya rādheyaṃ sūtaputraṃ mahāhave mahatyā senayā rājan sodaryān samabhāṣata

    8.35.5

    śīghraṃ gacchata bhadraṃ vo rādheyaṃ parirakṣata bhīmasenabhayāgādhe majjantaṃ vyasanārṇave

    8.35.6

    te tu rājñā samādiṣṭā bhīmasenajighāṃsavaḥ abhyavartanta saṃkruddhāḥ pataṃgā iva pāvakam

    8.35.7

    śrutāyur durdharaḥ krātho vivitsur vikaṭaḥ samaḥ niṣaṅgī kavacī pāśī tathā nandopanandakau

    8.35.8

    duṣpradharṣaḥ subāhuś ca vātavegasuvarcasau dhanurgrāho durmadaś ca tathā sattvasamaḥ sahaḥ

    8.35.9

    ete rathaiḥ parivṛtā vīryavanto mahābalāḥ bhīmasenaṃ samāsādya samantāt paryavārayan te vyamuñcañ śaravrātān nānāliṅgān samantataḥ

    8.35.10

    sa tair abhyardyamānas tu bhīmaseno mahābalaḥ teṣām āpatatāṃ kṣipraṃ sutānāṃ te narādhipa rathaiḥ pañcāśatā sārdhaṃ pañcāśan nyahanad rathān

    8.35.11

    vivitsos tu tataḥ kruddho bhallenāpāharac chiraḥ sakuṇḍalaśirastrāṇaṃ pūrṇacandropamaṃ tadā bhīmena ca mahārāja sa papāta hato bhuvi

    8.35.12

    taṃ dṛṣṭvā nihataṃ śūraṃ bhrātaraḥ sarvataḥ prabho abhyadravanta samare bhīmaṃ bhīmaparākramam

    8.35.13

    tato 'parābhyāṃ bhallābhyāṃ putrayos te mahāhave jahāra samare prāṇān bhīmo bhīmaparākramaḥ

    8.35.14

    tau dharām anvapadyetāṃ vātarugṇāv iva drumau vikaṭaś ca samaś cobhau devagarbhasamau nṛpa

    8.35.15

    tatas tu tvarito bhīmaḥ krāthaṃ ninye yamakṣayam nārācena sutīkṣṇena sa hato nyapatad bhuvi

    8.35.16

    hāhākāras tatas tīvraḥ saṃbabhūva janeśvara vadhyamāneṣu te rājaṃs tadā putreṣu dhanviṣu

    8.35.17

    teṣāṃ saṃlulite sainye bhīmaseno mahābalaḥ nandopanandau samare prāpayad yamasādanam

    8.35.18

    tatas te prādravan bhītāḥ putrās te vihvalīkṛtāḥ bhīmasenaṃ raṇe dṛṣṭvā kālāntakayamopamam

    8.35.19

    putrāṃs te nihatān dṛṣṭvā sūtaputro mahāmanāḥ haṃsavarṇān hayān bhūyaḥ prāhiṇod yatra pāṇḍavaḥ

    8.35.20

    te preṣitā mahārāja madrarājena vājinaḥ bhīmasenarathaṃ prāpya samasajjanta vegitāḥ

    8.35.21

    sa saṃnipātas tumulo ghorarūpo viśāṃ pate āsīd raudro mahārāja karṇapāṇḍavayor mṛdhe

    8.35.22

    dṛṣṭvā mama mahārāja tau sametau mahārathau āsīd buddhiḥ kathaṃ nūnam etad adya bhaviṣyati

    8.35.23

    tato muhūrtād rājendra nātikṛcchrād dhasann iva virathaṃ bhīmakarmāṇaṃ bhīmaṃ karṇaś cakāra ha

    8.35.24

    viratho bharataśreṣṭhaḥ prahasann anilopamaḥ gadāhasto mahābāhur apatat syandanottamāt

    8.35.25

    nāgān saptaśatān rājann īṣādantān prahāriṇaḥ vyadhamat sahasā bhīmaḥ kruddharūpaḥ paraṃtapaḥ

    8.35.26

    dantaveṣṭeṣu netreṣu kambheṣu sa kaṭeṣu ca marmasv api ca marmajño ninadan vyadhamad bhṛśam

    8.35.27

    tatas te prādravan bhītāḥ pratīpaṃ prahitāḥ punaḥ mahāmātrais tam āvavrur meghā iva divākaram

    8.35.28

    tān sa saptaśatān nāgān sārohāyudhaketanān bhūmiṣṭho gadayā jaghne śaranmeghān ivānilaḥ

    8.35.29

    tataḥ subalaputrasya nāgān atibalān punaḥ pothayām āsa kaunteyo dvāpañcāśatam āhave

    8.35.30

    tathā rathaśataṃ sāgraṃ pattīṃś ca śataśo 'parān nyahanat pāṇḍavo yuddhe tāpayaṃs tava vāhinīm

    8.35.31

    pratāpyamānaṃ sūryeṇa bhīmena ca mahātmanā tava sainyaṃ saṃcukoca carma vahnigataṃ yathā

    8.35.32

    te bhīmabhayasaṃtrastās tāvakā bharatarṣabha vihāya samare bhīmaṃ dudruvur vai diśo daśa

    8.35.33

    rathāḥ pañcaśatāś cānye hrādinaś carmavarmiṇaḥ bhīmam abhyadravaṃs tūrṇaṃ śarapūgaiḥ samantataḥ

    8.35.34

    tān sasūtarathān sarvān sapatākādhvajāyudhān pothayām āsa gadayā bhīmo viṣṇur ivāsurān

    8.35.35

    tataḥ śakuninirdiṣṭāḥ sādinaḥ śūrasaṃmatāḥ trisāhasrā yayur bhīmaṃ śaktyṛṣṭiprāsapāṇayaḥ

    8.35.36

    tān pratyudgamya yavanān aśvārohān varārihā vicaran vividhān mārgān ghātayām āsa pothayan

    8.35.37

    teṣām āsīn mahāñ śabdas tāḍitānāṃ ca sārvaśaḥ asibhiś chidyamānānāṃ naḍānām iva bhārata

    8.35.38

    evaṃ subalaputrasya trisāhasrān hayottamān hatvānyaṃ ratham āsthāya kruddho rādheyam abhyayāt

    8.35.39

    karṇo 'pi samare rājan dharmaputram ariṃdamam śaraiḥ pracchādayām āsa sārathiṃ cāpy apātayat

    8.35.40

    tataḥ saṃpradrutaṃ saṃkhye rathaṃ dṛṣṭvā mahārathaḥ anvadhāvat kiran bāṇaiḥ kaṅkapatrair ajihmagaiḥ

    8.35.41

    rājānam abhi dhāvantaṃ śarair āvṛtya rodasī kruddhaḥ pracchādayām āsa śarajālena mārutiḥ

    8.35.42

    saṃnivṛttas tatas tūrṇaṃ rādheyaḥ śatrukarśanaḥ bhīmaṃ pracchādayām āsa samantān niśitaiḥ śaraiḥ

    8.35.43

    bhīmasenarathavyagraṃ karṇaṃ bhārata sātyakiḥ abhyardayad ameyātmā pārṣṇigrahaṇakāraṇāt abhyavartata karṇas tam ardito 'pi śarair bhṛśam

    8.35.44

    tāv anyonyaṃ samāsādya vṛṣabhau sarvadhanvinām visṛjantau śarāṃś citrān vibhrājetāṃ manasvinau

    8.35.45

    tābhyāṃ viyati rājendra vitataṃ bhīmadarśanam krauñcapṛṣṭhāruṇaṃ raudraṃ bāṇajālaṃ vyadṛśyata

    8.35.46

    naiva sūryaprabhāṃ khaṃ vā na diśaḥ pradiśaḥ kutaḥ prājñāsiṣma vayaṃ tābhyāṃ śarair muktaiḥ sahasraśaḥ

    8.35.47

    madhyāhne tapato rājan bhāskarasya mahāprabhāḥ hṛtāḥ sarvāḥ śaraughais taiḥ karṇamādhavayos tadā

    8.35.48

    saubalaṃ kṛtavarmāṇaṃ drauṇim ādhirathiṃ kṛpam saṃsaktān pāṇḍavair dṛṣṭvā nivṛttāḥ kuravaḥ punaḥ

    8.35.49

    teṣām āpatatāṃ śabdas tīvra āsīd viśāṃ pate uddhūtānāṃ yathā vṛṣṭyā sāgarāṇāṃ bhayāvahaḥ

    8.35.50

    te sene bhṛśasaṃvigne dṛṣṭvānyonyaṃ mahāraṇe harṣeṇa mahatā yukte parigṛhya parasparam

    8.35.51

    tataḥ pravavṛte yuddhaṃ madhyaṃ prāpte divākare yādṛśaṃ na kadā cid dhi dṛṣṭapūrvaṃ na ca śrutam

    8.35.52

    balaughas tu samāsādya balaughaṃ sahasā raṇe upāsarpata vegena jalaugha iva sāgaram

    8.35.53

    āsīn ninādaḥ sumahān balaughānāṃ parasparam garjatāṃ sāgaraughāṇāṃ yathā syān nisvano mahān

    8.35.54

    te tu sene samāsādya vegavatyau parasparam ekībhāvam anuprāpte nadyāv iva samāgame

    8.35.55

    tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāṃ pate kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca lipsatāṃ sumahad yaśaḥ

    8.35.56

    kurūṇāṃ garjatāṃ tatra avicchedakṛtā giraḥ śrūyante vividhā rājan nāmāny uddiśya bhārata

    8.35.57

    yasya yad dhi raṇe nyaṅgaṃ pitṛto mātṛto 'pi vā karmataḥ śīlato vāpi sa tac chrāvayate yudhi

    8.35.58

    tān dṛṣṭvā samare śūrāṃs tarjayānān parasparam abhavan me matī rājan naiṣām astīti jīvitam

    8.35.59

    teṣāṃ dṛṣṭvā tu kruddhānāṃ vapūṃṣy amitatejasām abhavan me bhayaṃ tīvraṃ katham etad bhaviṣyati

    8.35.60

    tatas te pāṇḍavā rājan kauravāś ca mahārathāḥ tatakṣuḥ sāyakais tīkṣṇair nighnanto hi parasparam

    8.36.1

    saṃjaya uvāca kṣatriyās te mahārāja parasparavadhaiṣiṇaḥ anyonyaṃ samare jaghnuḥ kṛtavairāḥ parasparam

    8.36.2

    rathaughāś ca hayaughāś ca naraughāś ca samantataḥ gajaughāś ca mahārāja saṃsaktāḥ sma parasparam

    8.36.3

    gadānāṃ parighāṇāṃ ca kaṇapānāṃ ca sarpatām prāsānāṃ bhiṇḍipālānāṃ bhuśuṇḍīnāṃ ca sarvaśaḥ

    8.36.4

    saṃpātaṃ cānvapaśyāma saṃgrāme bhṛśadāruṇe śalabhā iva saṃpetuḥ samantāc charavṛṣṭayaḥ

    8.36.5

    nāgā nāgān samāsādya vyadhamanta parasparam hayā hayāṃś ca samare rathino rathinas tathā pattayaḥ pattisaṃghaiś ca hayasaṃghair hayās tathā

    8.36.6

    pattayo rathamātaṅgān rathā hastyaśvam eva ca nāgāś ca samare tryaṅgaṃ mamṛduḥ śīghragā nṛpa

    8.36.7

    patatāṃ tatra śūrāṇāṃ krośatāṃ ca parasparam ghoram āyodhanaṃ jajñe paśūnāṃ vaiśasaṃ yathā

    8.36.8

    rudhireṇa samāstīrṇā bhāti bhārata medinī śakragopagaṇākīrṇā prāvṛṣīva yathā dharā

    8.36.9

    yathā vā vāsasī śukle mahārajanarañjite bibhṛyād yuvatiḥ śyāmā tadvad āsīd vasuṃdharā māṃsaśoṇitacitreva śātakaumbhamayīva ca

    8.36.10

    chinnānāṃ cottamāṅgānāṃ bāhūnāṃ corubhiḥ saha kuṇḍalānāṃ praviddhānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca bhārata

    8.36.11

    niṣkāṇām adhisūtrāṇāṃ śarīrāṇāṃ ca dhanvinām varmaṇāṃ sapatākānāṃ saṃghās tatrāpatan bhuvi

    8.36.12

    gajān gajāḥ samāsādya viṣāṇāgrair adārayan viṣāṇābhihatās te ca bhrājante dviradā yathā

    8.36.13

    rudhireṇāvasiktāṅgā gairikaprasravā iva yathā bhrājanti syandantaḥ parvatā dhātumaṇḍitāḥ

    8.36.14

    tomarān gajibhir muktān pratīpān āsthitān bahūn hastair vicerus te nāgā babhañjuś cāpare tathā

    8.36.15

    nārācaiś chinnavarmāṇo bhrājante sma gajottamāḥ himāgame mahārāja vyabhrā iva mahīdharāḥ

    8.36.16

    śaraiḥ kanakapuṅkhais tu citā rejur gajottamāḥ ulkābhiḥ saṃpradīptāgrāḥ parvatā iva māriṣa

    8.36.17

    ke cid abhyāhatā nāgā nāgair naganibhā bhuvi nipetuḥ samare tasmin pakṣavanta ivādrayaḥ

    8.36.18

    apare prādravan nāgāḥ śalyārtā vraṇapīḍitāḥ pratimānaiś ca kumbhaiś ca petur urvyāṃ mahāhave

    8.36.19

    niṣeduḥ siṃhavac cānye nadanto bhairavān ravān mamluś ca bahavo rājaṃś cukūjuś cāpare tathā

    8.36.20

    hayāś ca nihatā bāṇaiḥ svarṇabhāṇḍaparicchadāḥ niṣeduś caiva mamluś ca babhramuś ca diśo daśa

    8.36.21

    apare kṛṣyamāṇāś ca viveṣṭanto mahītale bhāvān bahuvidhāṃś cakrus tāḍitāḥ śaratomaraiḥ

    8.36.22

    narās tu nihatā bhūmau kūjantas tatra māriṣa dṛṣṭvā ca bāndhavān anye pitṝn anye pitāmahān

    8.36.23

    dhāvamānān parāṃś caiva dṛṣṭvānye tatra bhārata gotranāmāni khyātāni śaśaṃsur itaretaram

    8.36.24

    teṣāṃ chinnā mahārāja bhujāḥ kanakabhūṣaṇāḥ udveṣṭante viveṣṭante patante cotpatanti ca

    8.36.25

    nipatanti tathā bhūmau sphuranti ca sahasraśaḥ vegāṃś cānye raṇe cakruḥ sphuranta iva pannagāḥ

    8.36.26

    te bhujā bhogibhogābhāś candanāktā viśāṃ pate lohitārdrā bhṛśaṃ rejus tapanīyadhvajā iva

    8.36.27

    vartamāne tathā ghore saṃkule sarvatodiśam avijñātāḥ sma yudhyante vinighnantaḥ parasparam

    8.36.28

    bhaumena rajasā kīrṇe śastrasaṃpātasaṃkule naiva sve na pare rājan vyajñāyanta tamovṛte

    8.36.29

    tathā tad abhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam śoṇitodā mahānadyaḥ prasasrus tatra cāsakṛt

    8.36.30

    śīrṣapāṣāṇasaṃchannāḥ keśaśaivalaśādvalāḥ asthisaṃghātasaṃkīrṇā dhanuḥśaravarottamāḥ

    8.36.31

    māṃsakardamapaṅkāś ca śoṇitaughāḥ sudāruṇāḥ nadīḥ pravartayām āsur yamarāṣṭravivardhanīḥ

    8.36.32

    tā nadyo ghorarūpāś ca nayantyo yamasādanam avagāḍhā majjayantyaḥ kṣatrasyājanayan bhayam

    8.36.33

    kravyādānāṃ naravyāghra nardatāṃ tatra tatra ha ghoram āyodhanaṃ jajñe pretarājapuropamam

    8.36.34

    utthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ nṛtyanti vai bhūtagaṇāḥ saṃtṛptā māṃsaśoṇitaiḥ

    8.36.35

    pītvā ca śoṇitaṃ tatra vasāṃ pītvā ca bhārata medomajjāvasātṛptās tṛptā māṃsasya caiva hi dhāvamānāś ca dṛśyante kākagṛdhrabalās tathā

    8.36.36

    śūrās tu samare rājan bhayaṃ tyaktvā sudustyajam yodhavratasamākhyātāś cakruḥ karmāṇy abhītavat

    8.36.37

    śaraśaktisamākīrṇe kravyādagaṇasaṃkule vyacaranta gaṇaiḥ śūrāḥ khyāpayantaḥ svapauruṣam

    8.36.38

    anyonyaṃ śrāvayanti sma nāmagotrāṇi bhārata pitṛnāmāni ca raṇe gotranāmāni cābhitaḥ

    8.36.39

    śrāvayanto hi bahavas tatra yodhā viśāṃ pate anyonyam avamṛdnantaḥ śaktitomarapaṭṭiśaiḥ

    8.36.40

    vartamāne tadā yuddhe ghorarūpe sudāruṇe vyaṣīdat kauravī senā bhinnā naur iva sāgare

    8.37.1

    saṃjaya uvāca vartamāne tadā yuddhe kṣatriyāṇāṃ nimajjane gāṇḍīvasya mahān ghoṣaḥ śuśruve yudhi māriṣa

    8.37.2

    saṃśaptakānāṃ kadanam akarod yatra pāṇḍavaḥ kosalānāṃ tathā rājan nārāyaṇabalasya ca

    8.37.3

    saṃśaptakās tu samare śaravṛṣṭiṃ samantataḥ apātayan pārthamūrdhni jayagṛddhāḥ pramanyavaḥ

    8.37.4

    tāṃ vṛṣṭiṃ sahasā rājaṃs tarasā dhārayan prabhuḥ vyagāhata raṇe pārtho vinighnan rathināṃ varaḥ

    8.37.5

    nigṛhya tu rathānīkaṃ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ āsasāda raṇe pārthaḥ suśarmāṇaṃ mahāratham

    8.37.6

    sa tasya śaravarṣāṇi vavarṣa rathināṃ varaḥ tathā saṃśaptakāś caiva pārthasya samare sthitāḥ

    8.37.7

    suśarmā tu tataḥ pārthaṃ viddhvā navabhir āśugaiḥ janārdanaṃ tribhir bāṇair abhyahan dakṣiṇe bhuje tato 'pareṇa bhallena ketuṃ vivyādha māriṣa

    8.37.8

    sa vānaravaro rājan viśvakarmakṛto mahān nanāda sumahan nādaṃ bhīṣayan vai nanarda ca

    8.37.9

    kapes tu ninadaṃ śrutvā saṃtrastā tava vāhinī bhayaṃ vipulam ādāya niśceṣṭā samapadyata

    8.37.10

    tataḥ sā śuśubhe senā niśceṣṭāvasthitā nṛpa nānāpuṣpasamākīrṇaṃ yathā caitrarathaṃ vanam

    8.37.11

    pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ yodhās te kurusattama arjunaṃ siṣicur bāṇaiḥ parvataṃ jaladā iva parivavrus tadā sarve pāṇḍavasya mahāratham

    8.37.12

    te hayān rathacakre ca ratheṣāś cāpi bhārata nigṛhya balavat tūrṇaṃ siṃhanādam athānadan

    8.37.13

    apare jagṛhuś caiva keśavasya mahābhujau pārtham anye mahārāja rathasthaṃ jagṛhur mudā

    8.37.14

    keśavas tu tadā bāhū vidhunvan raṇamūrdhani pātayām āsa tān sarvān duṣṭahastīva hastinaḥ

    8.37.15

    tataḥ kruddho raṇe pārthaḥ saṃvṛtas tair mahārathaiḥ nigṛhītaṃ rathaṃ dṛṣṭvā keśavaṃ cāpy abhidrutam rathārūḍhāṃś ca subahūn padātīṃś cāpy apātayat

    8.37.16

    āsannāṃś ca tato yodhāñ śarair āsannayodhibhiḥ cyāvayām āsa samare keśavaṃ cedam abravīt

    8.37.17

    paśya kṛṣṇa mahābāho saṃśaptakagaṇān mayā kurvāṇān dāruṇaṃ karma vadhyamānān sahasraśaḥ

    8.37.18

    rathabandham imaṃ ghoraṃ pṛthivyāṃ nāsti kaś cana yaḥ saheta pumāṃl loke mad anyo yadupuṃgava

    8.37.19

    ity evam uktvā bībhatsur devadattam athādhamat pāñcajanyaṃ ca kṛṣṇo 'pi pūrayann iva rodasī

    8.37.20

    taṃ tu śaṅkhasvanaṃ śrutvā saṃśaptakavarūthinī saṃcacāla mahārāja vitrastā cābhavad bhṛśam

    8.37.21

    padabandhaṃ tataś cakre pāṇḍavaḥ paravīrahā nāgam astraṃ mahārāja saṃprodīrya muhur muhuḥ

    8.37.22

    yān uddiśya raṇe pārthaḥ padabandhaṃ cakāra ha te baddhāḥ padabandhena pāṇḍavena mahātmanā niśceṣṭā abhavan rājann aśmasāramayā iva

    8.37.23

    niśceṣṭāṃs tu tato yodhān avadhīt pāṇḍunandanaḥ yathendraḥ samare daityāṃs tārakasya vadhe purā

    8.37.24

    te vadhyamānāḥ samare mumucus taṃ rathottamam āyudhāni ca sarvāṇi visraṣṭum upacakramuḥ

    8.37.25

    tataḥ suśarmā rājendra gṛhītāṃ vīkṣya vāhinīm sauparṇam astraṃ tvaritaḥ prāduścakre mahārathaḥ

    8.37.26

    tataḥ suparṇāḥ saṃpetur bhakṣayanto bhujaṃgamān te vai vidudruvur nāgā dṛṣṭvā tān khacarān nṛpa

    8.37.27

    babhau balaṃ tad vimuktaṃ padabandhād viśāṃ pate meghavṛndād yathā mukto bhāskaras tāpayan prajāḥ

    8.37.28

    vipramuktās tu te yodhāḥ phalgunasya rathaṃ prati sasṛjur bāṇasaṃghāṃś ca śastrasaṃghāṃś ca māriṣa

    8.37.29

    tāṃ mahāstramayīṃ vṛṣṭiṃ saṃchidya śaravṛṣṭibhiḥ vyavātiṣṭhat tato yodhān vāsaviḥ paravīrahā

    8.37.30

    suśarmā tu tato rājan bāṇenānataparvaṇā arjunaṃ hṛdaye viddhvā vivyādhānyais tribhiḥ śaraiḥ sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat

    8.37.31

    pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ aindram astram ameyātmā prāduścakre tvarānvitaḥ tato bāṇasahasrāṇi samutpannāni māriṣa

    8.37.32

    sarvadikṣu vyadṛśyanta sūdayanto nṛpa dvipān hayān rathāṃś ca samare śastraiḥ śatasahasraśaḥ

    8.37.33

    vadhyamāne tataḥ sainye vipulā bhīḥ samāviśat saṃśaptakagaṇānāṃ ca gopālānāṃ ca bhārata na hi kaś cit pumāṃs tatra yo 'rjunaṃ pratyayudhyata

    8.37.34

    paśyatāṃ tatra vīrāṇām ahanyata mahad balam hanyamānam apaśyaṃś ca niśceṣṭāḥ sma parākrame

    8.37.35

    ayutaṃ tatra yodhānāṃ hatvā pāṇḍusuto raṇe vyabhrājata raṇe rājan vidhūmo 'gnir iva jvalan

    8.37.36

    caturdaśa sahasrāṇi yāni śiṣṭāni bhārata rathānām ayutaṃ caiva trisāhasrāś ca dantinaḥ

    8.37.37

    tataḥ saṃśaptakā bhūyaḥ parivavrur dhanaṃjayam martavyam iti niścitya jayaṃ vāpi nivartanam

    8.37.38

    tatra yuddhaṃ mahad dhy āsīt tāvakānāṃ viśāṃ pate śūreṇa balinā sārdhaṃ pāṇḍavena kirīṭinā

    8.38.1

    saṃjaya uvāca kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ sūtaputraś ca māriṣa ulūkaḥ saubalaś caiva rājā ca saha sodaraiḥ

    8.38.2

    sīdamānāṃ camūṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputrabhayārditām samujjihīrṣur vegena bhinnāṃ nāvam ivārṇave

    8.38.3

    tato yuddham atīvāsīn muhūrtam iva bhārata bhīrūṇāṃ trāsajananaṃ śūrāṇāṃ harṣavardhanam

    8.38.4

    kṛpeṇa śaravarṣāṇi vipramuktāni saṃyuge sṛñjayāḥ śātayām āsuḥ śalabhānāṃ vrajā iva

    8.38.5

    śikhaṇḍī tu tataḥ kruddho gautamaṃ tvarito yayau vavarṣa śaravarṣāṇi samantād eva brāhmaṇe

    8.38.6

    kṛpas tu śaravarṣaṃ tad vinihatya mahāstravit śikhaṇḍinaṃ raṇe kruddho vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ

    8.38.7

    tataḥ śikhaṇḍī kupītaḥ śaraiḥ saptabhir āhave kṛpaṃ vivyādha subhṛśaṃ kaṅkapatrair ajihmagaiḥ

    8.38.8

    tataḥ kṛpaḥ śarais tīkṣṇaiḥ so 'tividdho mahārathaḥ vyaśvasūtarathaṃ cakre pārṣataṃ tu dvijottamaḥ

    8.38.9

    hatāśvāt tu tato yānād avaplutya mahārathaḥ carmakhaḍge ca saṃgṛhya satvaraṃ brāhmaṇaṃ yayau

    8.38.10

    tam āpatantaṃ sahasā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ chādayām āsa samare tad adbhutam ivābhavat

    8.38.11

    tatrādbhutam apaśyāma śilānāṃ plavanaṃ yathā niśceṣṭo yad raṇe rājañ śikhaṇḍī samatiṣṭhata

    8.38.12

    kṛpeṇa chāditaṃ dṛṣṭvā nṛpottama śikhaṇḍinam pratyudyayau kṛpaṃ tūrṇaṃ dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ

    8.38.13

    dhṛṣṭadyumnaṃ tato yāntaṃ śāradvatarathaṃ prati pratijagrāha vegena kṛtavarmā mahārathaḥ

    8.38.14

    yudhiṣṭhiram athāyāntaṃ śāradvatarathaṃ prati saputraṃ sahasenaṃ ca droṇaputro nyavārayat

    8.38.15

    nakulaṃ sahadevaṃ ca tvaramāṇau mahārathau pratijagrāha te putraḥ śaravarṣeṇa vārayan

    8.38.16

    bhīmasenaṃ karūṣāṃś ca kekayān sahasṛñjayān karṇo vaikartano yuddhe vārayām āsa bhārata

    8.38.17

    śikhaṇḍinas tato bāṇān kṛpaḥ śāradvato yudhi prāhiṇot tvarayā yukto didhakṣur iva māriṣa

    8.38.18

    tāñ śarān preṣitāṃs tena samantād dhemabhūṣaṇān ciccheda khaḍgam āvidhya bhrāmayaṃś ca punaḥ punaḥ

    8.38.19

    śatacandraṃ tataś carma gautamaḥ pārṣatasya ha vyadhamat sāyakais tūrṇaṃ tata uccukruśur janāḥ

    8.38.20

    sa vicarmā mahārāja khaḍgapāṇir upādravat kṛpasya vaśam āpanno mṛtyor āsyam ivāturaḥ

    8.38.21

    śāradvataśarair grastaṃ kliśyamānaṃ mahābalam citraketusuto rājan suketus tvarito yayau

    8.38.22

    vikiran brāhmaṇaṃ yuddhe bahubhir niśitaiḥ śaraiḥ abhyāpatad ameyātmā gautamasya rathaṃ prati

    8.38.23

    dṛṣṭvāviṣahyaṃ taṃ yuddhe brāhmaṇaṃ caritavratam apayātas tatas tūrṇaṃ śikhaṇḍī rājasattama

    8.38.24

    suketus tu tato rājan gautamaṃ navabhiḥ śaraiḥ viddhvā vivyādha saptatyā punaś cainaṃ tribhiḥ śaraiḥ

    8.38.25

    athāsya saśaraṃ cāpaṃ punaś ciccheda māriṣa sārathiṃ ca śareṇāsya bhṛśaṃ marmaṇy atāḍayat

    8.38.26

    gautamas tu tataḥ kruddho dhanur gṛhya navaṃ dṛḍham suketuṃ triṃśatā bāṇaiḥ sarvamarmasv atāḍayat

    8.38.27

    sa vihvalitasarvāṅgaḥ pracacāla rathottame bhūmicāle yathā vṛkṣaś calaty ākampito bhṛśam

    8.38.28

    calatas tasya kāyāt tu śiro jvalitakuṇḍalam soṣṇīṣaṃ saśirastrāṇaṃ kṣurapreṇānvapātayat

    8.38.29

    tac chiraḥ prāpatad bhūmau śyenāhṛtam ivāmiṣam tato 'sya kāyo vasudhāṃ paścāt prāpa tadā cyutaḥ

    8.38.30

    tasmin hate mahārāja trastās tasya padānugāḥ gautamaṃ samare tyaktvā dudruvus te diśo daśa

    8.38.31

    dhṛṣṭadyumnaṃ tu samare saṃnivārya mahābalaḥ kṛtavarmābravīd dhṛṣṭas tiṣṭha tiṣṭheti pārṣatam

    8.38.32

    tad abhūt tumulaṃ yuddhaṃ vṛṣṇipārṣatayo raṇe āmiṣārthe yathā yuddhaṃ śyenayor gṛddhayor nṛpa

    8.38.33

    dhṛṣṭadyumnas tu samare hārdikyaṃ navabhiḥ śaraiḥ ājaghānorasi kruddhaḥ pīḍayan hṛdikātmajam

    8.38.34

    kṛtavarmā tu samare pārṣatena dṛḍhāhataḥ pārṣataṃ sarathaṃ sāśvaṃ chādayām āsa sāyakaiḥ

    8.38.35

    sarathaś chādito rājan dhṛṣṭadyumno na dṛśyate meghair iva paricchanno bhāskaro jaladāgame

    8.38.36

    vidhūya taṃ bāṇagaṇaṃ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ vyarocata raṇe rājan dhṛṣṭadyumnaḥ kṛtavraṇaḥ

    8.38.37

    tatas tu pārṣataḥ kruddhaḥ śastravṛṣṭiṃ sudāruṇām kṛtavarmāṇam āsādya vyasṛjat pṛtanāpatiḥ

    8.38.38

    tām āpatantīṃ sahasā śastravṛṣṭiṃ nirantarām śarair anekasāhasrair hārdikyo vyadhamad yudhi

    8.38.39

    dṛṣṭvā tu dāritāṃ yuddhe śastravṛṣṭiṃ duruttarām kṛtavarmāṇam abhyetya vārayām āsa pārṣataḥ

    8.38.40

    sārathiṃ cāsya tarasā prāhiṇod yamasādanam bhallena śitadhāreṇa sa hataḥ prāpatad rathāt

    8.38.41

    dhṛṣṭadyumnas tu balavāñ jitvā śatruṃ mahāratham kauravān samare tūrṇaṃ vārayām āsa sāyakaiḥ

    8.38.42

    tatas te tāvakā yodhā dhṛṣṭadyumnam upādravan siṃhanādaravaṃ kṛtvā tato yuddham avartata

    8.39.1

    saṃjaya uvāca drauṇir yudhiṣṭhiraṃ dṛṣṭvā śaineyenābhirakṣitam draupadeyais tathā śūrair abhyavartata hṛṣṭavat

    8.39.2

    kirann iṣugaṇān ghorān svarṇapuṅkhāñ śilāśitān darśayan vividhān mārgāñ śikṣārthaṃ laghuhastavat

    8.39.3

    tataḥ khaṃ pūrayām āsa śarair divyāstramantritaiḥ yudhiṣṭhiraṃ ca samare paryavārayad astravit

    8.39.4

    drauṇāyaniśaracchannaṃ na prājñāyata kiṃ cana bāṇabhūtam abhūt sarvam āyodhanaśiro hi tat

    8.39.5

    bāṇajālaṃ diviṣṭhaṃ tat svarṇajālavibhūṣitam śuśubhe bharataśreṣṭha vitānam iva viṣṭhitam

    8.39.6

    tena channe raṇe rājan bāṇajālena bhāsvatā abhracchāyeva saṃjajñe bāṇaruddhe nabhastale

    8.39.7

    tatrāścaryam apaśyāma bāṇabhūte tathāvidhe na sma saṃpatate bhūmau dṛṣṭvā drauṇeḥ parākramam

    8.39.8

    lāghavaṃ droṇaputrasya dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ vyasmayanta mahārāja na cainaṃ prativīkṣitum śekus te sarvarājānas tapantam iva bhāskaram

    8.39.9

    sātyakir yatamānas tu dharmarājaś ca pāṇḍavaḥ tathetarāṇi sainyāni na sma cakruḥ parākramam

    8.39.10

    vadhyamāne tataḥ sainye draupadeyā mahārathāḥ sātyakir dharmarājaś ca pāñcālāś cāpi saṃgatāḥ tyaktvā mṛtyubhayaṃ ghoraṃ drauṇāyanim upādravan

    8.39.11

    sātyakiḥ pañcaviṃśatyā drauṇiṃ viddhvā śilāmukhaiḥ punar vivyādha nārācaiḥ saptabhiḥ svarṇabhūṣitaiḥ

    8.39.12

    yudhiṣṭhiras trisaptatyā prativindhyaś ca saptabhiḥ śrutakarmā tribhir bāṇaiḥ śrutakīrtis tu saptabhiḥ

    8.39.13

    sutasomaś ca navabhiḥ śatānīkaś ca saptabhiḥ anye ca bahavaḥ śūrā vivyadhus taṃ samantataḥ

    8.39.14

    so 'tikruddhas tato rājann āśīviṣa iva śvasan sātyakiṃ pañcaviṃśatyā prāvidhyata śilāśitaiḥ

    8.39.15

    śrutakīrtiṃ ca navabhiḥ sutasomaṃ ca pañcabhiḥ aṣṭabhiḥ śrutakarmāṇaṃ prativindhyaṃ tribhiḥ śaraiḥ śatānīkaṃ ca navabhir dharmaputraṃ ca saptabhiḥ

    8.39.16

    athetarāṃs tataḥ śūrān dvābhyāṃ dvābhyām atāḍayat śrutakīrtes tathā cāpaṃ ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ

    8.39.17

    athānyad dhanur ādāya śrutakīrtir mahārathaḥ drauṇāyaniṃ tribhir viddhvā vivyādhānyaiḥ śitaiḥ śaraiḥ

    8.39.18

    tato drauṇir mahārāja śaravarṣeṇa bhārata chādayām āsa tat sainyaṃ samantāc ca śarair nṛpān

    8.39.19

    tataḥ punar ameyātmā dharmarājasya kārmukam drauṇiś ciccheda vihasan vivyādha ca śarais tribhiḥ

    8.39.20

    tato dharmasuto rājan pragṛhyānyan mahad dhanuḥ drauṇiṃ vivyādha saptatyā bāhvor urasi cārdayat

    8.39.21

    sātyakis tu tataḥ kruddho drauṇeḥ praharato raṇe ardhacandreṇa tīkṣṇena dhanuś chittvānadad bhṛśam

    8.39.22

    chinnadhanvā tato drauṇiḥ śaktyā śaktimatāṃ varaḥ sārathiṃ pātayām āsa śaineyasya rathād drutam

    8.39.23

    athānyad dhanur ādāya droṇaputraḥ pratāpavān śaineyaṃ śaravarṣeṇa chādayām āsa bhārata

    8.39.24

    tasyāśvāḥ pradrutāḥ saṃkhye patite rathasārathau tatra tatraiva dhāvantaḥ samadṛśyanta bhārata

    8.39.25

    yudhiṣṭhirapurogās te drauṇiṃ śastrabhṛtāṃ varam abhyavarṣanta vegena visṛjantaḥ śitāñ śarān

    8.39.26

    āgacchamānāṃs tān dṛṣṭvā raudrarūpān paraṃtapaḥ prahasan pratijagrāha droṇaputro mahāraṇe

    8.39.27

    tataḥ śaraśatajvālaḥ senākakṣaṃ mahārathaḥ drauṇir dadāha samare kakṣam agnir yathā vane

    8.39.28

    tad balaṃ pāṇḍuputrasya droṇaputrapratāpitam cukṣubhe bharataśreṣṭha timineva nadīmukham

    8.39.29

    dṛṣṭvā te ca mahārāja droṇaputraparākramam nihatān menire sarvān pāṇḍūn droṇasutena vai

    8.39.30

    yudhiṣṭhiras tu tvarito drauṇiṃ śliṣya mahāratham abravīd droṇaputraṃ tu roṣāmarṣasamanvitaḥ

    8.39.31

    naiva nāma tava prītir naiva nāma kṛtajñatā yatas tvaṃ puruṣavyāghra mām evādya jighāṃsasi

    8.39.32

    brāhmaṇena tapaḥ kāryaṃ dānam adhyayanaṃ tathā kṣatriyeṇa dhanur nāmyaṃ sa bhavān brāhmaṇabruvaḥ

    8.39.33

    miṣatas te mahābāho jeṣyāmi yudhi kauravān kuruṣva samare karma brahmabandhur asi dhruvam

    8.39.34

    evam ukto mahārāja droṇaputraḥ smayann iva yuktatvaṃ tac ca saṃcintya nottaraṃ kiṃ cid abravīt

    8.39.35

    anuktvā ca tataḥ kiṃ cic charavarṣeṇa pāṇḍavam chādayām āsa samare kruddho 'ntaka iva prajāḥ

    8.39.36

    saṃchādyamānas tu tadā droṇaputreṇa māriṣa pārtho 'payātaḥ śīghraṃ vai vihāya mahatīṃ camūm

    8.39.37

    apayāte tatas tasmin dharmaputre yudhiṣṭhire droṇaputraḥ sthito rājan pratyādeśān mahātmanaḥ

    8.39.38

    tato yudhiṣṭhiro rājā tyaktvā drauṇiṃ mahāhave prayayau tāvakaṃ sainyaṃ yuktaḥ krūrāya karmaṇe

    8.40.1

    saṃjaya uvāca bhīmasenaṃ sapāñcālyaṃ cedikekayasaṃvṛtam vaikartanaḥ svayaṃ ruddhvā vārayām āsa sāyakaiḥ

    8.40.2

    tatas tu cedikārūṣān sṛñjayāṃś ca mahārathān karṇo jaghāna saṃkruddho bhīmasenasya paśyataḥ

    8.40.3

    bhīmasenas tataḥ karṇaṃ vihāya rathasattamam prayayau kauravaṃ sainyaṃ kakṣam agnir iva jvalan

    8.40.4

    sūtaputro 'pi samare pāñcālān kekayāṃs tathā sṛñjayāṃś ca maheṣvāsān nijaghāna sahasraśaḥ

    8.40.5

    saṃśaptakeṣu pārthaś ca kauraveṣu vṛkodaraḥ pāñcāleṣu tathā karṇaḥ kṣayaṃ cakrūr mahārathāḥ

    8.40.6

    te kṣatriyā dahyamānās tribhis taiḥ pāvakopamaiḥ jagmur vināśaṃ samare rājan durmantrite tava

    8.40.7

    tato duryodhanaḥ kruddho nakulaṃ navabhiḥ śaraiḥ vivyādha bharataśreṣṭha caturaś cāsya vājinaḥ

    8.40.8

    tataḥ punar ameyātmā tava putro janādhipaḥ kṣureṇa sahadevasya dhvajaṃ ciccheda kāñcanam

    8.40.9

    nakulas tu tataḥ kruddhas tava putraṃ trisaptabhiḥ jaghāna samare rājan sahadevaś ca pañcabhiḥ

    8.40.10

    tāv ubhau bharataśreṣṭhau śreṣṭhau sarvadhanuṣmatām vivyādhorasi saṃkruddhaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ

    8.40.11

    tato 'parābhyāṃ bhallābhyāṃ dhanuṣī samakṛntata yamayoḥ prahasan rājan vivyādhaiva ca saptabhiḥ

    8.40.12

    tāv anye dhanuṣī śreṣṭhe śakracāpanibhe śubhe pragṛhya rejatuḥ śūrau devaputrasamau yudhi

    8.40.13

    tatas tau rabhasau yuddhe bhrātarau bhrātaraṃ nṛpa śarair vavarṣatur ghorair mahāmeghau yathācalam

    8.40.14

    tataḥ kruddho mahārāja tava putro mahārathaḥ pāṇḍuputrau maheṣvāsau vārayām āsa patribhiḥ

    8.40.15

    dhanurmaṇḍalam evāsya dṛśyate yudhi bhārata sāyakāś caiva dṛśyante niścarantaḥ samantataḥ

    8.40.16

    tasya sāyakasaṃchannau cakāśetāṃ ca pāṇḍavau meghacchannau yathā vyomni candrasūryau hataprabhau

    8.40.17

    te tu bāṇā mahārāja hemapuṅkhāḥ śilāśitāḥ ācchādayan diśaḥ sarvāḥ sūryasyevāṃśavas tadā

    8.40.18

    bāṇabhūte tatas tasmin saṃchanne ca nabhastale yamābhyāṃ dadṛśe rūpaṃ kālāntakayamopamam

    8.40.19

    parākramaṃ tu taṃ dṛṣṭvā tava sūnor mahārathāḥ mṛtyor upāntikaṃ prāptau mādrīputrau sma menire

    8.40.20

    tataḥ senāpatī rājan pāṇḍavasya mahātmanaḥ pārṣataḥ prayayau tatra yatra rājā suyodhanaḥ

    8.40.21

    mādrīputrau tataḥ śūrau vyatikramya mahārathau dhṛṣṭadyumnas tava sutaṃ tāḍayām āsa sāyakaiḥ

    8.40.22

    tam avidhyad ameyātmā tava putro 'tyamarṣaṇaḥ pāñcālyaṃ pañcaviṃśatyā prahasya puruṣarṣabha

    8.40.23

    tataḥ punar ameyātmā putras te pṛthivīpate viddhvā nanāda pāñcālyaṃ ṣaṣṭyā pañcabhir eva ca

    8.40.24

    athāsya saśaraṃ cāpaṃ hastāvāpaṃ ca māriṣa kṣurapreṇa sutīkṣṇena rājā ciccheda saṃyuge

    8.40.25

    tad apāsya dhanuś chinnaṃ pāñcālyaḥ śatrukarśanaḥ anyad ādatta vegena dhanur bhārasahaṃ navam

    8.40.26

    prajvalann iva vegena saṃrambhād rudhirekṣaṇaḥ aśobhata maheṣvāso dhṛṣṭadyumnaḥ kṛtavraṇaḥ

    8.40.27

    sa pañcadaśa nārācāñ śvasataḥ pannagān iva jighāṃsur bharataśreṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumno vyavāsṛjat

    8.40.28

    te varma hemavikṛtaṃ bhittvā rājñaḥ śilāśitāḥ viviśur vasudhāṃ vegāt kaṅkabarhiṇavāsasaḥ

    8.40.29

    so 'tividdho mahārāja putras te 'tivyarājata vasante puṣpaśabalaḥ sapuṣpa iva kiṃśukaḥ

    8.40.30

    sa chinnavarmā nārācaiḥ prahārair jarjaracchaviḥ dhṛṣṭadyumnasya bhallena kruddhaś ciccheda kārmukam

    8.40.31

    athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ sāyakair daśabhī rājan bhruvor madhye samārdayat

    8.40.32

    tasya te 'śobhayan vaktraṃ karmāraparimārjitāḥ praphullaṃ campakaṃ yadvad bhramarā madhulipsavaḥ

    8.40.33

    tad apāsya dhanuś chinnaṃ dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ anyad ādatta vegena dhanur bhallāṃś ca ṣoḍaśa

    8.40.34

    tato duryodhanasyāśvān hatvā sūtaṃ ca pañcabhiḥ dhanuś ciccheda bhallena jātarūpapariṣkṛtam

    8.40.35

    rathaṃ sopaskaraṃ chatraṃ śaktiṃ khaḍgaṃ gadāṃ dhvajam bhallaiś ciccheda navabhiḥ putrasya tava pārṣataḥ

    8.40.36

    tapanīyāṅgadaṃ citraṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubham dhvajaṃ kurupateś chinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ

    8.40.37

    duryodhanaṃ tu virathaṃ chinnasarvāyudhaṃ raṇe bhrātaraḥ paryarakṣanta sodaryā bharatarṣabha

    8.40.38

    tam āropya rathe rājan daṇḍadhāro janādhipaṃ apovāha ca saṃbhrānto dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ

    8.40.39

    karṇas tu sātyakiṃ jitvā rājagṛddhī mahābalaḥ droṇahantāram ugreṣuṃ sasārābhimukhaṃ raṇe

    8.40.40

    taṃ pṛṣṭhato 'bhyayāt tūrṇaṃ śaineyo vitudañ śaraiḥ vāraṇaṃ jaghanopānte viṣāṇābhyām iva dvipaḥ

    8.40.41

    sa bhārata mahān āsīd yodhānāṃ sumahātmanām karṇapārṣatayor madhye tvadīyānāṃ mahāraṇaḥ

    8.40.42

    na pāṇḍavānāṃ nāsmākaṃ yodhaḥ kaś cit parāṅmukhaḥ pratyadṛśyata yat karṇaḥ pāñcālāṃs tvarito yayau

    8.40.43

    tasmin kṣaṇe naraśreṣṭha gajavājinarakṣayaḥ prādurāsīd ubhayato rājan madhyaṃgate 'hani

    8.40.44

    pāñcālās tu mahārāja tvaritā vijigīṣavaḥ sarvato 'bhyadravan karṇaṃ patatriṇa iva drumam

    8.40.45

    teṣām ādhirathiḥ kruddho yatamānān manasvinaḥ vicinvann eva bāṇāgraiḥ samāsādayad agrataḥ

    8.40.46

    vyāghraketuṃ suśarmāṇaṃ śaṅkuṃ cograṃ dhanaṃjayam śuklaṃ ca rocamānaṃ ca siṃhasenaṃ ca durjayam

    8.40.47

    te vīrā rathavegena parivavrur narottamam sṛjantaṃ sāyakān kruddhaṃ karṇam āhavaśobhinam

    8.40.48

    yudhyamānāṃs tu tāñ śūrān manujendraḥ pratāpavān aṣṭābhir aṣṭau rādheyo nyahanan niśitaiḥ śaraiḥ

    8.40.49

    athāparān mahārāja sūtaputraḥ pratāpavān jaghāna bahusāhasrān yodhān yuddhaviśāradaḥ

    8.40.50

    viṣṇuṃ ca viṣṇukarmāṇaṃ devāpiṃ bhadram eva ca daṇḍaṃ ca samare rājaṃś citraṃ citrāyudhaṃ harim

    8.40.51

    siṃhaketuṃ rocamānaṃ śalabhaṃ ca mahāratham nijaghāna susaṃkruddhaś cedīnāṃ ca mahārathān

    8.40.52

    teṣām ādadataḥ prāṇān āsīd ādhirather vapuḥ śoṇitābhyukṣitāṅgasya rudrasyevorjitaṃ mahat

    8.40.53

    tatra bhārata karṇena mātaṅgās tāḍitāḥ śaraiḥ sarvato 'bhyadravan bhītāḥ kurvanto mahad ākulam

    8.40.54

    nipetur urvyāṃ samare karṇasāyakapīḍitāḥ kurvanto vividhān nādān vajranunnā ivācalāḥ

    8.40.55

    gajavājimanuṣyaiś ca nipatadbhiḥ samantataḥ rathaiś cāvagatair mārge paryastīryata medinī

    8.40.56

    naiva bhīṣmo na ca droṇo nāpy anye yudhi tāvakāḥ cakruḥ sma tādṛśaṃ karma yādṛśaṃ vai kṛtaṃ raṇe

    8.40.57

    sūtaputreṇa nāgeṣu ratheṣu ca hayeṣu ca nareṣu ca naravyāghra kṛtaṃ sma kadanaṃ mahat

    8.40.58

    mṛgamadhye yathā siṃho dṛśyate nirbhayaś caran pāñcālānāṃ tathā madhye karṇo 'carad abhītavat

    8.40.59

    yathā mṛgagaṇāṃs trastān siṃho drāvayate diśaḥ pāñcālānāṃ rathavrātān karṇo drāvayate tathā

    8.40.60

    siṃhāsyaṃ ca yathā prāpya na jīvanti mṛgāḥ kva cit tathā karṇam anuprāpya na jīvanti mahārathāḥ

    8.40.61

    vaiśvānaraṃ yathā dīptaṃ dahyante prāpya vai janāḥ karṇāgninā raṇe tadvad dagdhā bhārata sṛñjayāḥ

    8.40.62

    karṇena cediṣv ekena pāñcāleṣu ca bhārata viśrāvya nāma nihatā bahavaḥ śūrasaṃmatāḥ

    8.40.63

    mama cāsīn manuṣyendra dṛṣṭvā karṇasya vikramam naiko 'py ādhirather jīvan pāñcālyo mokṣyate yudhi

    8.40.64

    pāñcālān vidhaman saṃkhye sūtaputraḥ pratāpavān abhyadhāvata saṃkruddho dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram

    8.40.65

    dhṛṣṭadyumnaś ca rājānaṃ draupadeyāś ca māriṣa parivavrur amitraghnaṃ śataśaś cāpare janāḥ

    8.40.66

    śikhaṇḍī sahadevaś ca nakulo nākulis tathā janamejayaḥ śiner naptā bahavaś ca prabhadrakāḥ

    8.40.67

    ete purogamā bhūtvā dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge karṇam asyantaṃ iṣvastrair vicerur amitaujasaḥ

    8.40.68

    tāṃs tatrādhirathiḥ saṃkhye cedipāñcālapāṇḍavān eko bahūn abhyapatad garutman pannagān iva

    8.40.69

    bhīmasenas tu saṃkruddhaḥ kurūn madrān sakekayān ekaḥ saṃkhye maheṣvāso yodhayan bahv aśobhata

    8.40.70

    tatra marmasu bhīmena nārācais tāḍitā gajāḥ prapatanto hatārohāḥ kampayanti sma medinīm

    8.40.71

    vājinaś ca hatārohāḥ pattayaś ca gatāsavaḥ śerate yudhi nirbhinnā vamanto rudhiraṃ bahu

    8.40.72

    sahasraśaś ca rathinaḥ patitāḥ patitāyudhāḥ akṣatāḥ samadṛśyanta bhīmād bhītā gatāsavaḥ

    8.40.73

    rathibhir vājibhiḥ sūtaiḥ pattibhiś ca tathā gajaiḥ bhīmasenaśaracchinnair āstīrṇā vasudhābhavat

    8.40.74

    tat stambhitam ivātiṣṭhad bhīmasenabalārditam duryodhanabalaṃ rājan nirutsāhaṃ kṛtavraṇam

    8.40.75

    niśceṣṭaṃ tumule dīnaṃ babhau tasmin mahāraṇe prasannasalilaḥ kāle yathā syāt sāgaro nṛpa

    8.40.76

    manyuvīryabalopetaṃ balāt paryavaropitam abhavat tava putrasya tat sainyam iṣubhis tadā rudhiraughapariklinnaṃ rudhirārdraṃ babhūva ha

    8.40.77

    sūtaputro raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānām anīkinīm bhīmasenaḥ kurūṃś cāpi drāvayan bahv aśobhata

    8.40.78

    vartamāne tathā raudre saṃgrāme 'dbhutadarśane nihatya pṛtanāmadhye saṃśaptakagaṇān bahūn

    8.40.79

    arjuno jayatāṃ śreṣṭho vāsudevam athābravīt prabhagnaṃ balam etad dhi yotsyamānaṃ janārdana

    8.40.80

    ete dhāvanti sagaṇāḥ saṃśaptakamahārathāḥ apārayanto madbāṇān siṃhaśabdān mṛgā iva

    8.40.81

    dīryate ca mahat sainyaṃ sṛñjayānāṃ mahāraṇe hastikakṣyo hy asau kṛṣṇa ketuḥ karṇasya dhīmataḥ dṛśyate rājasainyasya madhye vicarato muhuḥ

    8.40.82

    na ca karṇaṃ raṇe śaktā jetum anye mahārathāḥ jānīte hi bhavān karṇaṃ vīryavantaṃ parākrame

    8.40.83

    tatra yāhi yataḥ karṇo drāvayaty eṣa no balam

    8.40.84

    varjayitvā raṇe yāhi sūtaputraṃ mahāratham śramo mā bādhate kṛṣṇa yathā vā tava rocate

    8.40.85

    etac chrutvā mahārāja govindaḥ prahasann iva abravīd arjunaṃ tūrṇaṃ kauravāñ jahi pāṇḍava

    8.40.86

    tatas tava mahat sainyaṃ govindapreritā hayāḥ haṃsavarṇāḥ praviviśur vahantaḥ kṛṣṇapāṇḍavau

    8.40.87

    keśavaprahitair aśvaiḥ śvetaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ praviśadbhis tava balaṃ caturdiśam abhidyata

    8.40.88

    tau vidārya mahāsenāṃ praviṣṭau keśavārjunau kruddhau saṃrambharaktākṣau vyabhrājetāṃ mahādyutī

    8.40.89

    yuddhaśauṇḍau samāhūtāv aribhis tau raṇādhvaram yajvabhir vidhināhūtau makhe devāv ivāśvinau

    8.40.90

    kruddhau tau tu naravyāghrau vegavantau babhūvatuḥ talaśabdena ruṣitau yathā nāgau mahāhave

    8.40.91

    vigāhan sa rathānīkam aśvasaṃghāṃś ca phalgunaḥ vyacarat pṛtanāmadhye pāśahasta ivāntakaḥ

    8.40.92

    taṃ dṛṣṭvā yudhi vikrāntaṃ senāyāṃ tava bhārata saṃśaptakagaṇān bhūyaḥ putras te samacodayat

    8.40.93

    tato rathasahasreṇa dviradānāṃ tribhiḥ śataiḥ caturdaśasahasraiś ca turagāṇāṃ mahāhave

    8.40.94

    dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ padātīnāṃ ca dhanvinām śūrāṇāṃ nāmalabdhānāṃ viditānāṃ samantataḥ abhyavartanta tau vīrau chādayanto mahārathāḥ

    8.40.95

    sa chādyamānaḥ samare śaraiḥ parabalārdanaḥ darśayan raudram ātmānaṃ pāśahasta ivāntakaḥ nighnan saṃśaptakān pārthaḥ prekṣaṇīyataro 'bhavat

    8.40.96

    tato vidyutprabhair bāṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ nirantaram ivākāśam āsīn nunnaiḥ kirīṭinā

    8.40.97

    kirīṭibhujanirmuktaiḥ saṃpatadbhir mahāśaraiḥ samācchannaṃ babhau sarvaṃ kādraveyair iva prabho

    8.40.98

    rukmapuṅkhān prasannāgrāñ śarān saṃnataparvaṇaḥ adarśayad ameyātmā dikṣu sarvāsu pāṇḍavaḥ

    8.40.99

    hatvā daśa sahasrāṇi pārthivānāṃ mahārathaḥ saṃśaptakānāṃ kaunteyaḥ prapakṣaṃ tvarito 'bhyayāt

    8.40.100

    prapakṣaṃ sa samāsādya pārthaḥ kāmbojarakṣitam pramamātha balād bāṇair dānavān iva vāsavaḥ

    8.40.101

    pracicchedāśu bhallaiś ca dviṣatām ātatāyinām śastrapāṇīṃs tathā bāhūṃs tathāpi ca śirāṃsy uta

    8.40.102

    aṅgāṅgāvayavaiś chinnair vyāyudhās te 'patan kṣitau viṣvagvātābhisaṃbhagnā bahuśākhā iva drumāḥ

    8.40.103

    hastyaśvarathapattīnāṃ vrātān nighnantam arjunam sudakṣiṇād avarajaḥ śaravṛṣṭyābhyavīvṛṣat

    8.40.104

    asyāsyato 'rdhacandrābhyāṃ sa bāhū parighopamau pūrṇacandrābhavaktraṃ ca kṣureṇābhyahanac chiraḥ

    8.40.105

    sa papāta tato vāhāt svalohitaparisravaḥ manaḥśilāgireḥ śṛṅgaṃ vajreṇevāvadāritam

    8.40.106

    sudakṣiṇād avarajaṃ kāmbojaṃ dadṛśur hatam prāṃśuṃ kamalapatrākṣam atyarthaṃ priyadarśanam kāñcanastambhasaṃkāśaṃ bhinnaṃ hemagiriṃ yathā

    8.40.107

    tato 'bhavat punar yuddhaṃ ghoram adbhutadarśanam nānāvasthāś ca yodhānāṃ babhūvus tatra yudhyatām

    8.40.108

    eteṣv āvarjitair aśvaiḥ kāmbojair yavanaiḥ śakaiḥ śoṇitāktais tadā raktaṃ sarvam āsīd viśāṃ pate

    8.40.109

    rathai rathāśvasūtaiś ca hatārohaiś ca vājibhiḥ dviradaiś ca hatārohair mahāmātrair hatadvipaiḥ anyonyena mahārāja kṛto ghoro janakṣayaḥ

    8.40.110

    tasmin prapakṣe pakṣe ca vadhyamāne mahātmanā arjunaṃ jayatāṃ śreṣṭhaṃ tvarito drauṇir āyayau

    8.40.111

    vidhunvāno mahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam ādadānaḥ śarān ghorān svaraśmīn iva bhāskaraḥ

    8.40.112

    taiḥ patadbhir mahārāja drauṇimuktaiḥ samantataḥ saṃchāditau rathasthau tāv ubhau kṛṣṇadhanaṃjayau

    8.40.113

    tataḥ śaraśatais tīkṣṇair bhāradvājaḥ pratāpavān niśceṣṭau tāv ubhau cakre yuddhe mādhavapāṇḍavau

    8.40.114

    hāhākṛtam abhūt sarvaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ tathā carācarasya goptārau dṛṣṭvā saṃchāditau śaraiḥ

    8.40.115

    siddhacāraṇasaṃghāś ca saṃpetur vai samantataḥ cintayanto bhaved adya lokānāṃ svasty apīty aha

    8.40.116

    na mayā tādṛśo rājan dṛṣṭapūrvaḥ parākramaḥ saṃjajñe yādṛśo drauṇeḥ kṛṣṇau saṃchādayiṣyataḥ

    8.40.117

    drauṇes tu dhanuṣaḥ śabdam ahitatrāsanaṃ raṇe aśrauṣaṃ bahuśo rājan siṃhasya nadato yathā

    8.40.118

    jyā cāsya carato yuddhe savyadakṣiṇam asyataḥ vidyud ambudamadhyasthā bhrājamāneva sābhavat

    8.40.119

    sa tathā kṣiprakārī ca dṛḍhahastaś ca pāṇḍavaḥ saṃmohaṃ paramaṃ gatvā praikṣata droṇajaṃ tataḥ

    8.40.120

    sa vikramaṃ hṛtaṃ mene ātmanaḥ sumahātmanā tathāsya samare rājan vapur āsīt sudurdṛśam

    8.40.121

    drauṇipāṇḍavayor evaṃ vartamāne mahāraṇe vardhamāne ca rājendra droṇaputre mahābale hīyamāne ca kaunteye kṛṣṇaṃ roṣaḥ samabhyayāt

    8.40.122

    sa roṣān niḥśvasan rājan nirdahann iva cakṣuṣā drauṇiṃ hy apaśyat saṃgrāme phalgunaṃ ca muhur muhuḥ

    8.40.123

    tataḥ kruddho 'bravīt kṛṣṇaḥ pārthaṃ sapraṇayaṃ tadā atyadbhutam idaṃ pārtha tava paśyāmi saṃyuge atiśete hi yatra tvā droṇaputro 'dya bhārata

    8.40.124

    kaccit te gāṇḍivaṃ haste rathe tiṣṭhasi cārjuna kaccit kuśalinau bāhū kaccid vīryaṃ tad eva te

    8.40.125

    evam uktas tu kṛṣṇena kṣiptvā bhallāṃś caturdaśa tvaramāṇas tvarākāle drauṇer dhanur athācchinat dhvajaṃ chatraṃ patākāṃ ca rathaṃ śaktiṃ gadāṃ tathā

    8.40.126

    jatrudeśe ca subhṛśaṃ vatsadantair atāḍayat sa mūrcchāṃ paramāṃ gatvā dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ

    8.40.127

    taṃ visaṃjñaṃ mahārāja kirīṭibhayapīḍitam apovāha raṇāt sūto rakṣamāṇo dhanaṃjayāt

    8.40.128

    etasminn eva kāle tu vijayaḥ śatrutāpanaḥ nyavadhīt tāvakaṃ sainyaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ paśyatas tava putrasya tasya vīrasya bhārata

    8.40.129

    evam eṣa kṣayo vṛttas tāvakānāṃ paraiḥ saha krūro viśasano ghoro rājan durmantrite tava

    8.40.130

    saṃśaptakāṃś ca kaunteyaḥ kurūṃś cāpi vṛkodaraḥ vasuṣeṇaṃ ca pāñcālaḥ kṛtsnena vyadhamad raṇe

    8.41.1

    saṃjaya uvāca tvaramāṇaḥ punaḥ kṛṣṇaḥ pārtham abhyavadac chanaiḥ paśya kauravya rājānam apayātāṃś ca pāṇḍavān

    8.41.2

    karṇaṃ paśya mahāraṅge jvalantam iva pāvakam asau bhīmo maheṣvāsaḥ saṃnivṛtto raṇaṃ prati

    8.41.3

    tam ete 'nu nivartante dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ pāñcālānāṃ sṛñjayānāṃ pāṇḍavānāṃ ca yan mukham nivṛttaiś ca tathā pārthair bhagnaṃ śatrubalaṃ mahat

    8.41.4

    kauravān dravato hy eṣa karṇo dhārayate 'rjuna antakapratimo vege śakratulyaparākramaḥ

    8.41.5

    asau gacchati kauravya drauṇir astrabhṛtāṃ varaḥ tam eṣa pradrutaḥ saṃkhye dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ

    8.41.6

    sarvaṃ vyācaṣṭa durdharṣo vāsudevaḥ kirīṭine tato rājan prādurāsīn mahāghoro mahāraṇaḥ

    8.41.7

    siṃhanādaravāś cātra prādurāsan samāgame ubhayoḥ senayo rājan mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

    8.42.1

    saṃjaya uvāca tataḥ punaḥ samājagmur abhītāḥ kurusṛñjayāḥ yudhiṣṭhiramukhāḥ pārthā vaikartanamukhā vayam

    8.42.2

    tataḥ pravavṛte bhīmaḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ karṇasya pāṇḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ

    8.42.3

    tasmin pravṛtte saṃgrāme tumule śoṇitodake saṃśaptakeṣu śūreṣu kiṃcicchiṣṭeṣu bhārata

    8.42.4

    dhṛṣṭadyumno mahārāja sahitaḥ sarvarājabhiḥ karṇam evābhidudrāva pāṇḍavāś ca mahārathāḥ

    8.42.5

    āgacchamānāṃs tān saṃkhye prahṛṣṭān vijayaiṣiṇaḥ dadhāraiko raṇe karṇo jalaughān iva parvataḥ

    8.42.6

    tam āsādya tu te karṇaṃ vyaśīryanta mahārathāḥ yathācalaṃ samāsādya jalaughāḥ sarvatodiśam tayor āsīn mahārāja saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ

    8.42.7

    dhṛṣṭadyumnas tu rādheyaṃ śareṇa nataparvaṇā tāḍayām āsa saṃkruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

    8.42.8

    vijayaṃ tu dhanuḥśreṣṭhaṃ vidhunvāno mahārathaḥ pārṣatasya dhanuś chittvā śarān āśīviṣopamān tāḍayām āsa saṃkruddhaḥ pārṣataṃ navabhiḥ śaraiḥ

    8.42.9

    te varma hemavikṛtaṃ bhittvā tasya mahātmanaḥ śoṇitāktā vyarājanta śakragopā ivānagha

    8.42.10

    tad apāsya dhanuś chinnaṃ dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ anyad dhanur upādāya śarāṃś cāśīviṣopamān karṇaṃ vivyādha saptatyā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

    8.42.11

    tathaiva rājan karṇo 'pi pārṣataṃ śatrutāpanam droṇaśatruṃ maheṣvāso vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

    8.42.12

    tasya karṇo mahārāja śaraṃ kanakabhūṣaṇam preṣayām āsa saṃkruddho mṛtyudaṇḍam ivāparam

    8.42.13

    tam āpatantaṃ sahasā ghorarūpaṃ viśāṃ pate ciccheda saptadhā rājañ śaineyaḥ kṛtahastavat

    8.42.14

    dṛṣṭvā vinihitaṃ bāṇaṃ śaraiḥ karṇo viśāṃ pate sātyakiṃ śaravarṣeṇa samantāt paryavārayat

    8.42.15

    vivyādha cainaṃ samare nārācais tatra saptabhiḥ taṃ pratyavidhyac chaineyaḥ śarair hemavibhūṣitaiḥ

    8.42.16

    tato yuddham atīvāsīc cakṣuḥśrotrabhayāvaham rājan ghoraṃ ca citraṃ ca prekṣaṇīyaṃ samantataḥ

    8.42.17

    sarveṣāṃ tatra bhūtānāṃ lomaharṣo vyajāyata tad dṛṣṭvā samare karma karṇaśaineyayor nṛpa

    8.42.18

    etasminn antare drauṇir abhyayāt sumahābalam pārṣataṃ śatrudamanaṃ śatruvīryāsunāśanam

    8.42.19

    abhyabhāṣata saṃkruddho drauṇir dūre dhanaṃjaye tiṣṭha tiṣṭhādya brahmaghna na me jīvan vimokṣyase

    8.42.20

    ity uktvā subhṛśaṃ vīraḥ śīghrakṛn niśitaiḥ śaraiḥ pārṣataṃ chādayām āsa ghorarūpaiḥ sutejanaiḥ yatamānaṃ paraṃ śaktyā yatamāno mahārathaḥ

    8.42.21

    yathā hi samare drauṇiḥ pārṣataṃ vīkṣya māriṣa tathā drauṇiṃ raṇe dṛṣṭvā pārṣataḥ paravīrahā nātihṛṣṭamanā bhūtvā manyate mṛtyum ātmanaḥ

    8.42.22

    drauṇis tu dṛṣṭvā rājendra dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe sthitam krodhena niḥśvasan vīraḥ pārṣataṃ samupādravat tāv anyonyaṃ tu dṛṣṭvaiva saṃrambhaṃ jagmatuḥ param

    8.42.23

    athābravīn mahārāja droṇaputraḥ pratāpavān dhṛṣṭadyumnaṃ samīpasthaṃ tvaramāṇo viśāṃ pate pāñcālāpasadādya tvāṃ preṣayiṣyāmi mṛtyave

    8.42.24

    pāpaṃ hi yat tvayā karma ghnatā droṇaṃ purā kṛtam adya tvā patsyate tad vai yathā hy akuśalaṃ tathā

    8.42.25

    arakṣyamāṇaḥ pārthena yadi tiṣṭhasi saṃyuge nāpakramasi vā mūḍha satyam etad bravīmi te

    8.42.26

    evam uktaḥ pratyuvāca dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān prativākyaṃ sa evāsir māmako dāsyate tava yenaiva te pitur dattaṃ yatamānasya saṃyuge

    8.42.27

    yadi tāvan mayā droṇo nihato brāhmaṇabruvaḥ tvām idānīṃ kathaṃ yuddhe na haniṣyāmi vikramāt

    8.42.28

    evam uktvā mahārāja senāpatir amarṣaṇaḥ niśitenātha bāṇena drauṇiṃ vivyādha pārṣataḥ

    8.42.29

    tato drauṇiḥ susaṃkruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ prācchādayad diśo rājan dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge

    8.42.30

    naivāntarikṣaṃ na diśo naiva yodhāḥ samantataḥ dṛśyante vai mahārāja śaraiś channāḥ sahasraśaḥ

    8.42.31

    tathaiva pārṣato rājan drauṇim āhavaśobhinam śaraiḥ saṃchādayām āsa sūtaputrasya paśyataḥ

    8.42.32

    rādheyo 'pi mahārāja pāñcālān saha pāṇḍavaiḥ draupadeyān yudhāmanyuṃ sātyakiṃ ca mahāratham ekaḥ sa vārayām āsa prekṣaṇīyaḥ samantataḥ

    8.42.33

    dhṛṣṭadyumno 'pi samare drauṇeś ciccheda kārmukam tad apāsya dhanuś chinnam anyad ādatta kārmukam vegavat samare ghoraṃ śarāṃś cāśīviṣopamān

    8.42.34

    sa pārṣatasya rājendra dhanuḥ śaktiṃ gadāṃ dhvajam hayān sūtaṃ rathaṃ caiva nimeṣād vyadhamac charaiḥ

    8.42.35

    sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ khaḍgam ādatta vipulaṃ śatacandraṃ ca bhānumat

    8.42.36

    drauṇis tad api rājendra bhallaiḥ kṣipraṃ mahārathaḥ ciccheda samare vīraḥ kṣiprahasto dṛḍhāyudhaḥ rathād anavarūḍhasya tad adbhutam ivābhavat

    8.42.37

    dhṛṣṭadyumnaṃ tu virathaṃ hatāśvaṃ chinnakārmukam śaraiś ca bahudhā viddham astraiś ca śakalīkṛtam nātarad bharataśreṣṭha yatamāno mahārathaḥ

    8.42.38

    tasyāntam iṣubhī rājan yadā drauṇir na jagmivān atha tyaktvā dhanur vīraḥ pārṣataṃ tvarito 'nvagāt

    8.42.39

    āsīd ādravato rājan vegas tasya mahātmanaḥ garuḍasyeva patato jighṛkṣoḥ pannagottamam

    8.42.40

    etasminn eva kāle tu mādhavo 'rjunam abravīt paśya pārtha yathā drauṇiḥ pārṣatasya vadhaṃ prati yatnaṃ karoti vipulaṃ hanyāc cainam asaṃśayam

    8.42.41

    taṃ mocaya mahābāho pārṣataṃ śatrutāpanam drauṇer āsyam anuprāptaṃ mṛtyor āsyagataṃ yathā

    8.42.42

    evam uktvā mahārāja vāsudevaḥ pratāpavān praiṣayat tatra turagān yatra drauṇir vyavasthitaḥ

    8.42.43

    te hayāś candrasaṃkāśāḥ keśavena pracoditāḥ pibanta iva tad vyoma jagmur drauṇirathaṃ prati

    8.42.44

    dṛṣṭvāyāntau mahāvīryāv ubhau kṛṣṇadhanaṃjayau dhṛṣṭadyumnavadhe rājaṃś cakre yatnaṃ mahābalaḥ

    8.42.45

    vikṛṣyamāṇaṃ dṛṣṭvaiva dhṛṣṭadyumnaṃ janeśvara śarāṃś cikṣepa vai pārtho drauṇiṃ prati mahābalaḥ

    8.42.46

    te śarā hemavikṛtā gāṇḍīvapreṣitā bhṛśam drauṇim āsādya viviśur valmīkam iva pannagāḥ

    8.42.47

    sa vidhvastaiḥ śarair ghorair droṇaputraḥ pratāpavān ratham āruruhe vīro dhanaṃjayaśarārditaḥ pragṛhya ca dhanuḥ śreṣṭhaṃ pārthaṃ vivyādha sāyakaiḥ

    8.42.48

    etasminn antare vīraḥ sahadevo janādhipa apovāha rathenājau pārṣataṃ śatrutāpanam

    8.42.49

    arjuno 'pi mahārāja drauṇiṃ vivyādha patribhiḥ taṃ droṇaputraḥ saṃkruddho bāhvor urasi cārdayat

    8.42.50

    krodhitas tu raṇe pārtho nārācaṃ kālasaṃmitam droṇaputrāya cikṣepa kāladaṇḍam ivāparam sa brāhmaṇasyāṃsadeśe nipapāta mahādyutiḥ

    8.42.51

    sa vihvalo mahārāja śaravegena saṃyuge niṣasāda rathopasthe vaiklavyaṃ ca paraṃ yayau

    8.42.52

    tataḥ karṇo mahārāja vyākṣipad vijayaṃ dhanuḥ arjunaṃ samare kruddhaḥ prekṣamāṇo muhur muhuḥ dvairathaṃ cāpi pārthena kāmayāno mahāraṇe

    8.42.53

    taṃ tu hitvā hataṃ vīraṃ sārathiḥ śatrukarśanam apovāha rathenājau tvaramāṇo raṇājirāt

    8.42.54

    athotkruṣṭaṃ mahārāja pāñcālair jitakāśibhiḥ mokṣitaṃ pārṣataṃ dṛṣṭvā droṇaputraṃ ca pīḍitam

    8.42.55

    vāditrāṇi ca divyāni prāvādyanta sahasraśaḥ siṃhanādaś ca saṃjajñe dṛṣṭvā ghoraṃ mahādbhutam

    8.42.56

    evaṃ kṛtvābravīt pārtho vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ yāhi saṃśaptakān kṛṣṇa kāryam etat paraṃ mama

    8.42.57

    tataḥ prayāto dāśārhaḥ śrutvā pāṇḍavabhāṣitam rathenātipatākena manomārutaraṃhasā

    8.43.1

    saṃjaya uvāca etasminn antare kṛṣṇaḥ pārthaṃ vacanam abravīt darśayann iva kaunteyaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

    8.43.2

    eṣa pāṇḍava te bhrātā dhārtarāṣṭrair mahābalaiḥ jighāṃsubhir maheṣvāsair drutaṃ pārthānusaryate

    8.43.3

    tathānuyānti saṃrabdhāḥ pāñcālā yuddhadurmadāḥ yudhiṣṭhiraṃ mahātmānaṃ parīpsanto mahājavāḥ

    8.43.4

    eṣa duryodhanaḥ pārtha rathānīkena daṃśitaḥ rājā sarvasya lokasya rājānam anudhāvati

    8.43.5

    jighāṃsuḥ puruṣavyāghraṃ bhrātṛbhiḥ sahito balī āśīviṣasamasparśaiḥ sarvayuddhaviśāradaiḥ

    8.43.6

    ete jighṛkṣavo yānti dvipāśvarathapattayaḥ yudhiṣṭhiraṃ dhārtarāṣṭrā ratnottamam ivārthinaḥ

    8.43.7

    paśya sātvatabhīmābhyāṃ niruddhādhiṣṭhitaḥ prabhuḥ jihīrṣavo 'mṛtaṃ daityāḥ śakrāgnibhyām ivāvaśāḥ

    8.43.8

    ete bahutvāt tvaritāḥ punar gacchanti pāṇḍavam samudram iva vāryoghāḥ prāvṛṭkāle mahārathāḥ

    8.43.9

    nadantaḥ siṃhanādāṃś ca dhamantaś cāpi vārijān balavanto maheṣvāsā vidhunvanto dhanūṃṣi ca

    8.43.10

    mṛtyor mukhagataṃ manye kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram hutam agnau ca bhadraṃ te duryodhanavaśaṃ gatam

    8.43.11

    yathāyuktam anīkaṃ hi dhārtarāṣṭrasya pāṇḍava nāsya śakro 'pi mucyeta saṃprāpto bāṇagocaram

    8.43.12

    duryodhanasya śūrasya drauṇeḥ śāradvatasya ca karṇasya ceṣuvego vai parvatān api dārayet

    8.43.13

    duryodhanasya śūrasya śaraughāñ śīghram asyataḥ saṃkruddhasyāntakasyeva ko vegaṃ saṃsahed raṇe

    8.43.14

    karṇena ca kṛto rājā vimukhaḥ śatrutāpanaḥ balavāṃl laghuhastaś ca kṛtī yuddhaviśāradaḥ

    8.43.15

    rādheyaḥ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ śaktaḥ pīḍayituṃ raṇe sahito dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ śūro mahātmabhiḥ

    8.43.16

    tasyaivaṃ yudhyamānasya saṃgrāme saṃyatātmanaḥ anyair api ca pārthasya hṛtaṃ varma mahārathaiḥ

    8.43.17

    upavāsakṛśo rājā bhṛśaṃ bharatasattama brāhme bale sthito hy eṣa na kṣatre 'tibale vibho

    8.43.18

    na jīvati mahārājo manye pārtha yudhiṣṭhiraḥ yad bhīmasenaḥ sahate siṃhanādam amarṣaṇaḥ

    8.43.19

    nardatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ punaḥ punar ariṃdama dhamatāṃ ca mahāśaṅkhān saṃgrāme jitakāśinām

    8.43.20

    yudhiṣṭhiraṃ pāṇḍaveyaṃ hateti bharatarṣabha saṃcodayaty asau karṇo dhārtarāṣṭrān mahābalān

    8.43.21

    sthūṇākarṇendrajālena pārtha pāśupatena ca pracchādayanto rājānam anuyānti mahārathāḥ āturo me mato rājā saṃniṣevyaś ca bhārata

    8.43.22

    yathainam anuvartante pāñcālāḥ saha pāṇḍavaiḥ tvaramāṇās tvarākāle sarvaśastrabhṛtāṃ varāḥ majjantam iva pātāle balino 'py ujjihīrṣavaḥ

    8.43.23

    na ketur dṛśyate rājñaḥ karṇena nihataḥ śaraiḥ paśyator yamayoḥ pārtha sātyakeś ca śikhaṇḍinaḥ

    8.43.24

    dhṛṣṭadyumnasya bhīmasya śatānīkasya vā vibho pāñcālānāṃ ca sarveṣāṃ cedīnāṃ caiva bhārata

    8.43.25

    eṣa karṇo raṇe pārtha pāṇḍavānām anīkinīm śarair vidhvaṃsayati vai nalinīm iva kuñjaraḥ

    8.43.26

    ete dravanti rathinas tvadīyāḥ pāṇḍunandana paśya paśya yathā pārtha gacchanty ete mahārathāḥ

    8.43.27

    ete bhārata mātaṅgāḥ karṇenābhihatā raṇe ārtanādān vikurvāṇā vidravanti diśo daśa

    8.43.28

    rathānāṃ dravatāṃ vṛndaṃ paśya pārtha samantataḥ drāvyamāṇaṃ raṇe caiva karṇenāmitrakarśinā

    8.43.29

    hastikakṣyāṃ raṇe paśya carantīṃ tatra tatra ha rathasthaṃ sūtaputrasya ketuṃ ketumatāṃ vara

    8.43.30

    asau dhāvati rādheyo bhīmasenarathaṃ prati kirañ śaraśatānīva vinighnaṃs tava vāhinīm

    8.43.31

    etān paśya ca pāñcālān drāvyamāṇān mahātmanā śakreṇeva yathā daityān hanyamānān mahāhave

    8.43.32

    eṣa karṇo raṇe jitvā pāñcālān pāṇḍusṛñjayān diśo viprekṣate sarvās tvadartham iti me matiḥ

    8.43.33

    paśya pārtha dhanuḥ śreṣṭhaṃ vikarṣan sādhu śobhate śatrūñ jitvā yathā śakro devasaṃghaiḥ samāvṛtaḥ

    8.43.34

    ete nadanti kauravyā dṛṣṭvā karṇasya vikramam trāsayanto raṇe pārthān sṛñjayāṃś ca sahasraśaḥ

    8.43.35

    eṣa sarvātmanā pāṇḍūṃs trāsayitvā mahāraṇe abhibhāṣati rādheyaḥ sarvasainyāni mānadaḥ

    8.43.36

    abhidravata gacchadhvaṃ drutaṃ dravata kauravāḥ yathā jīvan na vaḥ kaś cin mucyate yudhi sṛñjayaḥ

    8.43.37

    tathā kuruta saṃyattā vayaṃ yāsyāma pṛṣṭhataḥ evam uktvā yayāv eṣa pṛṣṭhato vikirañ śaraiḥ

    8.43.38

    paśya karṇaṃ raṇe pārtha śvetacchavivirājitam udayaṃ parvataṃ yadvac chobhayan vai divākaraḥ

    8.43.39

    pūrṇacandranikāśena mūrdhni chatreṇa bhārata dhriyamāṇena samare tathā śataśalākinā

    8.43.40

    eṣa tvāṃ prekṣate karṇaḥ sakaṭākṣo viśāṃ pate uttamaṃ yatnam āsthāya dhruvam eṣyati saṃyuge

    8.43.41

    paśya hy enaṃ mahābāho vidhunvānaṃ mahad dhanuḥ śarāṃś cāśīviṣākārān visṛjantaṃ mahābalam

    8.43.42

    asau nivṛtto rādheyo dṛśyate vānaradhvaja vadhāya cātmano 'bhyeti dīpasya śalabho yathā

    8.43.43

    karṇam ekākinaṃ dṛṣṭvā rathānīkena bhārata rirakṣiṣuḥ susaṃyatto dhārtarāṣṭro 'bhivartate

    8.43.44

    sārvaiḥ sahaibhir duṣṭātmā vadhya eṣa prayatnataḥ tvayā yaśaś ca rājyaṃ ca sukhaṃ cottamam icchatā

    8.43.45

    ātmānaṃ ca kṛtātmānaṃ samīkṣya bharatarṣabha kṛtāgasaṃ ca rādheyaṃ dharmātmani yudhiṣṭhire

    8.43.46

    pratipadyasva rādheyaṃ prāptakālam anantaram āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā pratyehi rathayūthapam

    8.43.47

    pañca hy etāni mukhyānāṃ rathānāṃ rathasattama śatāny āyānti vegena balināṃ bhīmatejasām

    8.43.48

    pañca nāgasahasrāṇi dviguṇā vājinas tathā abhisaṃhatya kaunteya padātiprayutāni ca anyonyarakṣitaṃ vīra balaṃ tvām abhivartate

    8.43.49

    sūtaputre maheṣvāse darśayātmānam ātmanā uttamaṃ yatnam āsthāya pratyehi bharatarṣabha

    8.43.50

    asau karṇaḥ susaṃrabdhaḥ pāñcālān abhidhāvati ketum asya hi paśyāmi dhṛṣṭadyumnarathaṃ prati samucchetsyati pāñcālān iti manye paraṃtapa

    8.43.51

    ācakṣe te priyaṃ pārtha tad evaṃ bharatarṣabha rājā jīvati kauravyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

    8.43.52

    asau bhimo mahābāhuḥ saṃnivṛttaś camūmukhe vṛtaḥ sṛñjayasainyena sātyakena ca bhārata

    8.43.53

    vadhyanta ete samare kauravā niśitaiḥ śaraiḥ bhīmasenena kaunteya pāñcālaiś ca mahātmabhiḥ

    8.43.54

    senā hi dhārtarāṣṭrasya vimukhā cābhavad raṇāt vipradhāvati vegena bhīmasya nihatā śaraiḥ

    8.43.55

    vipannasasyeva mahī rudhireṇa samukṣitā bhāratī bharataśreṣṭha senā kṛpaṇadarśanā

    8.43.56

    nivṛttaṃ paśya kaunteya bhīmasenaṃ yudhāṃ patim āśīviṣam iva kruddhaṃ tasmād dravati vāhinī

    8.43.57

    pītaraktāsitasitās tārācandrārkamaṇḍitāḥ patākā viprakīryante chatrāṇy etāni cārjuna

    8.43.58

    sauvarṇā rājatāś caiva taijasāś ca pṛthagvidhāḥ ketavo vinipātyante hastyaśvaṃ viprakīryate

    8.43.59

    rathebhyaḥ prapatanty ete rathino vigatāsavaḥ nānāvarṇair hatā bāṇaiḥ pāñcālair apalāyibhiḥ

    8.43.60

    nirmanuṣyān gajān aśvān rathāṃś caiva dhanaṃjaya samādravanti pāñcālā dhārtarāṣṭrāṃs tarasvinaḥ

    8.43.61

    mṛdnanti ca naravyāghrā bhīmasenavyapāśrayāt balaṃ pareṣāṃ durdharṣaṃ tyaktvā prāṇān ariṃdama

    8.43.62

    ete nadanti pāñcālā dhamanty api ca vārijān abhidravanti ca raṇe nighnantaḥ sāyakaiḥ parān

    8.43.63

    paśya svargasya māhātmyaṃ pāñcālā hi paraṃtapa dhārtarāṣṭrān vinighnanti kruddhāḥ siṃhā iva dvipān

    8.43.64

    sarvataś cābhipannaiṣā dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ pāñcālair mānasād etya haṃsair gaṅgeva vegitaiḥ

    8.43.65

    subhṛśaṃ ca parākrāntāḥ pāñcālānāṃ nivāraṇe kṛpakarṇādayo vīrā ṛṣabhāṇām ivarṣabhāḥ

    8.43.66

    sunimagnāṃś ca bhīmāstrair dhārtarāṣṭrān mahārathān dhṛṣṭadyumnamukhā vīrā ghnanti śatrūn sahasraśaḥ viṣaṇṇabhūyiṣṭharathā dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ

    8.43.67

    paśya bhīmena nārācaiś chinnā nāgāḥ patanty amī vajrivajrāhatānīva śikharāṇi mahībhṛtām

    8.43.68

    bhīmasenasya nirviddhā bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ svāny anīkāni mṛdnanto dravanty ete mahāgajāḥ

    8.43.69

    nābhijānāsi bhīmasya siṃhanādaṃ durutsaham nadato 'rjuna saṃgrāme vīrasya jitakāśinaḥ

    8.43.70

    eṣa naiṣādir abhyeti dvipamukhyena pāṇḍavam jighāṃsus tomaraiḥ kruddho daṇḍapāṇir ivāntakaḥ

    8.43.71

    satomarāv asya bhujau chinnau bhīmena garjataḥ tīkṣṇair agniśikhāprakhyair nārācair daśabhir hataḥ

    8.43.72

    hatvainaṃ punar āyāti nāgān anyān prahāriṇaḥ paśya nīlāmbudanibhān mahāmātrair adhiṣṭhitān śaktitomarasaṃkāśair vinighnantaṃ vṛkodaram

    8.43.73

    sapta sapta ca nāgāṃs tān vaijayantīś ca sadhvajāḥ nihatya niśitair bāṇaiś chinnāḥ pārthāgrajena te daśabhir daśabhiś caiko nārācair nihato gajaḥ

    8.43.74

    na cāsau dhārtarāṣṭrāṇāṃ śrūyate ninadas tathā puraṃdarasame kruddhe nivṛtte bharatarṣabhe

    8.43.75

    akṣauhiṇyas tathā tisro dhārtarāṣṭrasya saṃhatāḥ kruddhena narasiṃhena bhīmasenena vāritāḥ

    8.43.76

    saṃjaya uvāca bhīmasenena tat karma kṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkaram arjuno vyadhamac chiṣṭān ahitān niśitaiḥ śaraiḥ

    8.43.77

    te vadhyamānāḥ samare saṃśaptakagaṇāḥ prabho śakrasyātithitāṃ gatvā viśokā hy abhavan mudā

    8.43.78

    pārthaś ca puruṣavyāghraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ jaghāna dhārtarāṣṭrasya caturvidhabalāṃ camūm

    8.44.1

    dhṛtarāṣṭra uvāca nivṛtte bhīmasene ca pāṇḍave ca yudhiṣṭhire vadhyamāne bale cāpi māmake pāṇḍusṛñjayaiḥ

    8.44.2

    dravamāṇe balaughe ca nirākrande muhur muhuḥ kim akurvanta kuravas tan mamācakṣva saṃjaya

    8.44.3

    saṃjaya uvāca dṛṣṭvā bhīmaṃ mahābāhuṃ sūtaputraḥ pratāpavān krodharaktekṣaṇo rājan bhīmasenam upādravat

    8.44.4

    tāvakaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā bhīmasenāt parāṅmukham yatnena mahatā rājan paryavasthāpayad balī

    8.44.5

    vyavasthāpya mahābāhus tava putrasya vāhinīm pratyudyayau tadā karṇaḥ pāṇḍavān yuddhadurmadān

    8.44.6

    pratyudyayus tu rādheyaṃ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ dhunvānāḥ kārmukāṇy ājau vikṣipantaś ca sāyakān

    8.44.7

    bhīmasenaḥ śiner naptā śikhaṇḍī janamejayaḥ dhṛṣṭadyumnaś ca balavān sarve cāpi prabhadrakāḥ

    8.44.8

    pāñcālāś ca naravyāghrāḥ samantāt tava vāhinīm abhyadravanta saṃkruddhāḥ samare jitakāśinaḥ

    8.44.9

    tathaiva tāvakā rājan pāṇḍavānām anīkinīm abhyadravanta tvaritā jighāṃsanto mahārathāḥ

    8.44.10

    rathanāgāśvakalilaṃ pattidhvajasamākulam babhūva puruṣavyāghra sainyam adbhutadarśanam

    8.44.11

    śikhaṇḍī ca yayau karṇaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ sutaṃ tava duḥśāsanaṃ mahārāja mahatyā senayā vṛtam

    8.44.12

    nakulo vṛṣasenaṃ ca citrasenaṃ yudhiṣṭhiraḥ ulūkaṃ samare rājan sahadevaḥ samabhyayāt

    8.44.13

    sātyakiḥ śakuniṃ cāpi bhīmasenaś ca kauravān arjunaṃ ca raṇe yattaṃ droṇaputro mahārathaḥ

    8.44.14

    yudhāmanyuṃ maheṣvāsaṃ gautamo 'bhyapatad raṇe kṛtavarmā ca balavān uttamaujasam ādravat

    8.44.15

    bhīmasenaḥ kurūn sarvān putrāṃś ca tava māriṣa sahānīkān mahābāhur eka evābhyavārayat

    8.44.16

    śikhaṇḍī ca tataḥ karṇaṃ vicarantam abhītavat bhīṣmahantā mahārāja vārayām āsa patribhiḥ

    8.44.17

    pratirabdhas tataḥ karṇo roṣāt prasphuritādharaḥ śikhaṇḍinaṃ tribhir bāṇair bhruvor madhye vyatāḍayat

    8.44.18

    dhārayaṃs tu sa tān bāṇāñ śikhaṇḍī bahv aśobhata rājataḥ parvato yadvat tribhiḥ śṛṅgaiḥ samanvitaḥ

    8.44.19

    so 'tividdho maheṣvāsaḥ sūtaputreṇa saṃyuge karṇaṃ vivyādha samare navatyā niśitaiḥ śaraiḥ

    8.44.20

    tasya karṇo hayān hatvā sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ unmamātha dhvajaṃ cāsya kṣurapreṇa mahārathaḥ

    8.44.21

    hatāśvāt tu tato yānād avaplutya mahārathaḥ śaktiṃ cikṣepa karṇāya saṃkruddhaḥ śatrutāpanaḥ

    8.44.22

    tāṃ chittvā samare karṇas tribhir bhārata sāyakaiḥ śikhaṇḍinam athāvidhyan navabhir niśitaiḥ śaraiḥ

    8.44.23

    karṇacāpacyutān bāṇān varjayaṃs tu narottamaḥ apayātas tatas tūrṇaṃ śikhaṇḍī jayatāṃ varaḥ

    8.44.24

    tataḥ karṇo mahārāja pāṇḍusainyāny aśātayat tūlarāśiṃ samāsādya yathā vāyur mahājavaḥ

    8.44.25

    dhṛṣṭadyumno mahārāja tava putreṇa pīḍitaḥ duḥśāsanaṃ tribhir bāṇair abhyavidhyat stanāntare

    8.44.26

    tasya duḥśāsano bāhuṃ savyaṃ vivyādha māriṣa śitena rukmapuṅkhena bhallena nataparvaṇā

    8.44.27

    dhṛṣṭadyumnas tu nirviddhaḥ śaraṃ ghoram amarṣaṇaḥ duḥśāsanāya saṃkruddhaḥ preṣayām āsa bhārata

    8.44.28

    āpatantaṃ mahāvegaṃ dhṛṣṭadyumnasamīritam śaraiś ciccheda putras te tribhir eva viśāṃ pate

    8.44.29

    athāparaiḥ saptadaśair bhallaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ dhṛṣṭadyumnaṃ samāsādya bāhvor urasi cārdayat

    8.44.30

    tataḥ sa pārṣataḥ kruddho dhanuś ciccheda māriṣa kṣurapreṇa sutīkṣṇena tata uccukruśur janāḥ

    8.44.31

    athānyad dhanur ādāya putras te bharatarṣabha dhṛṣṭadyumnaṃ śaravrātaiḥ samantāt paryavārayat

    8.44.32

    tava putrasya te dṛṣṭvā vikramaṃ taṃ mahātmanaḥ vyahasanta raṇe yodhāḥ siddhāś cāpsarasāṃ gaṇāḥ

    8.44.33

    tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha ghoraṃ prāṇabhṛtāṃ kāle ghorarūpaṃ paraṃtapa

    8.44.34

    nakulaṃ vṛṣasenas tu viddhvā pañcabhir āyasaiḥ pituḥ samīpe tiṣṭhantaṃ tribhir anyair avidhyata

    8.44.35

    nakulas tu tataḥ kruddho vṛṣasenaṃ smayann iva nārācena sutīkṣṇena vivyādha hṛdaye dṛḍham

    8.44.36

    so 'tividdho balavatā śatruṇā śatrukarśanaḥ śatruṃ vivyādha viṃśatyā sa ca taṃ pañcabhiḥ śaraiḥ

    8.44.37

    tataḥ śarasahasreṇa tāv ubhau puruṣarṣabhau anyonyam ācchādayatām athābhajyata vāhinī

    8.44.38

    dṛṣṭvā tu pradrutāṃ senāṃ dhārtarāṣṭrasya sūtajaḥ nivārayām āsa balād anupatya viśāṃ pate nivṛtte tu tataḥ karṇe nakulaḥ kauravān yayau

    8.44.39

    karṇaputras tu samare hitvā nakulam eva tu jugopa cakraṃ tvaritaṃ rādheyasyaiva māriṣa

    8.44.40

    ulūkas tu raṇe kruddhaḥ sahadevena vāritaḥ tasyāśvāṃś caturo hatvā sahadevaḥ pratāpavān sārathiṃ preṣayām āsa yamasya sadanaṃ prati

    8.44.41

    ulūkas tu tato yānād avaplutya viśāṃ pate trigartānāṃ balaṃ pūrṇaṃ jagāma pitṛnandanaḥ

    8.44.42

    sātyakiḥ śakuniṃ viddhvā viṃśatyā niśitaiḥ śaraiḥ dhvajaṃ ciccheda bhallena saubalasya hasann iva

    8.44.43

    saubalas tasya samare kruddho rājan pratāpavān vidārya kavacaṃ bhūyo dhvajaṃ ciccheda kāñcanam

    8.44.44

    athainaṃ niśitair bāṇaiḥ sātyakiḥ pratyavidhyata sārathiṃ ca mahārāja tribhir eva samārdayat athāsya vāhāṃs tvaritaḥ śarair ninye yamakṣayam

    8.44.45

    tato 'vaplutya sahasā śakunir bharatarṣabha āruroha rathaṃ tūrṇam ulūkasya mahārathaḥ apovāhātha śīghraṃ sa śaineyād yuddhaśālinaḥ

    8.44.46

    sātyakis tu raṇe rājaṃs tāvakānām anīkinīm abhidudrāva vegena tato 'nīkam abhidyata

    8.44.47

    śaineyaśaranunnaṃ tu tataḥ sainyaṃ viśāṃ pate bheje daśa diśas tūrṇaṃ nyapatac ca gatāsuvat

    8.44.48

    bhīmasenaṃ tava suto vārayām āsa saṃyuge taṃ tu bhīmo muhūrtena vyaśvasūtarathadhvajam cakre lokeśvaraṃ tatra tenātuṣyanta cāraṇāḥ

    8.44.49

    tato 'pāyān nṛpas tatra bhīmasenasya gocarāt kurusainyaṃ tataḥ sarvaṃ bhīmasenam upādravat tatra rāvo mahān āsīd bhīmam ekaṃ jighāṃsatām

    8.44.50

    yudhāmanyuḥ kṛpaṃ viddhvā dhanur asyāśu cicchide athānyad dhanur ādāya kṛpaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ

    8.44.51

    yudhāmanyor dhvajaṃ sūtaṃ chatraṃ cāpātayat kṣitau tato 'pāyād rathenaiva yudhāmanyur mahārathaḥ

    8.44.52

    uttamaujās tu hārdikyaṃ śarair bhīmaparākramam chādayām āsa sahasā megho vṛṣṭyā yathācalam

    8.44.53

    tad yuddhaṃ sumahac cāsīd ghorarūpaṃ paraṃtapa yādṛśaṃ na mayā yuddhaṃ dṛṣṭapūrvaṃ viśāṃ pate

    8.44.54

    kṛtavarmā tato rājann uttamaujasam āhave hṛdi vivyādha sa tadā rathopastha upāviśat

    8.44.55

    sārathis tam apovāha rathena rathināṃ varam tatas tu satvaraṃ rājan pāṇḍusainyam upādravat

    8.45.1

    saṃjaya uvāca drauṇis tu rathavaṃśena mahatā parivāritaḥ āpatat sahasā rājan yatra rājā vyavasthitaḥ

    8.45.2

    tam āpatantaṃ sahasā śūraḥ śaurisahāyavān dadhāra sahasā pārtho veleva makarālayam

    8.45.3

    tataḥ kruddho mahārāja droṇaputraḥ pratāpavān arjunaṃ vāsudevaṃ ca chādayām āsa patribhiḥ

    8.45.4

    avacchannau tataḥ kṛṣṇau dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ vismayaṃ paramaṃ gatvā praikṣanta kuravas tadā

    8.45.5

    arjunas tu tato divyam astraṃ cakre hasann iva tad astraṃ brāhmaṇo yuddhe vārayām āsa bhārata

    8.45.6

    yad yad dhi vyākṣipad yuddhe pāṇḍavo 'straṃ jighāṃsayā tat tad astraṃ maheṣvāso droṇaputro vyaśātayat

    8.45.7

    astrayuddhe tato rājan vartamāne bhayāvahe apaśyāma raṇe drauṇiṃ vyāttānanam ivāntakam

    8.45.8

    sa diśo vidiśaś caiva chādayitvā vijihmagaiḥ vāsudevaṃ tribhir bāṇair avidhyad dakṣiṇe bhuje

    8.45.9

    tato 'rjuno hayān hatvā sarvāṃs tasya mahātmanaḥ cakāra samare bhūmiṃ śoṇitaughataraṅgiṇīm

    8.45.10

    nihatā rathinaḥ petuḥ pārthacāpacyutaiḥ śaraiḥ hayāś ca paryadhāvanta muktayoktrās tatas tataḥ

    8.45.11

    tad dṛṣṭvā karma pārthasya drauṇir āhavaśobhinaḥ avākirad raṇe kṛṣṇaṃ samantān niśitaiḥ śaraiḥ

    8.45.12

    tato 'rjunaṃ mahārāja drauṇir āyamya patriṇā vakṣodeśe samāsādya tāḍayām āsa saṃyuge

    8.45.13

    so 'tividdho raṇe tena droṇaputreṇa bhārata ādatta parighaṃ ghoraṃ drauṇeś cainam avākṣipat

    8.45.14

    tam āpatantaṃ parighaṃ kārtasvaravibhūṣitam drauṇiś ciccheda sahasā tata uccukruśur janāḥ

    8.45.15

    so 'nekadhāpatad bhūmau bhāradvājasya sāyakaiḥ viśīrṇaḥ parvato rājan yathā syān mātariśvanā

    8.45.16

    tato 'rjuno raṇe drauṇiṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apāharat

    8.45.17

    sa saṃgṛhya svayaṃ vāhān kṛṣṇau prācchādayac charaiḥ tatrādbhutam apaśyāma drauṇer āśu parākramam

    8.45.18

    ayacchat turagān yac ca phalgunaṃ cāpy ayodhayat tad asya samare rājan sarve yodhā apūjayan

    8.45.19

    yadā tv agrasyata raṇe droṇaputreṇa phalgunaḥ tato raśmīn rathāśvānāṃ kṣurapraiś cicchide jayaḥ

    8.45.20

    prādravaṃs turagās te tu śaravegaprabādhitāḥ tato 'bhūn ninado bhūyas tava sainyasya bhārata

    8.45.21

    pāṇḍavās tu jayaṃ labdhvā tava sainyam upādravan samantān niśitān bāṇān vimuñcanto jayaiṣiṇaḥ

    8.45.22

    pāṇḍavais tu mahārāja dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ punaḥ punar atho vīrair abhajyata jayoddhataiḥ

    8.45.23

    paśyatāṃ te mahārāja putrāṇāṃ citrayodhinām śakuneḥ saubaleyasya karṇasya ca mahātmanaḥ

    8.45.24

    vāryamāṇā mahāsenā putrais tava janeśvara nāvatiṣṭhata saṃgrāme tāḍyamānā samantataḥ

    8.45.25

    tato yodhair mahārāja palāyadbhis tatas tataḥ abhavad vyākulaṃ bhītaiḥ putrāṇāṃ te mahad balam

    8.45.26

    tiṣṭha tiṣṭheti satataṃ sūtaputrasya jalpataḥ nāvatiṣṭhata sā senā vadhyamānā mahātmabhiḥ

    8.45.27

    athotkruṣṭaṃ mahārāja pāṇḍavair jitakāśibhiḥ dhārtarāṣṭrabalaṃ dṛṣṭvā dravamāṇaṃ samantataḥ

    8.45.28

    tato duryodhanaḥ karṇam abravīt praṇayād iva paśya karṇa yathā senā pāṇḍavair arditā bhṛśam

    8.45.29

    tvayi tiṣṭhati saṃtrāsāt palāyati samantataḥ etaj jñātvā mahābāho kuru prāptam ariṃdama

    8.45.30

    sahasrāṇi ca yodhānāṃ tvām eva puruṣarṣabha krośanti samare vīra drāvyamāṇāni pāṇḍavaiḥ

    8.45.31

    etac chrutvā tu rādheyo duryodhanavaco mahat madrarājam idaṃ vākyam abravīt sūtanandanaḥ

    8.45.32

    paśya me bhujayor vīryam astrāṇāṃ ca janeśvara adya hanmi raṇe sarvān pāñcālān pāṇḍubhiḥ saha vāhayāśvān naravyāghra bhadreṇaiva janeśvara

    8.45.33

    evam uktvā mahārāja sūtaputraḥ pratāpavān pragṛhya vijayaṃ vīro dhanuḥśreṣṭhaṃ purātanam sajyaṃ kṛtvā mahārāja saṃmṛjya ca punaḥ punaḥ

    8.45.34

    saṃnivārya ca yodhān svān satyena śapathena ca prāyojayad ameyātmā bhārgavāstraṃ mahābalaḥ

    8.45.35

    tato rājan sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca koṭiśaś ca śarās tīkṣṇā niragacchan mahāmṛdhe

    8.45.36

    jvalitais tair mahāghoraiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ saṃchannā pāṇḍavī senā na prājñāyata kiṃ cana

    8.45.37

    hāhākāro mahān āsīt pāñcālānāṃ viśāṃ pate pīḍitānāṃ balavatā bhārgavāstreṇa saṃyuge

    8.45.38

    nipatadbhir gajai rājan naraiś cāpi sahasraśaḥ rathaiś cāpi naravyāghra hayaiś cāpi samantataḥ

    8.45.39

    prākampata mahī rājan nihatais tais tatas tataḥ vyākulaṃ sarvam abhavat pāṇḍavānāṃ mahad balam

    8.45.40

    karṇas tv eko yudhāṃ śreṣṭho vidhūma iva pāvakaḥ dahañ śatrūn naravyāghra śuśubhe sa paraṃtapaḥ

    8.45.41

    te vadhyamānāḥ karṇena pāñcālāś cedibhiḥ saha tatra tatra vyamuhyanta vanadāhe yathā dvipāḥ cukruśus te naravyāghra yathāprāg vā narottamāḥ

    8.45.42

    teṣāṃ tu krośatāṃ śrutvā bhītānāṃ raṇamūrdhani dhāvatāṃ ca diśo rājan vitrastānāṃ samantataḥ ārtanādo mahāṃs tatra pretānām iva saṃplave

    8.45.43

    vadhyamānāṃs tu tān dṛṣṭvā sūtaputreṇa māriṣa vitresuḥ sarvabhūtāni tiryagyonigatāny api

    8.45.44

    te vadhyamānāḥ samare sūtaputreṇa sṛñjayāḥ arjunaṃ vāsudevaṃ ca vyākrośanta muhur muhuḥ pretarājapure yadvat pretarājaṃ vicetasaḥ

    8.45.45

    athābravīd vāsudevaṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ bhārgavāstraṃ mahāghoraṃ dṛṣṭvā tatra sabhīritam

    8.45.46

    paśya kṛṣṇa mahābāho bhārgavāstrasya vikramam naitad astraṃ hi samare śakyaṃ hantuṃ kathaṃ cana

    8.45.47

    sūtaputraṃ ca saṃrabdhaṃ paśya kṛṣṇa mahāraṇe antakapratimaṃ vīraṃ kurvāṇaṃ karma dāruṇam

    8.45.48

    sutīkṣṇaṃ codayann aśvān prekṣate māṃ muhur muhuḥ na ca paśyāmi samare karṇasya prapalāyitam

    8.45.49

    jīvan prāpnoti puruṣaḥ saṃkhye jayaparājayau jitasya tu hṛṣīkeśa vadha eva kuto jayaḥ

    8.45.50

    tato janārdanaḥ prāyād draṣṭum icchan yudhiṣṭhiram śrameṇa grāhayiṣyaṃś ca karṇaṃ yuddhena māriṣa

    8.45.51

    arjunaṃ cābravīt kṛṣṇo bhṛśaṃ rājā parikṣataḥ tam āśvāsya kuruśreṣṭha tataḥ karṇaṃ haniṣyasi

    8.45.52

    tato dhanaṃjayo draṣṭuṃ rājānaṃ bāṇapīḍitam rathena prayayau kṣipraṃ saṃgrāme keśavājñayā

    8.45.53

    gacchann eva tu kaunteyo dharmarājadidṛkṣayā sainyam ālokayām āsa nāpaśyat tatra cāgrajam

    8.45.54

    yuddhaṃ kṛtvā tu kaunteyo droṇaputreṇa bhārata duḥsahaṃ vajriṇā saṃkhye parājigye bhṛgoḥ sutam

    8.45.55

    drauṇiṃ parājitya tatogradhanvā; kṛtvā mahad duṣkaram āryakarma ālokayām āsa tataḥ svasainyaṃ; dhanaṃjayaḥ śatrubhir apradhṛṣyaḥ

    8.45.56

    sa yudhyamānaḥ pṛtanāmukhasthāñ; śūrāñ śūro harṣayan savyasācī pūrvāpadānaiḥ prathitaiḥ praśaṃsan; sthirāṃś cakārātmarathān anīke

    8.45.57

    apaśyamānas tu kirīṭamālī; yudhi jyeṣṭhaṃ bhrātaram ājamīḍham uvāca bhīmaṃ tarasābhyupetya; rājñaḥ pravṛttis tv iha keti rājan

    8.45.58

    bhīma uvāca apayāta ito rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ karṇabāṇavibhugnāṅgo yadi jīvet kathaṃ cana

    8.45.59

    arjuna uvāca tasmād bhavāñ śīghram itaḥ prayātu; rājñaḥ pravṛttyai kurusattamasya nūnaṃ hi viddho 'tibhṛśaṃ pṛṣatkaiḥ; karṇena rājā śibiraṃ gato 'sau

    8.45.60

    yaḥ saṃprahāre niśi saṃpravṛtte; droṇena viddho 'tibhṛśaṃ tarasvī tasthau ca tatrāpi jayapratīkṣo; droṇena yāvan na hataḥ kilāsīt

    8.45.61

    sa saṃśayaṃ gamitaḥ pāṇḍavāgryaḥ; saṃkhye 'dya karṇena mahānubhāvaḥ jñātuṃ prayāhy āśu tam adya bhīma; sthāsyāmy ahaṃ śatrugaṇān nirudhya

    8.45.62

    bhīma uvāca tvam eva jānīhi mahānubhāva; rājñaḥ pravṛttiṃ bharatarṣabhasya ahaṃ hi yady arjuna yāmi tatra; vakṣyanti māṃ bhīta iti pravīrāḥ

    8.45.63

    tato 'bravīd arjuno bhīmasenaṃ; saṃśaptakāḥ pratyanīkaṃ sthitā me etān ahatvā na mayā tu śakyam; ito 'payātuṃ ripusaṃghagoṣṭhāt

    8.45.64

    athābravīd arjunaṃ bhīmasenaḥ; svavīryam āśritya kurupravīra saṃśaptakān pratiyotsyāmi saṃkhye; sarvān ahaṃ yāhi dhanaṃjayeti

    8.45.65

    tad bhīmasenasya vaco niśamya; sudurvacaṃ bhrātur amitramadhye draṣṭuṃ kuruśreṣṭham abhiprayātuṃ; provāca vṛṣṇipravaraṃ tadānīm

    8.45.66

    codayāśvān hṛṣīkeśa vigāhyaitaṃ rathārṇavam ajātaśatruṃ rājānaṃ draṣṭum icchāmi keśava

    8.45.67

    tato hayān sarvadāśārhamukhyaḥ; prācodayad bhīmam uvāca cedam naitac citraṃ tava karmādya vīra; yāsyāmahe jahi bhīmārisaṃghān

    8.45.68

    tato yayau hṛṣīkeśo yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ śīghrāc chīghrataraṃ rājan vājibhir garuḍopamaiḥ

    8.45.69

    pratyanīke vyavasthāpya bhīmasenam ariṃdamam saṃdiśya caiva rājendra yuddhaṃ prati vṛkodaram

    8.45.70

    tatas tu gatvā puruṣapravīrau; rājānam āsādya śayānam ekam rathād ubhau pratyavaruhya tasmād; vavandatur dharmarājasya pādau

    8.45.71

    tau dṛṣṭvā puruṣavyāghrau kṣemiṇau puruṣarṣabha mudābhyupagatau kṛṣṇāv aśvināv iva vāsavam

    8.45.72

    tāv abhyanandad rājā hi vivasvān aśvināv iva hate mahāsure jambhe śakraviṣṇū yathā guruḥ

    8.45.73

    manyamāno hataṃ karṇaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ harṣagadgadayā vācā prītaḥ prāha paraṃtapau

    8.46.1

    saṃjaya uvāca mahāsattvau tu tau dṛṣṭvā sahitau keśavārjunau hatam ādhirathiṃ mene saṃkhye gāṇḍīvadhanvanā

    8.46.2

    tāv abhyanandat kaunteyaḥ sāmnā paramavalgunā smitapūrvam amitraghnaḥ pūjayan bharatarṣabha

    8.46.3

    yudhiṣṭhira uvāca svāgataṃ devakīputra svāgataṃ te dhanaṃjaya priyaṃ me darśanaṃ bāḍhaṃ yuvayor acyutārjunau

    8.46.4

    akṣatābhyām ariṣṭābhyāṃ kathaṃ yudhya mahāratham āśīviṣasamaṃ yuddhe sarvaśastraviśāradam

    8.46.5

    agragaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarveṣāṃ śarma varma ca rakṣitaṃ vṛṣasenena suṣeṇena ca dhanvinā

    8.46.6

    anujñātaṃ mahāvīryaṃ rameṇāstreṣu durjayam trātāraṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ gantāraṃ vāhinīmukhe

    8.46.7

    hantāram arisainyānām amitragaṇamardanam duryodhanahite yuktam asmadyuddhāya codyatam

    8.46.8

    apradhṛṣyaṃ mahāyuddhe devair api savāsavaiḥ analānilayos tulyaṃ tejasā ca balena ca

    8.46.9

    pātālam iva gambhīraṃ suhṛdānandavardhanam antakābham amitrāṇāṃ karṇaṃ hatvā mahāhave diṣṭyā yuvām anuprāptau jitvāsuram ivāmarau

    8.46.10

    tena yuddham adīnena mayā hy adyācyutārjunau kupitenāntakeneva prajāḥ sarvā jighāṃsatā

    8.46.11

    tena ketuś ca me chinno hatau ca pārṣṇisārathī hatavāhaḥ kṛtaś cāsmi yuyudhānasya paśyataḥ

    8.46.12

    dhṛṣṭadyumnasya yamayor vīrasya ca śikhaṇḍinaḥ paśyatāṃ draupadeyānāṃ pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ

    8.46.13

    etāñ jitvā mahāvīryān karṇaḥ śatrugaṇān bahūn jitavān māṃ mahābāho yatamānaṃ mahāraṇe

    8.46.14

    anusṛtya ca māṃ yuddhe paruṣāṇy uktavān bahu tatra tatra yudhāṃ śreṣṭhaḥ paribhūya na saṃśayaḥ

    8.46.15

    bhīmasenaprabhāvāt tu yaj jīvāmi dhanaṃjaya bahunātra kim uktena nāhaṃ tat soḍhum utsahe

    8.46.16

    trayodaśāhaṃ varṣāṇi yasmād bhīto dhanaṃjaya na sma nidrāṃ labhe rātrau na cāhani sukhaṃ kva cit

    8.46.17

    tasya dveṣeṇa saṃyuktaḥ paridahye dhanaṃjaya ātmano maraṇaṃ jānan vādhrīṇasa iva dvipaḥ

    8.46.18

    yasyāyam agamat kālaś cintayānasya me vibho kathaṃ śakyo mayā karṇo yuddhe kṣapayituṃ bhavet

    8.46.19

    jāgrat svapaṃś ca kaunteya karṇam eva sadā hy aham paśyāmi tatra tatraiva karṇabhūtam idaṃ jagat

    8.46.20

    yatra yatra hi gacchāmi karṇād bhīto dhanaṃjaya tatra tatra hi paśyāmi karṇam evāgrataḥ sthitam

    8.46.21

    so 'haṃ tenaiva vīreṇa samareṣv apalāyinā sahayaḥ sarathaḥ pārtha jitvā jīvan visarjitaḥ

    8.46.22

    ko nu me jīvitenārtho rājyenārtho 'tha vā punaḥ mamaivaṃ dhikkṛtasyeha karṇenāhavaśobhinā

    8.46.23

    na prāptapūrvaṃ yad bhīṣmāt kṛpād droṇāc ca saṃyuge tat prāptam adya me yuddhe sūtaputrān mahārathāt

    8.46.24

    tat tvā pṛcchāmi kaunteya yathā hy akuśalas tathā tan mamācakṣva kārtsnyena yathā karṇas tvayā hataḥ

    8.46.25

    śakravīryasamo yuddhe yamatulyaparākramaḥ rāmatulyas tathāstre yaḥ sa kathaṃ vai niṣūditaḥ

    8.46.26

    mahārathaḥ samākhyātaḥ sarvayuddhaviśāradaḥ dhanurdharāṇāṃ pravaraḥ sarveṣām ekapūruṣaḥ

    8.46.27

    pūjito dhṛtarāṣṭreṇa saputreṇa viśāṃ pate sadā tvadarthaṃ rādheyaḥ sa kathaṃ nihatas tvayā

    8.46.28

    dhṛtarāṣṭro hi yodheṣu sarveṣv eva sadārjuna tava mṛtyuṃ raṇe karṇaṃ manyate puruṣarṣabhaḥ

    8.46.29

    sa tvayā puruṣavyāghra kathaṃ yuddhe niṣūditaḥ taṃ mamācakṣva bībhatso yathā karṇo hatas tvayā

    8.46.30

    sotsedham asya ca śiraḥ paśyatāṃ suhṛdāṃ hṛtam tvayā puruṣaśārdūla śārdūlena yathā ruroḥ

    8.46.31

    yaḥ paryupāsīt pradiśo diśaś ca; tvāṃ sūtaputraḥ samare parīpsan ditsuḥ karṇaḥ samare hastipūgaṃ; sa hīdānīṃ kaṅkapatraiḥ sutīkṣṇaiḥ

    8.46.32

    tvayā raṇe nihataḥ sūtaputraḥ; kaccic chete bhūmitale durātmā kaccit priyaṃ me paramaṃ tvayādya; kṛtaṃ raṇe sūtaputraṃ nihatya

    8.46.33

    yaḥ sarvataḥ paryapatat tvadarthe; madānvito garvitaḥ sūtaputraḥ sa śūramānī samare sametya; kaccit tvayā nihataḥ saṃyuge 'dya

    8.46.34

    raukmaṃ rathaṃ hastivaraiś ca yuktaṃ; rathaṃ ditsur yaḥ parebhyas tvadarthe sadā raṇe spardhate yaḥ sa pāpaḥ; kaccit tvayā nihatas tāta yuddhe

    8.46.35

    yo 'sau nityaṃ śūramadena matto; vikatthate saṃsadi kauravāṇām priyo 'tyarthaṃ tasya suyodhanasya; kaccit sa pāpo nihatas tvayādya

    8.46.36

    kaccit samāgamya dhanuḥpramuktais; tvatpreṣitair lohitārthair vihaṃgaiḥ śete 'dya pāpaḥ sa vibhinnagātraḥ; kaccid bhagno dhārtarāṣṭrasya bāhuḥ

    8.46.37

    yo 'sau sadā ślāghate rājamadhye; duryodhanaṃ harṣayan darpapūrṇaḥ ahaṃ hantā phalgunasyeti mohāt; kaccid dhatas tasya na vai tathā rathaḥ

    8.46.38

    nāhaṃ pādau dhāvayiṣye kadā cid; yāvat sthitaḥ pārtha ity alpabuddhiḥ vrataṃ tasyaitat sarvadā śakrasūno; kaccit tvayā nihataḥ so 'dya karṇaḥ

    8.46.39

    yo 'sau kṛṣṇām abravīd duṣṭabuddhiḥ; karṇaḥ sabhāyāṃ kuruvīramadhye kiṃ pāṇḍavāṃs tvaṃ na jahāsi kṛṣṇe; sudurbalān patitān hīnasattvān

    8.46.40

    yat tat karṇaḥ pratyajānāt tvadarthe; nāhatvāhaṃ saha kṛṣṇena pārtham ihopayāteti sa pāpabuddhiḥ; kaccic chete śarasaṃbhinnagātraḥ

    8.46.41

    kaccit saṃgrāme vidito vā tadāyaṃ; samāgamaḥ sṛñjayakauravāṇām yatrāvasthām īdṛśīṃ prāpito 'haṃ; kaccit tvayā so 'dya hataḥ sametya

    8.46.42

    kaccit tvayā tasya sumandabuddher; gāṇḍīvamuktair viśikhair jvaladbhiḥ sakuṇḍalaṃ bhānumad uttamāṅgaṃ; kāyāt prakṛttaṃ yudhi savyasācin

    8.46.43

    yat tan mayā bāṇasamarpitena; dhyāto 'si karṇasya vadhāya vīra tan me tvayā kaccid amogham adya; dhyātaṃ kṛtaṃ karṇanipātanena

    8.46.44

    yad darpapūrṇaḥ sa suyodhano 'smān; avekṣate karṇasamāśrayeṇa kaccit tvayā so 'dya samāśrayo 'sya; bhagnaḥ parākramya suyodhanasya

    8.46.45

    yo naḥ purā ṣaṇḍhatilān avocat; sabhāmadhye pārthivānāṃ samakṣam sa durmatiḥ kaccid upetya saṃkhye; tvayā hataḥ sūtaputro 'tyamarṣī

    8.46.46

    yaḥ sūtaputraḥ prahasan durātmā; purābravīn nirjitāṃ saubalena svayaṃ prasahyānaya yājñasenīm; apīha kaccit sa hatas tvayādya

    8.46.47

    yaḥ śastrabhṛc chreṣṭhatamaṃ pṛthivyāṃ; pitāmahaṃ vyākṣipad alpacetāḥ saṃkhyāyamāno 'rdharathaḥ sa kaccit; tvayā hato 'dyādhirathir durātmā

    8.46.48

    amarṣaṇaṃ nikṛtisamīraṇeritaṃ; hṛdi śritaṃ jvalanam imaṃ sadā mama hato mayā so 'dya sametya pāpadhīr; iti bruvan praśamaya me 'dya phalguna

    8.47.1

    saṃjaya uvāca tad dharmaśīlasya vaco niśamya; rājñaḥ kruddhasyādhirathau mahātmā uvāca durdharṣam adīnasattvaṃ; yudhiṣṭhiraṃ jiṣṇur anantavīryaḥ

    8.47.2

    saṃśaptakair yudhyamānasya me 'dya; senāgrayāyī kurusainyasya rājan āśīviṣābhān khagamān pramuñcan; drauṇiḥ purastāt sahasā vyatiṣṭhat

    8.47.3

    dṛṣṭvā rathaṃ meghanibhaṃ mamemam; ambaṣṭhasenā maraṇe vyatiṣṭhat teṣām ahaṃ pañca śatāni hatvā; tato drauṇim agamaṃ pārthivāgrya

    8.47.4

    tato 'parān bāṇasaṃghān anekān; ākarṇapūrṇāyatavipramuktān sasarja śikṣāstrabalaprayatnais; tathā yathā prāvṛṣi kālameghaḥ

    8.47.5

    naivādadānaṃ na ca saṃdadhānaṃ; jānīmahe katareṇāsyatīti vāmena vā yadi vā dakṣiṇena; sa droṇaputraḥ samare paryavartat

    8.47.6

    avidhyan māṃ pañcabhir droṇaputraḥ; śitaiḥ śaraiḥ pañcabhir vāsudevam ahaṃ tu taṃ triṃśatā vajrakalpaiḥ; samārdayaṃ nimiṣasyāntareṇa

    8.47.7

    sa vikṣaran rudhiraṃ sarvagātrai; rathānīkaṃ sūtasūnor viveśa mayābhibhūtaḥ sainikānāṃ prabarhān; asāv apaśyan rudhireṇa pradigdhān

    8.47.8

    tato 'bhibhūtaṃ yudhi vīkṣya sainyaṃ; vidhvastayodhaṃ drutavājināgam pañcāśatā rathamukhyaiḥ sametaḥ; karṇas tvaran mām upāyāt pramāthī

    8.47.9

    tān sūdayitvāham apāsya karṇaṃ; draṣṭuṃ bhavantaṃ tvarayābhiyātaḥ sarve pāñcālā hy udvijante sma karṇād; gandhād gāvaḥ kesariṇo yathaiva

    8.47.10

    mahājhaṣasyeva mukhaṃ prapannāḥ; prabhadrakāḥ karṇam abhi dravanti mṛtyor āsyaṃ vyāttam ivānvapadyan; prabhadrakāḥ karṇam āsādya rājan

    8.47.11

    āyāhi paśyādya yuyutsamānaṃ; māṃ sūtaputraṃ ca vṛtau jayāya ṣaṭsāhasrā bhārata rājaputrāḥ; svargāya lokāya rathā nimagnāḥ

    8.47.12

    sametyāhaṃ sūtaputreṇa saṃkhye; vṛtreṇa vajrīva narendramukhya yotsye bhṛśaṃ bhārata sūtaputram; asmin saṃgrāme yadi vai dṛśyate 'dya

    8.47.13

    karṇaṃ na ced adya nihanmi rājan; sabāndhavaṃ yudhyamānaṃ prasahya pratiśrutyākurvatāṃ vai gatir yā; kaṣṭāṃ gaccheyaṃ tām ahaṃ rājasiṃha

    8.47.14

    āmantraye tvāṃ brūhi jayaṃ raṇe me; purā bhīmaṃ dhārtarāṣṭrā grasante sautiṃ haniṣyāmi narendrasiṃha; sainyaṃ tathā śatrugaṇāṃś ca sarvān

    8.48.1

    saṃjaya uvāca śrutvā karṇaṃ kalyam udāravīryaṃ; kruddhaḥ pārthaḥ phalgunasyāmitaujāḥ dhanaṃjayaṃ vākyam uvāca cedaṃ; yudhiṣṭhiraḥ karṇaśarābhitaptaḥ

    8.48.2

    idaṃ yadi dvaitavane hy avakṣyaḥ; karṇaṃ yoddhuṃ na prasahe nṛpeti vayaṃ tadā prāptakālāni sarve; vṛttāny upaiṣyāma tadaiva pārtha

    8.48.3

    mayi pratiśrutya vadhaṃ hi tasya; balasya cāptasya tathaiva vīra ānīya naḥ śatrumadhyaṃ sa kasmāt; samutkṣipya sthaṇḍile pratyapiṃṣṭhāḥ

    8.48.4

    anvāśiṣma vayam arjuna tvayi; yiyāsavo bahu kalyāṇam iṣṭam tan naḥ sarvaṃ viphalaṃ rājaputra; phalārthināṃ nicula ivātipuṣpaḥ

    8.48.5

    pracchāditaṃ baḍiśam ivāmiṣeṇa; pracchādito gavaya ivāpavācā anarthakaṃ me darśitavān asi tvaṃ; rājyārthino rājyarūpaṃ vināśam

    8.48.6

    yat tat pṛthāṃ vāg uvācāntarikṣe; saptāhajāte tvayi mandabuddhau jātaḥ putro vāsavavikramo 'yaṃ; sarvāñ śūrāñ śātravāñ jeṣyatīti

    8.48.7

    ayaṃ jetā khāṇḍave devasaṃghān; sarvāṇi bhūtāny api cottamaujāḥ ayaṃ jetā madrakaliṅgakekayān; ayaṃ kurūn hanti ca rājamadhye

    8.48.8

    asmāt paro na bhavitā dhanurdharo; na vai bhūtaḥ kaś cana jātu jetā icchann āryaḥ sarvabhūtāni kuryād; vaśe vaśī sarvasamāptavidyaḥ

    8.48.9

    kāntyā śaśāṅkasya javena vāyoḥ; sthairyeṇa meroḥ kṣamayā pṛthivyāḥ sūryasya bhāsā dhanadasya lakṣmyā; śauryeṇa śakrasya balena viṣṇoḥ

    8.48.10

    tulyo mahātmā tava kunti putro; jāto 'diter viṣṇur ivārihantā sveṣāṃ jayāya dviṣatāṃ vadhāya; khyāto 'mitaujāḥ kulatantukartā

    8.48.11

    ity antarikṣe śataśṛṅgamūrdhni; tapasvināṃ śṛṇvatāṃ vāg uvāca evaṃvidhaṃ tvāṃ tac ca nābhūt tavādya; devā hi nūnam anṛtaṃ vadanti

    8.48.12

    tathāpareṣām ṛṣisattamānāṃ; śrutvā giraṃ pūjayatāṃ sadaiva na saṃnatiṃ praimi suyodhanasya; na tvā jānāmy ādhirather bhayārtam

    8.48.13

    tvaṣṭrā kṛtaṃ vāham akūjanākṣaṃ; śubhaṃ samāsthāya kapidhvajaṃ tvam khaḍgaṃ gṛhītvā hemacitraṃ samiddhaṃ; dhanuś cedaṃ gāṇḍivaṃ tālamātram sa keśavenohyamānaḥ kathaṃ nu; karṇād bhīto vyapayāto 'si pārtha

    8.48.14

    dhanuś caitat keśavāya pradāya; yantābhaviṣyas tvaṃ raṇe ced durātman tato 'haniṣyat keśavaḥ karṇam ugraṃ; marutpatir vṛtram ivāttavajraḥ

    8.48.15

    māse 'patiṣyaḥ pañcame tvaṃ prakṛcchre; na vā garbho 'py abhaviṣyaḥ pṛthāyāḥ tat te śramo rājaputrābhaviṣyan; na saṃgrāmād apayātuṃ durātman

    8.49.1

    saṃjaya uvāca yudhiṣṭhireṇaivam uktaḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ asiṃ jagrāha saṃkruddho jighāṃsur bharatarṣabham

    8.49.2

    tasya kopaṃ samudvīkṣya cittajñaḥ keśavas tadā uvāca kim idaṃ pārtha gṛhītaḥ khaḍga ity uta

    8.49.3

    neha paśyāmi yoddhavyaṃ tava kiṃ cid dhanaṃjaya te dhvastā dhārtarāṣṭrā hi sarve bhīmena dhīmatā

    8.49.4

    apayāto 'si kaunteya rājā draṣṭavya ity api sa rājā bhavatā dṛṣṭaḥ kuśalī ca yudhiṣṭhiraḥ

    8.49.5

    taṃ dṛṣṭvā nṛpaśārdūlaṃ śārdūlasamavikramam harṣakāle tu saṃprāpte kasmāt tvā manyur āviśat

    8.49.6

    na taṃ paśyāmi kaunteya yas te vadhyo bhaved iha kasmād bhavān mahākhaḍgaṃ parigṛhṇāti satvaram

    8.49.7

    tat tvā pṛcchāmi kaunteya kim idaṃ te cikīrṣitam parāmṛśasi yat kruddhaḥ khaḍgam adbhutavikrama

    8.49.8

    evam uktas tu kṛṣṇena prekṣamāṇo yudhiṣṭhiram arjunaḥ prāha govindaṃ kruddhaḥ sarpa iva śvasan

    8.49.9

    dada gāṇḍīvam anyasmā iti māṃ yo 'bhicodayet chindyām ahaṃ śiras tasya ity upāṃśuvrataṃ mama

    8.49.10

    tad ukto 'ham adīnātman rājñāmitaparākrama samakṣaṃ tava govinda na tat kṣantum ihotsahe

    8.49.11

    tasmād enaṃ vadhiṣyāmi rājānaṃ dharmabhīrukam pratijñāṃ pālayiṣyāmi hatvemaṃ narasattamam etadarthaṃ mayā khaḍgo gṛhīto yadunandana

    8.49.12

    so 'haṃ yudhiṣṭhiraṃ hatvā satye 'py ānṛṇyatāṃ gataḥ viśoko vijvaraś cāpi bhaviṣyāmi janārdana

    8.49.13

    kiṃ vā tvaṃ manyase prāptam asmin kāle samutthite tvam asya jagatas tāta vettha sarvaṃ gatāgatam tat tathā prakariṣyāmi yathā māṃ vakṣyate bhavān

    8.49.14

    kṛṣṇa uvāca idānīṃ pārtha jānāmi na vṛddhāḥ sevitās tvayā akāle puruṣavyāghra saṃrambhakriyayānayā na hi dharmavibhāgajñaḥ kuryād evaṃ dhanaṃjaya

    8.49.15

    akāryāṇāṃ ca kāryāṇāṃ saṃyogaṃ yaḥ karoti vai kāryāṇām akriyāṇāṃ ca sa pārtha puruṣādhamaḥ

    8.49.16

    anusṛtya tu ye dharmaṃ kavayaḥ samupasthitāḥ samāsavistaravidāṃ na teṣāṃ vettha niścayam

    8.49.17

    aniścayajño hi naraḥ kāryākāryaviniścaye avaśo muhyate pārtha yathā tvaṃ mūḍha eva tu

    8.49.18

    na hi kāryam akāryaṃ vā sukhaṃ jñātuṃ kathaṃ cana śrutena jñāyate sarvaṃ tac ca tvaṃ nāvabudhyase

    8.49.19

    avijñānād bhavān yac ca dharmaṃ rakṣati dharmavit prāṇināṃ hi vadhaṃ pārtha dhārmiko nāvabudhyate

    8.49.20

    prāṇinām avadhas tāta sarvajyāyān mato mama anṛtaṃ tu bhaved vācyaṃ na ca hiṃsyāt kathaṃ cana

    8.49.21

    sa kathaṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ rājānaṃ dharmakovidam hanyād bhavān naraśreṣṭha prākṛto 'nyaḥ pumān iva

    8.49.22

    ayudhyamānasya vadhas tathāśastrasya bhārata parāṅmukhasya dravataḥ śaraṇaṃ vābhigacchataḥ kṛtāñjaleḥ prapannasya na vadhaḥ pūjyate budhaiḥ

    8.49.23

    tvayā caiva vrataṃ pārtha bālenaiva kṛtaṃ purā tasmād adharmasaṃyuktaṃ mauḍhyāt karma vyavasyasi

    8.49.24

    sa guruṃ pārtha kasmāt tvaṃ hanyā dharmam anusmaran asaṃpradhārya dharmāṇāṃ gatiṃ sūkṣmāṃ duranvayām

    8.49.25

    idaṃ dharmarahasyaṃ ca vakṣyāmi bharatarṣabha yad brūyāt tava bhīṣmo vā dharmajño vā yudhiṣṭhiraḥ

    8.49.26

    viduro vā tathā kṣattā kuntī vāpi yaśasvinī tat te vakṣyāmi tattvena tan nibodha dhanaṃjaya

    8.49.27

    satyasya vacanaṃ sādhu na satyād vidyate param tattvenaitat sudurjñeyaṃ yasya satyam anuṣṭhitam

    8.49.28

    bhavet satyam avaktavyaṃ vaktavyam anṛtaṃ bhavet sarvasvasyāpahāre tu vaktavyam anṛtaṃ bhavet

    8.49.29

    prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyam anṛtaṃ bhavet yatrānṛtaṃ bhavet satyaṃ satyaṃ cāpy anṛtaṃ bhavet

    8.49.30

    tādṛśaṃ paśyate bālo yasya satyam anuṣṭhitam satyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavit

    8.49.31

    kim āścaryaṃ kṛtaprajñaḥ puruṣo 'pi sudāruṇaḥ sumahat prāpnuyāt puṇyaṃ balāko 'ndhavadhād iva

    8.49.32

    kim āścaryaṃ punar mūḍho dharmakāmo 'py apaṇḍitaḥ sumahat prāpnuyāt pāpam āpagām iva kauśikaḥ

    8.49.33

    arjuna uvāca ācakṣva bhagavann etad yathā vidyām ahaṃ tathā balākāndhābhisaṃbaddhaṃ nadīnāṃ kauśikasya ca

    8.49.34

    kṛṣṇa uvāca mṛgavyādho 'bhavat kaś cid balāko nāma bhārata yātrārthaṃ putradārasya mṛgān hanti na kāmataḥ

    8.49.35

    so 'ndhau ca mātāpitarau bibharty anyāṃś ca saṃśritān svadharmanirato nityaṃ satyavāg anasūyakaḥ

    8.49.36

    sa kadā cin mṛgāṃl lipsur nānvavindat prayatnavān athāpaśyat sa pītodaṃ śvāpadaṃ ghrāṇacakṣuṣam

    8.49.37

    adṛṣṭapūrvam api tat sattvaṃ tena hataṃ tadā anv eva ca tato vyomnaḥ puṣpavarṣam avāpatat

    8.49.38

    apsarogītavāditrair nāditaṃ ca manoramam vimānam āgamat svargān mṛgavyādhaninīṣayā

    8.49.39

    tad bhūtaṃ sarvabhūtānām abhāvāya kilārjuna tapas taptvā varaṃ prāptaṃ kṛtam andhaṃ svayaṃbhuvā

    8.49.40

    tad dhatvā sarvabhūtānām abhāvakṛtaniścayam tato balākaḥ svaragād evaṃ dharmaḥ sudurvidaḥ

    8.49.41

    kauśiko 'py abhavad vipras tapasvī na bahuśrutaḥ nadīnāṃ saṃgame grāmād adūre sa kilāvasat

    8.49.42

    satyaṃ mayā sadā vācyam iti tasyābhavad vratam satyavādīti vikhyātaḥ sa tadāsīd dhanaṃjaya

    8.49.43

    atha dasyubhayāt ke cit tadā tad vanam āviśan dasyavo 'pi gatāḥ krūrā vyamārganta prayatnataḥ

    8.49.44

    atha kauśikam abhyetya prāhus taṃ satyavādinam katamena pathā yātā bhagavan bahavo janāḥ satyena pṛṣṭaḥ prabrūhi yadi tān vettha śaṃsa naḥ

    8.49.45

    sa pṛṣṭaḥ kauśikaḥ satyaṃ vacanaṃ tān uvāca ha bahuvṛkṣalatāgulmam etad vanam upāśritāḥ tatas te tān samāsādya krūrā jaghnur iti śrutiḥ

    8.49.46

    tenādharmeṇa mahatā vāgduruktena kauśikaḥ gataḥ sukaṣṭaṃ narakaṃ sūkṣmadharmeṣv akovidaḥ aprabhūtaśruto mūḍho dharmāṇām avibhāgavit

    8.49.47

    vṛddhān apṛṣṭvā saṃdehaṃ mahac chvabhram ito 'rhati tatra te lakṣaṇoddeśaḥ kaś cid eva bhaviṣyati

    8.49.48

    duṣkaraṃ paramajñānaṃ tarkeṇātra vyavasyati śrutir dharma iti hy eke vadanti bahavo janāḥ

    8.49.49

    na tv etat pratisūyāmi na hi sarvaṃ vidhīyate prabhavārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam

    8.49.50

    dhāraṇād dharmam ity āhur dharmo dhārayati prajāḥ yaḥ syād dhāraṇasaṃyuktaḥ sa dharma iti niścayaḥ

    8.49.51

    ye 'nyāyena jihīrṣanto janā icchanti karhi cit akūjanena cen mokṣo nātra kūjet kathaṃ cana

    8.49.52

    avaśyaṃ kūjitavyaṃ vā śaṅkeran vāpy akūjataḥ śreyas tatrānṛtaṃ vaktuṃ satyād iti vicāritam

    8.49.53

    prāṇātyaye vivāhe vā sarvajñātidhanakṣaye narmaṇy abhipravṛtte vā pravaktavyaṃ mṛṣā bhavet adharmaṃ nātra paśyanti dharmatattvārthadarśinaḥ

    8.49.54

    yaḥ stenaiḥ saha saṃbandhān mucyate śapathair api śreyas tatrānṛtaṃ vaktuṃ tat satyam avicāritam

    8.49.55

    na ca tebhyo dhanaṃ deyaṃ śakye sati kathaṃ cana pāpebhyo hi dhanaṃ dattaṃ dātāram api pīḍayet tasmād dharmārtham anṛtam uktvā nānṛtavāg bhavet

    8.49.56

    eṣa te lakṣaṇoddeśaḥ samuddiṣṭo yathāvidhi etac chrutvā brūhi pārtha yadi vadhyo yudhiṣṭhiraḥ

    8.49.57

    arjuna uvāca yathā brūyān mahāprājño yathā brūyān mahāmatiḥ hitaṃ caiva yathāsmākaṃ tathaitad vacanaṃ tava

    8.49.58

    bhavān mātṛsamo 'smākaṃ tathā pitṛsamo 'pi ca gatiś ca paramā kṛṣṇa tena te vākyam adbhutam

    8.49.59

    na hi te triṣu lokeṣu vidyate 'viditaṃ kva cit tasmād bhavān paraṃ dharmaṃ veda sarvaṃ yathātatham

    8.49.60

    avadhyaṃ pāṇḍavaṃ manye dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram tasmin samayasaṃyoge brūhi kiṃ cid anugraham idaṃ cāparam atraiva śṛṇu hṛtsthaṃ vivakṣitam

    8.49.61

    jānāsi dāśārha mama vrataṃ tvaṃ; yo māṃ brūyāt kaś cana mānuṣeṣu anyasmai tvaṃ gāṇḍivaṃ dehi pārtha; yas tvatto 'strair bhavitā vā viśiṣṭaḥ

    8.49.62

    hanyām ahaṃ keśava taṃ prasahya; bhīmo hanyāt tūbaraketi coktaḥ tan me rājā proktavāṃs te samakṣaṃ; dhanur dehīty asakṛd vṛṣṇisiṃha

    8.49.63

    taṃ hatvā cet keśava jīvaloke; sthātā kālaṃ nāham apy alpamātram sā ca pratijñā mama lokaprabuddhā; bhavet satyā dharmabhṛtāṃ variṣṭha yathā jīvet pāṇḍavo 'haṃ ca kṛṣṇa; tathā buddhiṃ dātum adyārhasi tvam

    8.49.64

    vāsudeva uvāca rājā śrānto jagato vikṣataś ca; karṇena saṃkhye niśitair bāṇasaṃghaiḥ tasmāt pārtha tvāṃ paruṣāṇy avocat; karṇe dyūtaṃ hy adya raṇe nibaddham

    8.49.65

    tasmin hate kuravo nirjitāḥ syur; evaṃbuddhiḥ pārthivo dharmaputraḥ yadāvamānaṃ labhate mahāntaṃ; tadā jīvan mṛta ity ucyate saḥ

    8.49.66

    tan mānitaḥ pārthivo 'yaṃ sadaiva; tvayā sabhīmena tathā yamābhyām vṛddhaiś ca loke puruṣapravīrais; tasyāvamānaṃ kalayā tvaṃ prayuṅkṣva

    8.49.67

    tvam ity atrabhavantaṃ tvaṃ brūhi pārtha yudhiṣṭhiram tvam ity ukto hi nihato gurur bhavati bhārata

    8.49.68

    evam ācara kaunteya dharmarāje yudhiṣṭhire adharmayuktaṃ saṃyogaṃ kuruṣvaivaṃ kurūdvaha

    8.49.69

    atharvāṅgirasī hy eṣā śrutīnām uttamā śrutiḥ avicāryaiva kāryaiṣā śreyaḥkāmair naraiḥ sadā

    8.49.70

    vadho hy ayaṃ pāṇḍava dharmarājñas; tvatto yukto vetsyate caivam eṣaḥ tato 'sya pādāv abhivādya paścāc; chamaṃ brūyāḥ sāntvapūrvaṃ ca pārtham

    8.49.71

    bhrātā prājñas tava kopaṃ na jātu; kuryād rājā kaṃ cana pāṇḍaveyaḥ mukto 'nṛtād bhrātṛvadhāc ca pārtha; hṛṣṭaḥ karṇaṃ tvaṃ jahi sūtaputram

    8.49.72

    saṃjaya uvāca ity evam uktas tu janārdanena; pārthaḥ praśasyātha suhṛdvadhaṃ tam tato 'bravīd arjuno dharmarājam; anuktapūrvaṃ paruṣaṃ prasahya

    8.49.73

    mā tvaṃ rājan vyāhara vyāharatsu; na tiṣṭhase krośamātre raṇārdhe bhīmas tu mām arhati garhaṇāya; yo yudhyate sarvayodhapravīraḥ

    8.49.74

    kāle hi śatrūn pratipīḍya saṃkhye; hatvā ca śūrān pṛthivīpatīṃs tān yaḥ kuñjarāṇām adhikaṃ sahasraṃ; hatvānadat tumulaṃ siṃhanādam

    8.49.75

    suduṣkaraṃ karma karoti vīraḥ; kartuṃ yathā nārhasi tvaṃ kadā cit rathād avaplutya gadāṃ parāmṛśaṃs; tayā nihanty aśvanaradvipān raṇe

    8.49.76

    varāsinā vājirathāśvakuñjarāṃs; tathā rathāṅgair dhanuṣā ca hanty arīn pramṛdya padbhyām ahitān nihanti yaḥ; punaś ca dorbhyāṃ śatamanyuvikramaḥ

    8.49.77

    mahābalo vaiśravaṇāntakopamaḥ; prasahya hantā dviṣatāṃ yathārham sa bhīmaseno 'rhati garhaṇāṃ me; na tvaṃ nityaṃ rakṣyase yaḥ suhṛdbhiḥ

    8.49.78

    mahārathān nāgavarān hayāṃś ca; padātimukhyān api ca pramathya eko bhīmo dhārtarāṣṭreṣu magnaḥ; sa mām upālabdhum ariṃdamo 'rhati

    8.49.79

    kaliṅgavaṅgāṅganiṣādamāgadhān; sadāmadān nīlabalāhakopamān nihanti yaḥ śatrugaṇān anekaśaḥ; sa mābhivaktuṃ prabhavaty anāgasam

    8.49.80

    suyuktam āsthāya rathaṃ hi kāle; dhanur vikarṣañ śarapūrṇamuṣṭiḥ sṛjaty asau śaravarṣāṇi vīro; mahāhave megha ivāmbudhārāḥ

    8.49.81

    balaṃ tu vāci dvijasattamānāṃ; kṣātraṃ budhā bāhubalaṃ vadanti tvaṃ vāgbalo bhārata niṣṭhuraś ca; tvam eva māṃ vetsi yathāvidho 'ham

    8.49.82

    yatāmi nityaṃ tava kartum iṣṭaṃ; dāraiḥ sutair jīvitenātmanā ca evaṃ ca māṃ vāgviśikhair nihaṃsi; tvattaḥ sukhaṃ na vayaṃ vidma kiṃ cit

    8.49.83

    avāmaṃsthā māṃ draupadītalpasaṃstho; mahārathān pratihanmi tvadarthe tenātiśaṅkī bhārata niṣṭhuro 'si; tvattaḥ sukhaṃ nābhijānāmi kiṃ cit

    8.49.84

    proktaḥ svayaṃ satyasaṃdhena mṛtyus; tava priyārthaṃ naradeva yuddhe vīraḥ śikhaṇḍī draupado 'sau mahātmā; mayābhiguptena hataś ca tena

    8.49.85

    na cābhinandāmi tavādhirājyaṃ; yatas tvam akṣeṣv ahitāya saktaḥ svayaṃ kṛtvā pāpam anāryajuṣṭam; ebhir yuddhe tartum icchasy arīṃs tu

    8.49.86

    akṣeṣu doṣā bahavo vidharmāḥ; śrutās tvayā sahadevo 'bravīd yān tān naiṣi saṃtartum asādhujuṣṭān; yena sma sarve nirayaṃ prapannāḥ

    8.49.87

    tvaṃ devitā tvatkṛte rājyanāśas; tvat saṃbhavaṃ vyasanaṃ no narendra māsmān krūrair vākpratodais tuda tvaṃ; bhūyo rājan kopayann alpabhāgyān

    8.49.88

    etā vācaḥ paruṣāḥ savyasācī; sthiraprajñaṃ śrāvayitvā tatakṣa tadānutepe surarājaputro; viniḥśvasaṃś cāpy asim udbabarha

    8.49.89

    tam āha kṛṣṇaḥ kim idaṃ punar bhavān; vikośam ākāśanibhaṃ karoty asim prabrūhi satyaṃ punar uttaraṃ vidher; vacaḥ pravakṣyāmy aham arthasiddhaye

    8.49.90

    ity eva pṛṣṭaḥ puruṣottamena; suduḥkhitaḥ keśavam āha vākyam ahaṃ haniṣye svaśarīram eva; prasahya yenāhitam ācaraṃ vai

    8.49.91

    niśamya tat pārthavaco 'bravīd idaṃ; dhanaṃjayaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ prabrūhi pārtha svaguṇān ihātmanas; tathā svahārdaṃ bhavatīha sadyaḥ

    8.49.92

    tathāstu kṛṣṇety abhinandya vākyaṃ; dhanaṃjayaḥ prāha dhanur vināmya yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaṃ; śṛṇuṣva rājann iti śakrasūnuḥ

    8.49.93

    na mādṛśo 'nyo naradeva vidyate; dhanurdharo devam ṛte pinākinam ahaṃ hi tenānumato mahātmanā; kṣaṇena hanyāṃ sacarācaraṃ jagat

    8.49.94

    mayā hi rājan sadigīśvarā diśo; vijitya sarvā bhavataḥ kṛtā vaśe sa rājasūyaś ca samāptadakṣiṇaḥ; sabhā ca divyā bhavato mamaujasā

    8.49.95

    pāṇau pṛṣatkā likhitā mameme; dhanuś ca saṃkhye vitataṃ sabāṇam pādau ca me saśarau sahadhvajau; na mādṛśaṃ yuddhagataṃ jayanti

    8.49.96

    hatā udīcyā nihatāḥ pratīcyāḥ; prācyā nirastā dākṣiṇātyā viśastāḥ saṃśaptakānāṃ kiṃ cid evāvaśiṣṭaṃ; sarvasya sainyasya hataṃ mayārdham

    8.49.97

    śete mayā nihatā bhāratī ca; camū rājan devacamūprakāśā ye nāstrajñās tān ahaṃ hanmi śastrais; tasmāl lokaṃ neha karomi bhasmasāt

    8.49.98

    ity evam uktvā punar āha pārtho; yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham apy aputrā tena rādhā bhavitrī; kuntī mayā vā tad ṛtaṃ viddhi rājan prasīda rājan kṣama yan mayoktaṃ; kāle bhavān vetsyati tan namas te

    8.49.99

    prasādya rājānam amitrasāhaṃ; sthito 'bravīc cainam abhiprapannaḥ yāmy eṣa bhīmaṃ samarāt pramoktuṃ; sarvātmanā sūtaputraṃ ca hantum

    8.49.100

    tava priyārthaṃ mama jīvitaṃ hi; bravīmi satyaṃ tad avehi rājan iti prāyād upasaṃgṛhya pādau; samutthito dīptatejāḥ kirīṭī nedaṃ cirāt kṣipram idaṃ bhaviṣyaty; āvartate 'sāv abhiyāmi cainam

    8.49.101

    etac chrutvā pāṇḍavo dharmarājo; bhrātur vākyaṃ paruṣaṃ phalgunasya utthāya tasmāc chayanād uvāca; pārthaṃ tato duḥkhaparītacetāḥ

    8.49.102

    kṛtaṃ mayā pārtha yathā na sādhu; yena prāptaṃ vyasanaṃ vaḥ sughoram tasmāc chiraś chinddhi mamedam adya; kulāntakasyādhamapūruṣasya

    8.49.103

    pāpasya pāpavyasanānvitasya; vimūḍhabuddher alasasya bhīroḥ vṛddhāvamantuḥ paruṣasya caiva; kiṃ te ciraṃ mām anuvṛtya rūkṣam

    8.49.104

    gacchāmy ahaṃ vanam evādya pāpaḥ; sukhaṃ bhavān vartatāṃ madvihīnaḥ yogyo rājā bhīmaseno mahātmā; klībasya vā mama kiṃ rājyakṛtyam

    8.49.105

    na cāsmi śaktaḥ paruṣāṇi soḍhuṃ; punas tavemāni ruṣānvitasya bhīmo 'stu rājā mama jīvitena; kiṃ kāryam adyāvamatasya vīra

    8.49.106

    ity evam uktvā sahasotpapāta; rājā tatas tac chayanaṃ vihāya iyeṣa nirgantum atho vanāya; taṃ vāsudevaḥ praṇato 'bhyuvāca

    8.49.107

    rājan viditam etat te yathā gāṇḍīvadhanvanaḥ pratijñā satyasaṃdhasya gāṇḍīvaṃ prati viśrutā

    8.49.108

    brūyād ya evaṃ gāṇḍīvaṃ dehy anyasmai tvam ity uta sa vadhyo 'sya pumāṃl loke tvayā cokto 'yam īdṛśam

    8.49.109

    ataḥ satyāṃ pratijñāṃ tāṃ pārthena parirakṣatā macchandād avamāno 'yaṃ kṛtas tava mahīpate gurūṇām avamāno hi vadha ity abhidhīyate

    8.49.110

    tasmāt tvaṃ vai mahābāho mama pārthasya cobhayoḥ vyatikramam imaṃ rājan saṃkṣamasvārjunaṃ prati

    8.49.111

    śaraṇaṃ tvāṃ mahārāja prapannau sva ubhāv api kṣantum arhasi me rājan praṇatasyābhiyācataḥ

    8.49.112

    rādheyasyādya pāpasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam satyaṃ te pratijānāmi hataṃ viddhy adya sūtajam yasyecchasi vadhaṃ tasya gatam evādya jīvitam

    8.49.113

    iti kṛṣṇavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ sasaṃbhramaṃ hṛṣīkeśam utthāpya praṇataṃ tadā kṛtāñjalim idaṃ vākyam uvācānantaraṃ vacaḥ

    8.49.114

    evam etad yathāttha tvam asty eṣo 'tikramo mama anunīto 'smi govinda tāritaś cādya mādhava mokṣitā vyasanād ghorād vayam adya tvayācyuta

    8.49.115

    bhavantaṃ nātham āsādya āvāṃ vyasanasāgarāt ghorād adya samuttīrṇāv ubhāv ajñānamohitau

    8.49.116

    tvadbuddhiplavam āsādya duḥkhaśokārṇavād vayam samuttīrṇāḥ sahāmātyāḥ sanāthāḥ sma tvayācyuta

    8.50.1

    saṃjaya uvāca iti sma kṛṣṇavacanāt pratyuccārya yudhiṣṭhiram babhūva vimanāḥ pārthaḥ kiṃ cit kṛtveva pātakam

    8.50.2

    tato 'bravīd vāsudevaḥ prahasann iva pāṇḍavam kathaṃ nāma bhaved etad yadi tvaṃ pārtha dharmajam asinā tīkṣṇadhāreṇa hanyā dharme vyavasthitam

    8.50.3

    tvam ity uktvaiva rājānam evaṃ kaśmalam āviśaḥ hatvā tu nṛpatiṃ pārtha akariṣyaḥ kim uttaram evaṃ sudurvido dharmo mandaprajñair viśeṣataḥ

    8.50.4

    sa bhavān dharmabhīrutvād dhruvam aiṣyan mahattamaṃ narakaṃ ghorarūpaṃ ca bhrātur jyeṣṭhasya vai vadhāt

    8.50.5

    sa tvaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ rājānaṃ dharmasaṃhitam prasādaya kuruśreṣṭham etad atra mataṃ mama

    8.50.6

    prasādya bhaktyā rājānaṃ prītaṃ caiva yudhiṣṭhiram prayāmas tvaritā yoddhuṃ sūtaputrarathaṃ prati

    8.50.7

    hatvā sudurjayaṃ karṇaṃ tvam adya niśitaiḥ śaraiḥ vipulāṃ prītim ādhatsva dharmaputrasya mānada

    8.50.8

    etad atra mahābāho prāptakālaṃ mataṃ mama evaṃ kṛte kṛtaṃ caiva tava kāryaṃ bhaviṣyati

    8.50.9

    tato 'rjuno mahārāja lajjayā vai samanvitaḥ dharmarājasya caraṇau prapede śirasānagha

    8.50.10

    uvāca bharataśreṣṭha prasīdeti punaḥ punaḥ kṣamasva rājan yat proktaṃ dharmakāmena bhīruṇā

    8.50.11

    pādayoḥ patitaṃ dṛṣṭvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ dhanaṃjayam amitraghnaṃ rudantaṃ bharatarṣabha

    8.50.12

    utthāpya bhrātaraṃ rājā dharmarājo dhanaṃjayam samāśliṣya ca sasnehaṃ praruroda mahīpatiḥ

    8.50.13

    ruditvā tu ciraṃ kālaṃ bhrātarau sumahādyutī kṛtaśaucau naravyāghrau prītimantau babhūvatuḥ

    8.50.14

    tata āśliṣya sa premṇā mūrdhni cāghrāya pāṇḍavam prītyā paramayā yuktaḥ prasmayaṃś cābravīj jayam

    8.50.15

    karṇena me mahābāho sarvasainyasya paśyataḥ kavacaṃ ca dhvajaś caiva dhanuḥ śaktir hayā gadā śaraiḥ kṛttā maheṣvāsa yatamānasya saṃyuge

    8.50.16

    so 'haṃ jñātvā raṇe tasya karma dṛṣṭvā ca phalguna vyavasīdāmi duḥkhena na ca me jīvitaṃ priyam

    8.50.17

    tam adya yadi vai vīra na haniṣyasi sūtajam prāṇān eva parityakṣye jīvitārtho hi ko mama

    8.50.18

    evam uktaḥ pratyuvāca vijayo bharatarṣabha satyena te śape rājan prasādena tavaiva ca bhīmena ca naraśreṣṭha yamābhyāṃ ca mahīpate

    8.50.19

    yathādya samare karṇaṃ haniṣyāmi hato 'tha vā mahītale patiṣyāmi satyenāyudham ālabhe

    8.50.20

    evam ābhāṣya rājānam abravīn mādhavaṃ vacaḥ adya karṇaṃ raṇe kṛṣṇa sūdayiṣye na saṃśayaḥ tad anudhyāhi bhadraṃ te vadhaṃ tasya durātmanaḥ

    8.50.21

    evam ukto 'bravīt pārthaṃ keśavo rājasattama śakto 'smi bharataśreṣṭha yatnaṃ kartuṃ yathābalam

    8.50.22

    evaṃ cāpi hi me kāmo nityam eva mahāratha kathaṃ bhavān raṇe karṇaṃ nihanyād iti me matiḥ

    8.50.23

    bhūyaś covāca matimān mādhavo dharmanandanam yudhiṣṭhiremaṃ bībhatsuṃ tvaṃ sāntvayitum arhasi anujñātuṃ ca karṇasya vadhāyādya durātmanaḥ

    8.50.24

    śrutvā hy ayam ahaṃ caiva tvāṃ karṇaśarapīḍitam pravṛttiṃ jñātum āyātāv iha pāṇḍavanandana

    8.50.25

    diṣṭyāsi rājan nirujo diṣṭyā na grahaṇaṃ gataḥ parisāntvaya bībhatsuṃ jayam āśādhi cānagha

    8.50.26

    yudhiṣṭhira uvāca ehy ehi pārtha bībhatso māṃ pariṣvaja pāṇḍava vaktavyam ukto 'smy ahitaṃ tvayā kṣāntaṃ ca tan mayā

    8.50.27

    ahaṃ tvām anujānāmi jahi karṇaṃ dhanaṃjaya manyuṃ ca mā kṛthāḥ pārtha yan mayokto 'si dāruṇam

    8.50.28

    saṃjaya uvāca tato dhanaṃjayo rājañ śirasā praṇatas tadā pādau jagrāha pāṇibhyāṃ bhrātur jyeṣṭhasya māriṣa

    8.50.29

    samutthāpya tato rājā pariṣvajya ca pīḍitam mūrdhny upāghrāya caivainam idaṃ punar uvāca ha

    8.50.30

    dhanaṃjaya mahābāho mānito 'smi dṛḍhaṃ tvayā māhātmyaṃ vijayaṃ caiva bhūyaḥ prāpnuhi śāśvatam

    8.50.31

    arjuna uvāca adya taṃ pāpakarmāṇaṃ sānubandhaṃ raṇe śaraiḥ nayāmy antaṃ samāsādya rādheyaṃ balagarvitam

    8.50.32

    yena tvaṃ pīḍito bāṇair dṛḍham āyamya kārmukam tasyādya karmaṇaḥ karṇaḥ phalaṃ prāpsyati dāruṇam

    8.50.33

    adya tvām aham eṣyāmi karṇaṃ hatvā mahīpate sabhājayitum ākrandād iti satyaṃ bravīmi te

    8.50.34

    nāhatvā vinivarte 'haṃ karṇam adya raṇājirāt iti satyena te pādau spṛśāmi jagatīpate

    8.50.35

    saṃjaya uvāca prasādya dharmarājānaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā pārthaḥ provāca govindaṃ sūtaputravadhodyataḥ

    8.50.36

    kalpyatāṃ ca ratho bhūyo yujyantāṃ ca hayottamāḥ āyudhāni ca sarvāṇi sajjyantāṃ vai mahārathe

    8.50.37

    upāvṛttāś ca turagāḥ śikṣitāś cāśvasādinaḥ rathopakaraṇaiḥ sarvair upāyāntu tvarānvitāḥ

    8.50.38

    evam ukte mahārāja phalgunena mahātmanā uvāca dārukaṃ kṛṣṇaḥ kuru sarvaṃ yathābravīt arjuno bharataśreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām

    8.50.39

    ājñaptas tv atha kṛṣṇena dāruko rājasattama yojayām āsa sa rathaṃ vaiyāghraṃ śatrutāpanam

    8.50.40

    yuktaṃ tu ratham āsthāya dārukeṇa mahātmanā āpṛcchya dharmarājānaṃ brāhmaṇān svasti vācya ca samaṅgalasvastyayanam āruroha rathottamam

    8.50.41

    tasya rājā mahāprājño dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ āśiṣo 'yuṅkta paramā yuktāḥ karṇavadhaṃ prati

    8.50.42

    taṃ prayāntaṃ maheṣvāsaṃ dṛṣṭvā bhūtāni bhārata nihataṃ menire karṇaṃ pāṇḍavena mahātmanā

    8.50.43

    babhūvur vimalāḥ sarvā diśo rājan samantataḥ cāṣāś ca śatapatrāś ca krauñcāś caiva janeśvara pradakṣiṇam akurvanta tadā vai pāṇḍunandanam

    8.50.44

    bahavaḥ pakṣiṇo rājan puṃnāmānaḥ śubhāḥ śivāḥ tvarayanto 'rjunaṃ yuddhe hṛṣṭarūpā vavāśire

    8.50.45

    kaṅkā gṛdhrā vaḍāś caiva vāyasāś ca viśāṃ pate agratas tasya gacchanti bhakṣyahetor bhayānakāḥ

    8.50.46

    nimittāni ca dhanyāni pārthasya praśaśaṃsire vināśam arisainyānāṃ karṇasya ca vadhaṃ tathā

    8.50.47

    prayātasyātha pārthasya mahān svedo vyajāyata cintā ca vipulā jajñe kathaṃ nv etad bhaviṣyati

    8.50.48

    tato gāṇḍīvadhanvānam abravīn madhusūdanaḥ dṛṣṭvā pārthaṃ tadāyastaṃ cintāparigataṃ tadā

    8.50.49

    gāṇḍīvadhanvan saṃgrāme ye tvayā dhanuṣā jitāḥ na teṣāṃ mānuṣo jetā tvad anya iha vidyate

    8.50.50

    dṛṣṭā hi bahavaḥ śūrāḥ śakratulyaparākramāḥ tvāṃ prāpya samare vīraṃ ye gatāḥ paramāṃ gatim

    8.50.51

    ko hi droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca bhagadattaṃ ca māriṣa vindānuvindāv āvantyau kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam

    8.50.52

    śrutāyuṣaṃ mahāvīryam acyutāyuṣam eva ca pratyudgamya bhavet kṣemī yo na syāt tvam iva kṣamī

    8.50.53

    tava hy astrāṇi divyāni lāghavaṃ balam eva ca vedhaḥ pātaś ca lakṣaś ca yogaś caiva tavārjuna asaṃmohaś ca yuddheṣu vijñānasya ca saṃnatiḥ

    8.50.54

    bhavān devāsurān sarvān hanyāt sahacarācarān pṛthivyāṃ hi raṇe pārtha na yoddhā tvatsamaḥ pumān

    8.50.55

    dhanurgrahā hi ye ke cit kṣatriyā yuddhadurmadāḥ ā devāt tvatsamaṃ teṣāṃ na paśyāmi śṛṇomi vā

    8.50.56

    brahmaṇā ca prajāḥ sṛṣṭā gāṇḍīvaṃ ca mahādbhutam yena tvaṃ yudhyase pārtha tasmān nāsti tvayā samaḥ

    8.50.57

    avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ yat pathyaṃ tava pāṇḍava māvamaṃsthā mahābāho karṇam āhavaśobhinam

    8.50.58

    karṇo hi balavān dhṛṣṭaḥ kṛtāstraś ca mahārathaḥ kṛtī ca citrayodhī ca deśe kāle ca kovidaḥ

    8.50.59

    tejasā vahnisadṛśo vāyuvegasamo jave antakapratimaḥ krodhe siṃhasaṃhanano balī

    8.50.60

    ayoratnir mahābāhur vyūḍhoraskaḥ sudurjayaḥ atimānī ca śūraś ca pravīraḥ priyadarśanaḥ

    8.50.61

    sarvair yodhaguṇair yukto mitrāṇām abhayaṃkaraḥ satataṃ pāṇḍavadveṣī dhārtarāṣṭrahite rataḥ

    8.50.62

    sarvair avadhyo rādheyo devair api savāsavaiḥ ṛte tvām iti me buddhis tvam adya jahi sūtajam

    8.50.63

    devair api hi saṃyattair bibhradbhir māṃsaśoṇitam aśakyaḥ samare jetuṃ sarvair api yuyutsubhiḥ

    8.50.64

    durātmānaṃ pāpamatiṃ nṛśaṃsaṃ; duṣṭaprajñaṃ pāṇḍaveyeṣu nityam hīnasvārthaṃ pāṇḍaveyair virodhe; hatvā karṇaṃ dhiṣṭhitārtho bhavādya

    8.50.65

    vīraṃ manyata ātmānaṃ yena pāpaḥ suyodhanaḥ tam adya mūlaṃ pāpānāṃ jaya sautiṃ dhanaṃjaya

    8.51.1

    saṃjaya uvāca tataḥ punar ameyātmā keśavo 'rjunam abravīt kṛtasaṃkalpam āyastaṃ vadhe karṇasya sarvaśaḥ

    8.51.2

    adya saptadaśāhāni vartamānasya bhārata vināśasyātighorasya naravāraṇavājinām

    8.51.3

    bhūtvā hi vipulā senā tāvakānāṃ paraiḥ saha anyonyaṃ samare prāpya kiṃciccheṣā viśāṃ pate

    8.51.4

    bhūtvā hi kauravāḥ pārtha prabhūtagajavājinaḥ tvāṃ vai śatruṃ samāsādya vinaṣṭā raṇamūrdhani

    8.51.5

    ete ca sarve pāñcālāḥ sṛñjayāś ca sahānvayāḥ tvāṃ samāsādya durdharṣaṃ pāṇḍavāś ca vyavasthitāḥ

    8.51.6

    pāñcālaiḥ pāṇḍavair matsyaiḥ kārūṣaiś cedikekayaiḥ tvayā guptair amitraghna kṛtaḥ śatrugaṇakṣayaḥ

    8.51.7

    ko hi śakto raṇe jetuṃ kauravāṃs tāta saṃgatān anyatra pāṇḍavān yuddhe tvayā guptān mahārathān

    8.51.8

    tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ sasurāsuramānuṣān trīṃl lokān samam udyuktān kiṃ punaḥ kauravaṃ balam

    8.51.9

    bhagadattaṃ hi rājānaṃ ko 'nyaḥ śaktas tvayā vinā jetuṃ puruṣaśārdūla yo 'pi syād vāsavopamaḥ

    8.51.10

    tathemāṃ vipulāṃ senāṃ guptāṃ pārtha tvayānagha na śekuḥ pārthivāḥ sarve cakṣurbhir abhivīkṣitum

    8.51.11

    tathaiva satataṃ pārtha rakṣitābhyāṃ tvayā raṇe dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍibhyāṃ bhīṣmadroṇau nipātitau

    8.51.12

    ko hi śakto raṇe pārtha pāñcālānāṃ mahārathau bhīṣmadroṇau yudhā jetuṃ śakratulyaparākramau

    8.51.13

    ko hi śāṃtanavaṃ saṃkhye droṇaṃ vaikartanaṃ kṛpam drauṇiṃ ca saumadattiṃ ca kṛtavarmāṇam eva ca saindhavaṃ madrarājaṃ ca rājānaṃ ca suyodhanam

    8.51.14

    vīrān kṛtāstrān samare sarvān evānuvartinaḥ akṣauhiṇīpatīn ugrān saṃrabdhān yuddhadurmadān

    8.51.15

    śreṇyaś ca bahulāḥ kṣīṇāḥ pradīrṇāśvarathadvipāḥ nānājanapadāś cogrāḥ kṣatriyāṇām amarṣiṇām

    8.51.16

    govāsadāsamīyānāṃ vasātīnāṃ ca bhārata vrātyānāṃ vāṭadhānānāṃ bhojānāṃ cāpi māninām

    8.51.17

    udīrṇāś ca mahāsenā brahmakṣatrasya bhārata tvāṃ samāsādya nidhanaṃ gatāḥ sāśvarathadvipāḥ

    8.51.18

    ugrāś ca krūrakarmāṇas tukhārā yavanāḥ khaśāḥ dārvābhisārā daradāḥ śakā ramaṭhataṅgaṇāḥ

    8.51.19

    andhrakāś ca pulindāś ca kirātāś cogravikramāḥ mlecchāś ca pārvatīyāś ca sāgarānūpavāsinaḥ saṃrambhiṇo yuddhaśauṇḍā balino dṛbdhapāṇayaḥ

    8.51.20

    ete suyodhanasyārthe saṃrabdhāḥ kurubhiḥ saha na śakyā yudhi nirjetuṃ tvad anyena paraṃtapa

    8.51.21

    dhārtarāṣṭram udagraṃ hi vyūḍhaṃ dṛṣṭvā mahābalam yasya tvaṃ na bhaves trātā pratīyāt ko nu mānavaḥ

    8.51.22

    tat sāgaram ivoddhūtaṃ rajasā saṃvṛtaṃ balam vidārya pāṇḍavaiḥ kruddhais tvayā guptair hataṃ vibho

    8.51.23

    māgadhānām adhipatir jayatseno mahābalaḥ adya saptaiva cāhāni hataḥ saṃkhye 'bhimanyunā

    8.51.24

    tato daśa sahasrāṇi gajānāṃ bhīmakarmaṇām jaghāna gadayā bhīmas tasya rājñaḥ paricchadam tato 'nye 'pi hatā nāgā rathāś ca śataśo balāt

    8.51.25

    tad evaṃ samare tāta vartamāne mahābhaye bhīmasenaṃ samāsādya tvāṃ ca pāṇḍava kauravāḥ savājirathanāgāś ca mṛtyulokam ito gatāḥ

    8.51.26

    tathā senāmukhe tatra nihate pārtha pāṇḍavaiḥ bhīṣmaḥ prāsṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi māriṣa

    8.51.27

    sa cedikāśipāñcālān karūṣān matsyakekayān śaraiḥ pracchādya nidhanam anayat paruṣāstravit

    8.51.28

    tasya cāpacyutair bāṇaiḥ paradehavidāraṇaiḥ pūrṇam ākāśam abhavad rukmapuṅkhair ajihmagaiḥ

    8.51.29

    gatyā daśamyā te gatvā jaghnur vājirathadvipān hitvā nava gatīr duṣṭāḥ sa bāṇān vyāyato 'mucat

    8.51.30

    dināni daśa bhīṣmeṇa nighnatā tāvakaṃ balam śūnyāḥ kṛtā rathopasthā hatāś ca gajavājinaḥ

    8.51.31

    darśayitvātmano rūpaṃ rudropendrasamaṃ yudhi pāṇḍavānām anīkāni pravigāhya vyaśātayat

    8.51.32

    vinighnan pṛthivīpālāṃś cedipāñcālakekayān vyadahat pāṇḍavīṃ senāṃ narāśvagajasaṃkulām

    8.51.33

    majjantam aplave mandam ujjihīrṣuḥ suyodhanam tathā carantaṃ samare tapantam iva bhāskaram na śekuḥ sṛñjayā draṣṭuṃ tathaivānye mahīkṣitaḥ

    8.51.34

    vicarantaṃ tathā taṃ tu saṃgrāme jitakāśinam sarvodyogena sahasā pāṇḍavāḥ samupādravan

    8.51.35

    sa tu vidrāvya samare pāṇḍavān sṛñjayān api eka eva raṇe bhīṣma ekavīratvam āgataḥ

    8.51.36

    taṃ śikhaṇḍī samāsādya tvayā gupto mahāratham jaghāna puruṣavyāghraṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

    8.51.37

    sa eṣa patitaḥ śete śaratalpe pitāmahaḥ tvāṃ prāpya puruṣavyāghra gṛdhraḥ prāpyeva vāyasam

    8.51.38

    droṇaḥ pañca dināny ugro vidhamya ripuvāhinīḥ kṛtvā vyūhaṃ mahāyuddhe pātayitvā mahārathān

    8.51.39

    jayadrathasya samare kṛtvā rakṣāṃ mahārathaḥ antakapratimaś cogrāṃ rātriṃ yuddhvādahat prajāḥ

    8.51.40

    adyeti dve dine vīro bhāradvājaḥ pratāpavān dhṛṣṭadyumnaṃ samāsādya sa gataḥ paramāṃ gatim

    8.51.41

    yadi caiva parān yuddhe sūtaputramukhān rathān nāvārayiṣyaḥ saṃgrāme na sma droṇo vyanaṅkṣyata

    8.51.42

    bhavatā tu balaṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrasya vāritam tato droṇo hato yuddhe pārṣatena dhanaṃjaya

    8.51.43

    ka ivānyo raṇe kuryāt tvad anyaḥ kṣatriyo yudhi yādṛśaṃ te kṛtaṃ pārtha jayadrathavadhaṃ prati

    8.51.44

    nivārya senāṃ mahatīṃ hatvā śūrāṃś ca pārthivān nihataḥ saindhavo rājā tvayāstrabalatejasā

    8.51.45

    āścaryaṃ sindhurājasya vadhaṃ jānanti pārthivāḥ anāścaryaṃ hi tat tvattas tvaṃ hi pārtha mahārathaḥ

    8.51.46

    tvāṃ hi prāpya raṇe kṣatram ekāhād iti bhārata tapyamānam asaṃyuktaṃ na bhaved iti me matiḥ

    8.51.47

    seyaṃ pārtha camūr ghorā dhārtarāṣṭrasya saṃyuge hatā sasarvavīrā hi bhīṣmadroṇau yadā hatau

    8.51.48

    śīrṇapravarayodhādya hatavājinaradvipā hīnā sūryendunakṣatrair dyaur ivābhāti bhāratī

    8.51.49

    vidhvastā hi raṇe pārtha seneyaṃ bhīmavikramāt āsurīva purā senā śakrasyeva parākramaiḥ

    8.51.50

    teṣāṃ hatāvaśiṣṭās tu pañca santi mahārathāḥ aśvatthāmā kṛtavarmā karṇo madrādhipaḥ kṛpaḥ

    8.51.51

    tāṃs tvam adya naravyāghra hatvā pañca mahārathān hatāmitraḥ prayacchorvīṃ rājñaḥ sadvīpapattanām

    8.51.52

    sākāśajalapātālāṃ saparvatamahāvanām prāpnotv amitavīryaśrīr adya pārtho vasuṃdharām

    8.51.53

    etāṃ purā viṣṇur iva hatvā daiteyadānavān prayaccha medinīṃ rājñe śakrāyeva yathā hariḥ

    8.51.54

    adya modantu pāñcālā nihateṣv ariṣu tvayā viṣṇunā nihateṣv eva dānaveyeṣu devatāḥ

    8.51.55

    yadi vā dvipadāṃ śreṣṭha droṇaṃ mānayato gurum aśvatthāmni kṛpā te 'sti kṛpe cācāryagauravāt

    8.51.56

    atyantopacitān vā tvaṃ mānayan bhrātṛbāndhavān kṛtavarmāṇam āsādya na neṣyasi yamakṣayam

    8.51.57

    bhrātaraṃ mātur āsādya śalyaṃ madrajanādhipam yadi tvam aravindākṣa dayāvān na jighāṃsasi

    8.51.58

    imaṃ pāpamatiṃ kṣudram atyantaṃ pāṇḍavān prati karṇam adya naraśreṣṭha jahy āśu niśitaiḥ śaraiḥ

    8.51.59

    etat te sukṛtaṃ karma nātra kiṃ cin na yujyate vayam apy atra jānīmo nātra doṣo 'sti kaś cana

    8.51.60

    dahane yat saputrāyā niśi mātus tavānagha dyūtārthe yac ca yuṣmāsu prāvartata suyodhanaḥ tatra sarvatra duṣṭātmā karṇo mūlam ihārjuna

    8.51.61

    karṇād dhi manyate trāṇaṃ nityam eva suyodhanaḥ tato mām api saṃrabdho nigrahītuṃ pracakrame

    8.51.62

    sthirā buddhir narendrasya dhārtarāṣṭrasya mānada karṇaḥ pārthān raṇe sarvān vijeṣyati na saṃśayaḥ

    8.51.63

    karṇam āśritya kaunteya dhārtarāṣṭreṇa vigrahaḥ rocito bhavatā sārdhaṃ jānatāpi balaṃ tava

    8.51.64

    karṇo hi bhāṣate nityam ahaṃ pārthān samāgatān vāsudevaṃ sarājānaṃ vijeṣyāmi mahāraṇe

    8.51.65

    protsāhayan durātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ sudurmatiḥ samitau garjate karṇas tam adya jahi bhārata

    8.51.66

    yac ca yuṣmāsu pāpaṃ vai dhārtarāṣṭraḥ prayuktavān tatra sarvatra duṣṭātmā karṇaḥ pāpamatir mukham

    8.51.67

    yac ca tad dhārtarāṣṭrāṇāṃ krūraiḥ ṣaḍbhir mahārathaiḥ apaśyaṃ nihataṃ vīraṃ saubhadram ṛṣabhekṣaṇam

    8.51.68

    droṇadrauṇikṛpān vīrān kampayanto mahārathān nirmanuṣyāṃś ca mātaṅgān virathāṃś ca mahārathān

    8.51.69

    vyaśvārohāṃś ca turagān pattīn vyāyudhajīvitān kurvantam ṛṣabhaskandhaṃ kuruvṛṣṇiyaśaskaram

    8.51.70

    vidhamantam anīkāni vyathayantaṃ mahārathān manuṣyavājimātaṅgān prahiṇvantaṃ yamakṣayam

    8.51.71

    śaraiḥ saubhadram āyastaṃ dahantam iva vāhinīm tan me dahati gātrāṇi sakhe satyena te śape

    8.51.72

    yat tatrāpi ca duṣṭātmā karṇo 'bhyadruhyata prabho aśaknuvaṃś cābhimanyoḥ karṇaḥ sthātuṃ raṇe 'grataḥ

    8.51.73

    saubhadraśaranirbhinno visaṃjñaḥ śoṇitokṣitaḥ niḥśvasan krodhasaṃdīpto vimukhaḥ sāyakārditaḥ

    8.51.74

    apayānakṛtotsāho nirāśaś cāpi jīvite tasthau suvihvalaḥ saṃkhye prahārajanitaśramaḥ

    8.51.75

    atha droṇasya samare tat kālasadṛśaṃ tadā śrutvā karṇo vacaḥ krūraṃ tataś ciccheda kārmukam

    8.51.76

    tataś chinnāyudhaṃ tena raṇe pañca mahārathāḥ sa caiva nikṛtiprajñaḥ prāvadhīc charavṛṣṭibhiḥ

    8.51.77

    yac ca karṇo 'bravīt kṛṣṇāṃ sabhāyāṃ paruṣaṃ vacaḥ pramukhe pāṇḍaveyānāṃ kurūṇāṃ ca nṛśaṃsavat

    8.51.78

    vinaṣṭāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇe śāśvataṃ narakaṃ gatāḥ patim anyaṃ pṛthuśroṇi vṛṇīṣva mitabhāṣiṇi

    8.51.79

    lekhābhru dhṛtarāṣṭrasya dāsī bhūtvā niveśanam praviśārālapakṣmākṣi na santi patayas tava

    8.51.80

    ity uktavān adharmajñas tadā paramadurmatiḥ pāpaḥ pāpaṃ vacaḥ karṇaḥ śṛṇvatas tava bhārata

    8.51.81

    tasya pāpasya tad vākyaṃ suvarṇavikṛtāḥ śarāḥ śamayantu śilādhautās tvayāstā jīvitacchidaḥ

    8.51.82

    yāni cānyāni duṣṭātmā pāpāni kṛtavāṃs tvayi tāny adya jīvitaṃ cāsya śamayantu śarās tava

    8.51.83

    gāṇḍīvaprahitān ghorān adya gātraiḥ spṛśañ śarān karṇaḥ smaratu duṣṭātmā vacanaṃ droṇabhīṣmayoḥ

    8.51.84

    suvarṇapuṅkhā nārācāḥ śatrughnā vaidyutaprabhāḥ tvayāstās tasya marmāṇi bhittvā pāsyanti śoṇitam

    8.51.85

    ugrās tvadbhujanirmuktā marma bhittvā śitāḥ śarāḥ adya karṇaṃ mahāvegāḥ preṣayantu yamakṣayam

    8.51.86

    adya hāhākṛtā dīnā viṣaṇṇās tvaccharārditāḥ prapatantaṃ rathāt karṇaṃ paśyantu vasudhādhipāḥ

    8.51.87

    adya svaśoṇite magnaṃ śayānaṃ patitaṃ bhuvi apaviddhāyudhaṃ karṇaṃ paśyantu suhṛdo nijāḥ

    8.51.88

    hastikakṣyo mahān asya bhallenonmathitas tvayā prakampamānaḥ patatu bhūmāv ādhirather dhvajaḥ

    8.51.89

    tvayā śaraśataiś chinnaṃ rathaṃ hemavibhūṣitam hatayodhaṃ samutsṛjya bhītaḥ śalyaḥ palāyatām

    8.51.90

    tataḥ suyodhano dṛṣṭvā hatam ādhirathiṃ tvayā nirāśo jīvite tv adya rājye caiva dhanaṃjaya

    8.51.91

    ete dravanti pāñcālā vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ karṇena bharataśreṣṭha pāṇḍavān ujjihīrṣavaḥ

    8.51.92

    pāñcālān draupadeyāṃś ca dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau dhṛṣṭadyumnatanūjāṃś ca śatānīkaṃ ca nākulim

    8.51.93

    nakulaṃ sahadevaṃ ca durmukhaṃ janamejayam suvarmāṇaṃ sātyakiṃ ca viddhi karṇavaśaṃ gatān

    8.51.94

    abhyāhatānāṃ karṇena pāñcālānāṃ mahāraṇe śrūyate ninado ghoras tvadbandhūnāṃ paraṃtapa

    8.51.95

    na tv eva bhītāḥ pāñcālāḥ kathaṃ cit syuḥ parāṅmukhāḥ na hi mṛtyuṃ maheṣvāsā gaṇayanti mahārathāḥ

    8.51.96

    ya ekaḥ pāṇḍavīṃ senāṃ śaraughaiḥ samaveṣṭayat taṃ samāsādya pāñcālā bhīṣmaṃ nāsan parāṅmukhāḥ

    8.51.97

    tathā jvalantam astrāgniṃ guruṃ sarvadhanuṣmatām nirdahantaṃ samārohan durdharṣaṃ droṇam ojasā

    8.51.98

    te nityam uditā jetuṃ yuddhe śatrūn ariṃdamāḥ na jātv ādhirather bhītāḥ pāñcālāḥ syuḥ parāṅmukhāḥ

    8.51.99

    teṣām āpatatāṃ śūraḥ pāñcālānāṃ tarasvinām ādatte 'sūñ śaraiḥ karṇaḥ pataṃgānām ivānalaḥ

    8.51.100

    tāṃs tathābhimukhān vīrān mitrārthe tyaktajīvitān kṣayaṃ nayati rādheyaḥ pāñcālāñ śataśo raṇe

    8.51.101

    astraṃ hi rāmāt karṇena bhārgavād ṛṣisattamāt yad upāttaṃ purā ghoraṃ tasya rūpam udīryate

    8.51.102

    tāpanaṃ sarvasainyānāṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam samāvṛtya mahāsenāṃ jvalati svena tejasā

    8.51.103

    ete caranti saṃgrāme karṇacāpacyutāḥ śarāḥ bhramarāṇām iva vrātās tāpayantaḥ sma tāvakān

    8.51.104

    ete caranti pāñcālā dikṣu sarvāsu bhārata karṇāstraṃ samare prāpya durnivāram anātmabhiḥ

    8.51.105

    eṣa bhīmo dṛḍhakrodho vṛtaḥ pārtha samantataḥ sṛñjayair yodhayan karṇaṃ pīḍyate sma śitaiḥ śaraiḥ

    8.51.106

    pāṇḍavān sṛñjayāṃś caiva pāñcālāṃś caiva bhārata hanyād upekṣitaḥ karṇo rogo deham ivātataḥ

    8.51.107

    nānyaṃ tvatto 'bhipaśyāmi yodhaṃ yaudhiṣṭhire bale yaḥ samāsādya rādheyaṃ svastimān āvrajed gṛham

    8.51.108

    tam adya niśitair bāṇair nihatya bharatarṣabha yathāpratijñaṃ pārtha tvaṃ kṛtvā kīrtim avāpnuhi

    8.51.109

    tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ sakarṇān api kauravān nānyo yudhi yudhāṃ śreṣṭha satyam etad bravīmi te

    8.51.110

    etat kṛtvā mahat karma hatvā karṇaṃ mahāratham kṛtārthaḥ saphalaḥ pārtha sukhī bhava narottama

    8.52.1

    saṃjaya uvāca sa keśavasya bībhatsuḥ śrutvā bhārata bhāṣitam viśokaḥ saṃprahṛṣṭaś ca kṣaṇena samapadyata

    8.52.2

    tato jyām anumṛjyāśu vyākṣipad gāṇḍivaṃ dhanuḥ dadhre karṇavināśāya keśavaṃ cābhyabhāṣata

    8.52.3

    tvayā nāthena govinda dhruva eṣa jayo mama prasanno yasya me 'dya tvaṃ bhūtabhavyabhavatprabhuḥ

    8.52.4

    tvatsahāyo hy ahaṃ kṛṣṇa trīṃl lokān vai samāgatān prāpayeyaṃ paraṃ lokaṃ kim u karṇaṃ mahāraṇe

    8.52.5

    paśyāmi dravatīṃ senāṃ pāñcālānāṃ janārdana paśyāmi karṇaṃ samare vicarantam abhītavat

    8.52.6

    bhārgavāstraṃ ca paśyāmi vicarantaṃ samantataḥ sṛṣṭaṃ karṇena vārṣṇeya śakreṇeva mahāśanim

    8.52.7

    ayaṃ khalu sa saṃgrāmo yatra kṛṣṇa mayā kṛtam kathayiṣyanti bhūtāni yāvad bhūmir dhariṣyati

    8.52.8

    adya kṛṣṇa vikarṇā me karṇaṃ neṣyanti mṛtyave gāṇḍīvamuktāḥ kṣiṇvanto mama hastapracoditāḥ

    8.52.9

    adya rājā dhṛtarāṣṭraḥ svāṃ buddhim avamaṃsyate duryodhanam arājyārhaṃ yayā rājye 'bhyaṣecayat

    8.52.10

    adya rājyāt sukhāc caiva śriyo rāṣṭrāt tathā purāt putrebhyaś ca mahābāho dhṛtarāṣṭro viyokṣyate

    8.52.11

    adya duryodhano rājā jīvitāc ca nirāśakaḥ bhaviṣyati hate karṇe kṛṣṇa satyaṃ bravīmi te

    8.52.12

    adya dṛṣṭvā mayā karṇaṃ śarair viśakalīkṛtam smaratāṃ tava vākyāni śamaṃ prati janeśvaraḥ

    8.52.13

    adyāsau saubalaḥ kṛṣṇa glahaṃ jānātu vai śarān durodaraṃ ca gāṇḍīvaṃ maṇḍalaṃ ca rathaṃ mama

    8.52.14

    yo 'sau raṇe naraṃ nānyaṃ pṛthivyām abhimanyate tasyādya sūtaputrasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam gāṇḍīvasṛṣṭā dāsyanti karṇasya paramāṃ gatim

    8.52.15

    adya tapsyati rādheyaḥ pāñcālīṃ yat tadābravīt sabhāmadhye vacaḥ krūraṃ kutsayan pāṇḍavān prati

    8.52.16

    ye vai ṣaṇḍhatilās tatra bhavitāro 'dya te tilāḥ hate vaikartane karṇe sūtaputre durātmani

    8.52.17

    ahaṃ vaḥ pāṇḍuputrebhyas trāsyāmīti yad abravīt anṛtaṃ tat kariṣyanti māmakā niśitāḥ śarāḥ

    8.52.18

    hantāhaṃ pāṇḍavān sarvān saputrān iti yo 'bravīt tam adya karṇaṃ hantāsmi miṣatāṃ sarvadhanvinām

    8.52.19

    yasya vīrye samāśvasya dhārtarāṣṭro bṛhanmanāḥ avāmanyata durbuddhir nityam asmān durātmavān tam adya karṇaṃ rādheyaṃ hantāsmi madhusūdana

    8.52.20

    adya karṇe hate kṛṣṇa dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ vidravantu diśo bhītāḥ siṃhatrastā mṛgā iva

    8.52.21

    adya duryodhano rājā pṛthivīm anvavekṣatām hate karṇe mayā saṃkhye saputre sasuhṛjjane

    8.52.22

    adya karṇaṃ hataṃ dṛṣṭvā dhārtarāṣṭro 'tyamarṣaṇaḥ jānātu māṃ raṇe kṛṣṇa pravaraṃ sarvadhanvinām

    8.52.23

    adyāham anṛṇaḥ kṛṣṇa bhaviṣyāmi dhanurbhṛtām krodhasya ca kurūṇāṃ ca śarāṇāṃ gāṇḍivasya ca

    8.52.24

    adya duḥkham ahaṃ mokṣye trayodaśasamārjitam hatvā karṇaṃ raṇe kṛṣṇa śambaraṃ maghavān iva

    8.52.25

    adya karṇe hate yuddhe somakānāṃ mahārathāḥ kṛtaṃ kāryaṃ ca manyantāṃ mitrakāryepsavo yudhi

    8.52.26

    na jāne ca kathaṃ prītiḥ śaineyasyādya mādhava bhaviṣyati hate karṇe mayi cāpi jayādhike

    8.52.27

    ahaṃ hatvā raṇe karṇaṃ putraṃ cāsya mahāratham prītiṃ dāsyāmi bhīmasya yamayoḥ sātyaker api

    8.52.28

    dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍibhyāṃ pāñcālānāṃ ca mādhava adhyānṛṇyaṃ gamiṣyāmi hatvā karṇaṃ mahāraṇe

    8.52.29

    adya paśyantu saṃgrāme dhanaṃjayam amarṣaṇam yudhyantaṃ kauravān saṃkhye pātayantaṃ ca sūtajam bhavatsakāśe vakṣye ca punar evātmasaṃstavam

    8.52.30

    dhanurvede matsamo nāsti loke; parākrame vā mama ko 'sti tulyaḥ ko vāpy anyo matsamo 'sti kṣamāyāṃ; tathā krodhe sadṛśo 'nyo na me 'sti

    8.52.31

    ahaṃ dhanuṣmān asurān surāṃś ca; sarvāṇi bhūtāni ca saṃgatāni svabāhuvīryād gamaye parābhavaṃ; matpauruṣaṃ viddhi paraḥ parebhyaḥ

    8.52.32

    śarārciṣā gāṇḍivenāham ekaḥ; sarvān kurūn bāhlikāṃś cābhipatya himātyaye kakṣagato yathāgnis; tahā daheyaṃ sagaṇān prasahya

    8.52.33

    pāṇau pṛṣatkā likhitā mamaite; dhanuś ca savye nihitaṃ sabāṇam pādau ca me sarathau sadhvajau ca; na mādṛśaṃ yuddhagataṃ jayanti

    8.53.1

    saṃjaya uvāca teṣām anīkāni bṛhaddhvajāni; raṇe samṛddhāni samāgatāni garjanti bherīninadonmukhāni; meghair yathā meghagaṇās tapānte

    8.53.2

    mahāgajābhrākulam astratoyaṃ; vāditranemītalaśabdavac ca hiraṇyacitrāyudhavaidyutaṃ ca; mahārathair āvṛtaśabdavac ca

    8.53.3

    tad bhīmavegaṃ rudhiraughavāhi; khaḍgākulaṃ kṣatriyajīvavāhi anārtavaṃ krūram aniṣṭavarṣaṃ; babhūva tat saṃharaṇaṃ prajānām

    8.53.4

    rathān sasūtān sahayān gajāṃś ca; sarvān arīn mṛtyuvaśaṃ śaraughaiḥ ninye hayāṃś caiva tathā sasādīn; padātisaṃghāṃś ca tathaiva pārthaḥ

    8.53.5

    kṛpaḥ śikhaṇḍī ca raṇe sametau; duryodhanaṃ sātyakir abhyagacchata śrutaśravā droṇasutena sārdhaṃ; yudhāmanyuś citrasenena cāpi

    8.53.6

    karṇasya putras tu rathī suṣeṇaṃ; samāgataḥ sṛñjayāṃś cottamaujāḥ gāndhārarājaṃ sahadevaḥ kṣudhārto; maharṣabhaṃ siṃha ivābhyadhāvat

    8.53.7

    śatānīko nākuliḥ karṇaputraṃ; yuvā yuvānaṃ vṛṣasenaṃ śaraughaiḥ samārdayat karṇasutaś ca vīraḥ; pāñcāleyaṃ śaravarṣair anekaiḥ

    8.53.8

    ratharṣabhaḥ kṛtavarmāṇam ārcchan; mādrīputro nakulaś citrayodhī pāñcālānām adhipo yājñaseniḥ; senāpatiṃ karṇam ārcchat sasainyam

    8.53.9

    duḥśāsano bhārata bhāratī ca; saṃśaptakānāṃ pṛtanā samṛddhā bhīmaṃ raṇe śastrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ; tadā samārcchat tam asahyavegam

    8.53.10

    karṇātmajaṃ tatra jaghāna śūras; tathācchinac cottamaujāḥ prasahya tasyottamāṅgaṃ nipapāta bhūmau; ninādayad gāṃ ninadena khaṃ ca

    8.53.11

    suṣeṇaśīrṣaṃ patitaṃ pṛthivyāṃ; vilokya karṇo 'tha tadārtarūpaḥ krodhād dhayāṃs tasya rathaṃ dhvajaṃ ca; bāṇaiḥ sudhārair niśitair nyakṛntat

    8.53.12

    sa tūttamaujā niśitaiḥ pṛṣatkair; vivyādha khaḍgena ca bhāsvareṇa pārṣṇiṃ hayāṃś caiva kṛpasya hatvā; śikhaṇḍivāhaṃ sa tato 'bhyarohat

    8.53.13

    kṛpaṃ tu dṛṣṭvā virathaṃ rathastho; naicchac charais tāḍayituṃ śikhaṇḍī taṃ drauṇir āvārya rathaṃ kṛpaṃ sma; samujjahre paṅkagatāṃ yathā gām

    8.53.14

    hiraṇyavarmā niśitaiḥ pṛṣatkais; tavātmajānām anilātmajo vai atāpayat sainyam atīva bhīmaḥ; kāle śucau madhyagato yathārkaḥ

    8.54.1

    saṃjaya uvāca atha tv idānīṃ tumule vimarde; dviṣadbhir eko bahubhiḥ samāvṛtaḥ mahābhaye sārathim ity uvāca; bhīmaś camūṃ vārayan dhārtarāṣṭrīm tvaṃ sārathe yāhi javena vāhair; nayāmy etān dhārtarāṣṭrān yamāya

    8.54.2

    saṃcodito bhīmasenena caivaṃ; sa sārathiḥ putrabalaṃ tvadīyam prāyāt tataḥ sārathir ugravego; yato bhīmas tad balaṃ gantum aicchat

    8.54.3

    tato 'pare nāgarathāśvapattibhiḥ; pratyudyayuḥ kuravas taṃ samantāt bhīmasya vāhāgryam udāravegaṃ; samantato bāṇagaṇair nijaghnuḥ

    8.54.4

    tataḥ śarān āpatato mahātmā; ciccheda bāṇais tapanīyapuṅkhaiḥ te vai nipetus tapanīyapuṅkhā; dvidhā tridhā bhīmaśarair nikṛttāḥ

    8.54.5

    tato rājan nāgarathāśvayūnāṃ; bhīmāhatānāṃ tava rājamadhye ghoro ninādaḥ prababhau narendra; vajrāhatānām iva parvatānām

    8.54.6

    te vadhyamānāś ca narendramukhyā; nirbhinnā vai bhīmasenapravekaiḥ bhīmaṃ samantāt samare 'dhyarohan; vṛkṣaṃ śakuntā iva puṣpahetoḥ

    8.54.7

    tato 'bhipātaṃ tava sainyamadhye; prāduścakre vegam ivāttavegaḥ yathāntakāle kṣapayan didhakṣur; bhūtāntakṛtkāla ivāttadaṇḍaḥ

    8.54.8

    tasyātivegasya raṇe 'tivegaṃ; nāśaknuvan dhārayituṃ tvadīyāḥ vyāttānanasyāpatato yathaiva; kālasya kāle harataḥ prajā vai

    8.54.9

    tato balaṃ bhārata bhāratānāṃ; pradahyamānaṃ samare mahātman bhītaṃ diśo 'kīryata bhīmanunnaṃ; mahānilenābhragaṇo yathaiva

    8.54.10

    tato dhīmān sārathim abravīd balī; sa bhīmasenaḥ punar eva hṛṣṭaḥ sūtābhijānīhi parān svakān vā; rathān dhvajāṃś cāpatataḥ sametān yudhyann ahaṃ nābhijānāmi kiṃ cin; mā sainyaṃ svaṃ chādayiṣye pṛṣatkaiḥ

    8.54.11

    arīn viśokābhinirīkṣya sarvato; manas tu cintā pradunoti me bhṛśam rājāturo nāgamad yat kirīṭī; bahūni duḥkhāny abhijāto 'smi sūta

    8.54.12

    etad duḥkhaṃ sārathe dharmarājo; yan māṃ hitvā yātavāñ śatrumadhye nainaṃ jīvan nāpi jānāmy ajīvan; bībhatsuṃ vā tan mamādyātiduḥkham

    8.54.13

    so 'haṃ dviṣatsainyam udagrakalpaṃ; vināśayiṣye paramapratītaḥ etān nihatyājimadhye sametān; prīto bhaviṣyāmi saha tvayādya

    8.54.14

    sarvāṃs tūṇīrān mārgaṇān vānvavekṣya; kiṃ śiṣṭaṃ syāt sāyakānāṃ rathe me kā vā jātiḥ kiṃ pramāṇaṃ ca teṣāṃ; jñātvā vyaktaṃ tan mamācakṣva sūta

    8.54.15

    viśoka uvāca ṣaṇmārgaṇānām ayutāni vīra; kṣurāś ca bhallāś ca tathāyutākhyāḥ nārācānāṃ dve sahasre tu vīra; trīṇy eva ca pradarāṇāṃ ca pārtha

    8.54.16

    asty āyudhaṃ pāṇḍaveyāvaśiṣṭaṃ; na yad vahec chakaṭaṃ ṣaḍgavīyam etad vidvan muñca sahasraśo 'pi; gadāsibāhudraviṇaṃ ca te 'sti

    8.54.17

    bhīma uvāca sūtādyemaṃ paśya bhīmapramuktaiḥ; saṃbhindadbhiḥ pārthivān āśuvegaiḥ ugrair bāṇair āhavaṃ ghorarūpaṃ; naṣṭādityaṃ mṛtyulokena tulyam

    8.54.18

    adyaiva tad viditaṃ pārthivānāṃ; bhaviṣyati ākumāraṃ ca sūta nimagno vā samare bhīmasena; ekaḥ kurūn vā samare vijetā

    8.54.19

    sarve saṃkhye kuravo niṣpatantu; māṃ vā lokāḥ kīrtayantv ākumāram sarvān ekas tān ahaṃ pātayiṣye; te vā sarve bhīmasenaṃ tudantu

    8.54.20

    āśāstāraḥ karma cāpy uttamaṃ vā; tan me devāḥ kevalaṃ sādhayantu āyātv ihādyārjunaḥ śatrughātī; śakras tūrṇaṃ yajña ivopahūtaḥ

    8.54.21

    īkṣasvaitāṃ bhāratīṃ dīryamāṇām; ete kasmād vidravante narendrāḥ vyaktaṃ dhīmān savyasācī narāgryaḥ; sainyaṃ hy etac chādayaty āśu bāṇaiḥ

    8.54.22

    paśya dhvajāṃś ca dravato viśoka; nāgān hayān pattisaṃghāṃś ca saṃkhye rathān viśīrṇāñ śaraśaktitāḍitān; paśyasvaitān rathinaś caiva sūta

    8.54.23

    āpūryate kauravī cāpy abhīkṣṇaṃ; senā hy asau subhṛśaṃ hanyamānā dhanaṃjayasyāśanitulyavegair; grastā śarair barhisuvarṇavājaiḥ

    8.54.24

    ete dravanti sma rathāśvanāgāḥ; padātisaṃghān avamardayantaḥ saṃmuhyamānāḥ kauravāḥ sarva eva; dravanti nāgā iva dāvabhītāḥ hāhākṛtāś caiva raṇe viśoka; muñcanti nādān vipulān gajendrāḥ

    8.54.25

    viśoka uvāca sarve kāmāḥ pāṇḍava te samṛddhāḥ; kapidhvajo dṛśyate hastisainye nīlād dhanād vidyutam uccarantīṃ; tathāpaśyaṃ visphurad vai dhanus tat

    8.54.26

    kapir hy asau vīkṣyate sarvato vai; dhvajāgram āruhya dhanaṃjayasya divākarābho maṇir eṣa divyo; vibhrājate caiva kirīṭasaṃsthaḥ

    8.54.27

    pārśve bhīmaṃ pāṇḍurābhraprakāśaṃ; paśyemaṃ tvaṃ devadattaṃ sughoṣam abhīśuhastasya janārdanasya; vigāhamānasya camūṃ pareṣām

    8.54.28

    raviprabhaṃ vajranābhaṃ kṣurāntaṃ; pārśve sthitaṃ paśya janārdanasya cakraṃ yaśo vardhayat keśavasya; sadārcitaṃ yadubhiḥ paśya vīra

    8.54.29

    bhīma uvāca dadāmi te grāmavarāṃś caturdaśa; priyākhyāne sārathe suprasannaḥ dasīśataṃ cāpi rathāṃś ca viṃśatiṃ; yad arjunaṃ vedayase viśoka

    8.55.1

    saṃjaya uvāca śrutvā ca rathanirghoṣaṃ siṃhanādaṃ ca saṃyuge arjunaḥ prāha govindaṃ śīghraṃ codaya vājinaḥ

    8.55.2

    arjunasya vacaḥ śrutvā govindo 'rjunam abravīt eṣa gacchāmi sukṣipraṃ yatra bhīmo vyavasthitaḥ

    8.55.3

    āyāntam aśvair himaśaṅkhavarṇaiḥ; suvarṇamuktāmaṇijālanaddhaiḥ jambhaṃ jighāṃsuṃ pragṛhītavajraṃ; jayāya devendram ivogramanyum

    8.55.4

    rathāśvamātaṅgapadātisaṃghā; bāṇasvanair nemikhurasvanaiś ca saṃnādayanto vasudhāṃ diśaś ca; kruddhā nṛsiṃhā jayam abhyudīyuḥ

    8.55.5

    teṣāṃ ca pārthasya mahat tadāsīd; dehāsupāpmakṣapaṇaṃ suyuddham trailokyahetor asurair yathāsīd; devasya viṣṇor jayatāṃ varasya

    8.55.6

    tair astam uccāvacam āyudhaugham; ekaḥ praciccheda kirīṭamālī kṣurārdhacandrair niśitaiś ca bāṇaiḥ; śirāṃsi teṣāṃ bahudhā ca bāhūn

    8.55.7

    chatrāṇi vālavyajanāni ketūn; aśvān rathān pattigaṇān dvipāṃś ca te petur urvyāṃ bahudhā virūpā; vātaprabhagnāni yathā vanāni

    8.55.8

    suvarṇajālāvatatā mahāgajāḥ; savaijayantīdhvajayodhakalpitāḥ suvarṇapuṅkhair iṣubhiḥ samācitāś; cakāśire prajvalitā yathācalāḥ

    8.55.9

    vidārya nāgāṃś ca rathāṃś ca vājinaḥ; śarottamair vāsavavajrasaṃnibhaiḥ drutaṃ yayau karṇajighāṃsayā tathā; yathā marutvān balabhedane purā

    8.55.10

    tataḥ sa puruṣavyāghraḥ sūtasainyam ariṃdama praviveśa mahābāhur makaraḥ sāgaraṃ yathā

    8.55.11

    taṃ dṛṣṭvā tāvakā rājan rathapattisamanvitāḥ gajāśvasādibahulāḥ pāṇḍavaṃ samupādravan

    8.55.12

    tatrābhidravatāṃ pārtham ārāvaḥ sumahān abhūt sāgarasyeva mattasya yathā syāt salilasvanaḥ

    8.55.13

    te tu taṃ puruṣavyāghraṃ vyāghrā iva mahārathāḥ abhyadravanta saṃgrāme tyaktvā prāṇakṛtaṃ bhayam

    8.55.14

    teṣām āpatatāṃ tatra śaravarṣāṇi muñcatām arjuno vyadhamat sainyaṃ mahāvāto ghanān iva

    8.55.15

    te 'rjunaṃ sahitā bhūtvā rathavaṃśaiḥ prahāriṇaḥ abhiyāya maheṣvāsā vivyadhur niśitaiḥ śaraiḥ

    8.55.16

    tato 'rjunaḥ sahasrāṇi rathavāraṇavājinām preṣayām āsa viśikhair yamasya sadanaṃ prati

    8.55.17

    te vadhyamānāḥ samare pārthacāpacyutaiḥ śaraiḥ tatra tatra sma līyante bhaye jāte mahārathāḥ

    8.55.18

    teṣāṃ catuḥśatān vīrān yatamānān mahārathān arjuno niśitair bāṇair anayad yamasādanam

    8.55.19

    te vadhyamānāḥ samare nānāliṅgaiḥ śitaiḥ śaraiḥ arjunaṃ samabhityajya dudruvur vai diśo bhayāt

    8.55.20

    teṣāṃ śabdo mahān āsīd dravatāṃ vāhinīmukhe mahaughasyeva bhadraṃ te girim āsādya dīryataḥ

    8.55.21

    tāṃ tu senāṃ bhṛśaṃ viddhvā drāvayitvārjunaḥ śaraiḥ prāyād abhimukhaḥ pārthaḥ sūtānīkāni māriṣa

    8.55.22

    tasya śabdo mahān āsīt parān abhimukhasya vai garuḍasyeva patataḥ pannagārthe yathā purā

    8.55.23

    taṃ tu śabdam abhiśrutya bhīmaseno mahābalaḥ babhūva paramaprītaḥ pārthadarśanalālasaḥ

    8.55.24

    śrutvaiva pārtham āyāntaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān tyaktvā prāṇān mahārāja senāṃ tava mamarda ha

    8.55.25

    sa vāyuvegapratimo vāyuvegasamo jave vāyuvad vyacarad bhīmo vāyuputraḥ pratāpavān

    8.55.26

    tenārdyamānā rājendra senā tava viśāṃ pate vyabhrāmyata mahārāja bhinnā naur iva sāgare

    8.55.27

    tāṃ tu senāṃ tadā bhīmo darśayan pāṇilāghavam śarair avacakartograiḥ preṣayiṣyan yamakṣayam

    8.55.28

    tatra bhārata bhīmasya balaṃ dṛṣṭvātimānuṣam vyatrasyanta raṇe yodhāḥ kālasyeva yugakṣaye

    8.55.29

    tathārditān bhīmabalān bhīmasenena bhārata dṛṣṭvā duryodhano rājā idaṃ vacanam abravīt

    8.55.30

    sainikān sa maheṣvāso yodhāṃś ca bharatarṣabha samādiśad raṇe sarvān hata bhīmam iti sma ha tasmin hate hataṃ manye sarvasainyam aśeṣataḥ

    8.55.31

    pratigṛhya ca tām ājñāṃ tava putrasya pārthivāḥ bhīmaṃ pracchādayām āsuḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ

    8.55.32

    gajāś ca bahulā rājan narāś ca jayagṛddhinaḥ rathā hayāś ca rājendra parivavrur vṛkodaram

    8.55.33

    sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūro rājan samantataḥ śuśubhe bharataśreṣṭha nakṣatrair iva candramāḥ

    8.55.34

    sa rarāja tathā saṃkhye darśanīyo narottamaḥ nirviśeṣaṃ mahārāja yathā hi vijayas tathā

    8.55.35

    tatra te pārthivāḥ sarve śaravṛṣṭīḥ samāsṛjan krodharaktekṣaṇāḥ krūrā hantukāmā vṛkodaram

    8.55.36

    sa vidārya mahāsenāṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ niścakrāma raṇād bhīmo matsyo jālād ivāmbhasi

    8.55.37

    hatvā daśa sahasrāṇi gajānām anivartinām nṛṇāṃ śatasahasre dve dve śate caiva bhārata

    8.55.38

    pañca cāśvasahasrāṇi rathānāṃ śatam eva ca hatvā prāsyandayad bhīmo nadīṃ śoṇitakardamām

    8.55.39

    śoṇitodāṃ rathāvartāṃ hastigrāhasamākulām naramīnām aśvanakrāṃ keśaśaivalaśādvalām

    8.55.40

    saṃchinnabhujanāgendrāṃ bahuratnāpahāriṇīm ūrugrāhāṃ majjapaṅkāṃ śīrṣopalasamākulām

    8.55.41

    dhanuṣkāśāṃ śarāvāpāṃ gadāparighaketanām yodhavrātavatīṃ saṃkhye vahantīṃ yamasādanam

    8.55.42

    kṣaṇena puruṣavyāghraḥ prāvartayata nimnagām yathā vaitaraṇīm ugrāṃ dustarām akṛtātmabhiḥ

    8.55.43

    yato yataḥ pāṇḍaveyaḥ pravṛtto rathasattamaḥ tatas tato 'pātayata yodhāñ śatasahasraśaḥ

    8.55.44

    evaṃ dṛṣṭvā kṛtaṃ karma bhīmasenena saṃyuge duryodhano mahārāja śakuniṃ vākyam abravīt

    8.55.45

    jaya mātula saṃgrāme bhīmasenaṃ mahābalam asmiñ jite jitaṃ manye pāṇḍaveyaṃ mahābalam

    8.55.46

    tataḥ prāyān mahārāja saubaleyaḥ pratāpavān raṇāya mahate yukto bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

    8.55.47

    sa samāsādya saṃgrāme bhīmaṃ bhīmaparākramam vārayām āsa taṃ vīro veleva makarālayam sa nyavartata taṃ bhīmo vāryamāṇaḥ śitaiḥ śaraiḥ

    8.55.48

    śakunis tasya rājendra vāme pārśve stanāntare preṣayām āsa nārācān rukmapuṅkhāñ śilāśitān

    8.55.49

    varma bhittvā tu sauvarṇaṃ bāṇās tasya mahātmanaḥ nyamajjanta mahārāja kaṅkabarhiṇavāsasaḥ

    8.55.50

    so 'tividdho raṇe bhīmaḥ śaraṃ hemavibhūṣitam preṣayām āsa sahasā saubalaṃ prati bhārata

    8.55.51

    tam āyāntaṃ śaraṃ ghoraṃ śakuniḥ śatrutāpanaḥ ciccheda śatadhā rājan kṛtahasto mahābalaḥ

    8.55.52

    tasmin nipatite bhūmau bhīmaḥ kruddho viśāṃ pate dhanuś ciccheda bhallena saubalasya hasann iva

    8.55.53

    tad apāsya dhanuś chinnaṃ saubaleyaḥ pratāpavān anyad ādatta vegena dhanur bhallāṃś ca ṣoḍaśa

    8.55.54

    tais tasya tu mahārāja bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ caturbhiḥ sārathiṃ hy ārcchad bhīmaṃ pañcabhir eva ca

    8.55.55

    dhvajam ekena ciccheda chatraṃ dvābhyāṃ viśāṃ pate caturbhiś caturo vāhān vivyādha subalātmajaḥ

    8.55.56

    tataḥ kruddho mahārāja bhīmasenaḥ pratāpavān śaktiṃ cikṣepa samare rukmadaṇḍām ayasmayīm

    8.55.57

    sā bhīmabhujanirmuktā nāgajihveva cañcalā nipapāta rathe tūrṇaṃ saubalasya mahātmanaḥ

    8.55.58

    tatas tām eva saṃgṛhya śaktiṃ kanakabhūṣaṇām bhīmasenāya cikṣepa kruddharūpo viśāṃ pate

    8.55.59

    sā nirbhidya bhujaṃ savyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ papāta ca tato bhūmau yathā vidyun nabhaścyutā

    8.55.60

    athotkruṣṭaṃ mahārāja dhārtarāṣṭraiḥ samantataḥ na tu taṃ mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ tarasvinām

    8.55.61

    sa saṃgṛhya dhanuḥ sajyaṃ tvaramāṇo mahārathaḥ muhūrtād iva rājendra chādayām āsa sāyakaiḥ saubalasya balaṃ saṃkhye tyaktvātmānaṃ mahābalaḥ

    8.55.62

    tasyāśvāṃś caturo hatvā sūtaṃ caiva viśāṃ pate dhvajaṃ ciccheda bhallena tvaramāṇaḥ parākramī

    8.55.63

    hatāśvaṃ ratham utsṛjya tvaramāṇo narottamaḥ tasthau visphārayaṃś cāpaṃ krodharaktekṣaṇaḥ śvasan śaraiś ca bahudhā rājan bhīmam ārcchat samantataḥ

    8.55.64

    pratihatya tu vegena bhīmasenaḥ pratāpavān dhanuś ciccheda saṃkruddho vivyādha ca śitaiḥ śaraiḥ

    8.55.65

    so 'tividdho balavatā śatruṇā śatrukarśanaḥ nipapāta tato bhūmau kiṃ cit prāṇo narādhipa

    8.55.66

    tatas taṃ vihvalaṃ jñātvā putras tava viśāṃ pate apovāha rathenājau bhīmasenasya paśyataḥ

    8.55.67

    rathasthe tu naravyāghre dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhāḥ pradudruvur diśo bhītā bhīmāj jāte mahābhaye

    8.55.68

    saubale nirjite rājan bhīmasenena dhanvinā bhayena mahatā bhagnaḥ putro duryodhanas tava apāyāj javanair aśvaiḥ sāpekṣo mātulaṃ prati

    8.55.69

    parāṅmukhaṃ tu rājānaṃ dṛṣṭvā sainyāni bhārata viprajagmuḥ samutsṛjya dvairathāni samantataḥ

    8.55.70

    tān dṛṣṭvātirathān sarvān dhārtarāṣṭrān parāṅmukhān javenābhyapatad bhīmaḥ kirañ śaraśatān bahūn

    8.55.71

    te vadhyamānā bhīmena dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhāḥ karṇam āsādya samare sthitā rājan samantataḥ sa hi teṣāṃ mahāvīryo dvīpo 'bhūt sumahābalaḥ

    8.55.72

    bhinnanaukā yathā rājan dvīpam āsādya nirvṛtāḥ bhavanti puruṣavyāghra nāvikāḥ kālaparyaye

    8.55.73

    tathā karṇaṃ samāsādya tāvakā bharatarṣabha samāśvastāḥ sthitā rājan saṃprahṛṣṭāḥ parasparam samājagmuś ca yuddhāya mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

    8.56.1

    dhṛtarāṣṭra uvāca tato bhagneṣu sainyeṣu bhīmasenena saṃyuge duryodhano 'bravīt kiṃ nu saubalo vāpi saṃjaya

    8.56.2

    karṇo vā jayatāṃ śreṣṭho yodhā vā māmakā yudhi kṛpo vā kṛtavarmā ca drauṇir duḥśāsano 'pi vā

    8.56.3

    atyadbhutam idaṃ manye pāṇḍaveyasya vikramam yathāpratijñaṃ yodhānāṃ rādheyaḥ kṛtavān api

    8.56.4

    kurūṇām api sarveṣāṃ karṇaḥ śatruniṣūdanaḥ śarma varma pratiṣṭhā ca jīvitāśā ca saṃjaya

    8.56.5

    tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kaunteyenāmitaujasā rādheyānām adhirathaḥ karṇaḥ kim akarod yudhi

    8.56.6

    putrā vā mama durdharṣā rājāno vā mahārathāḥ etan me sarvam ācakṣva kuśalo hy asi saṃjaya

    8.56.7

    saṃjaya uvāca aparāhṇe mahārāja sūtaputraḥ pratāpavān jaghāna somakān sarvān bhīmasenasya paśyataḥ bhīmo 'py atibalaḥ sainyaṃ dhārtarāṣṭraṃ vyapothayat

    8.56.8

    drāvyamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena dhīmatā yantāram abravīt karṇaḥ pāñcālān eva mā vaha

    8.56.9

    madrarājas tataḥ śalyaḥ śvetān aśvān mahājavān prāhiṇoc cedipāñcālān karūṣāṃś ca mahābalaḥ

    8.56.10

    praviśya ca sa tāṃ senāṃ śalyaḥ parabalārdanaḥ nyayacchat turagān hṛṣṭo yatra yatraicchad agraṇīḥ

    8.56.11

    taṃ rathaṃ meghasaṃkāśaṃ vaiyāghraparivāraṇam saṃdṛśya pāṇḍupāñcālās trastā āsan viśāṃ pate

    8.56.12

    tato rathasya ninadaḥ prādurāsīn mahāraṇe parjanyasamanirghoṣaḥ parvatasyeva dīryataḥ

    8.56.13

    tataḥ śaraśatais tīkṣṇaiḥ karṇo 'py ākarṇaniḥsṛtaiḥ jaghāna pāṇḍavabalaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ

    8.56.14

    taṃ tathā samare karma kurvāṇam atimānuṣam parivavrur maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

    8.56.15

    taṃ śikhaṇḍī ca bhīmaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ nakulaḥ sahadevaś ca draupadeyāḥ sasātyakāḥ parivavrur jighāṃsanto rādheyaṃ śaravṛṣṭibhiḥ

    8.56.16

    sātyakis tu tataḥ karṇaṃ viṃśatyā niśitaiḥ śaraiḥ atāḍayad raṇe śūro jatrudeśe narottamaḥ

    8.56.17

    śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā dhṛṣṭadyumnaś ca pañcabhiḥ draupadeyāś catuḥṣaṣṭyā sahadevaś ca saptabhiḥ nakulaś ca śatenājau karṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ

    8.56.18

    bhīmasenas tu rādheyaṃ navatyā nataparvaṇām vivyādha samare kruddho jatrudeśe mahābalaḥ

    8.56.19

    tataḥ prahasyādhirathir vikṣipan dhanur uttamam mumoca niśitān bāṇān pīḍayan sumahābalaḥ tān pratyavidhyad rādheyaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ

    8.56.20

    sātyakes tu dhanuś chittvā dhvajaṃ ca puruṣarṣabhaḥ athainaṃ navabhir bāṇair ājaghāna stanāntare

    8.56.21

    bhīmasenas tu taṃ kruddho vivyādha triṃśatā śaraiḥ sārathiṃ ca tribhir bāṇair ājaghāna paraṃtapaḥ

    8.56.22

    virathān draupadeyāṃś ca cakāra puruṣarṣabhaḥ akṣṇor nimeṣamātreṇa tad adbhutam ivābhavat

    8.56.23

    vimukhīkṛtya tān sarvāñ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ pāñcālān ahanac chūraś cedīnāṃ ca mahārathān

    8.56.24

    te vadhyamānāḥ samare cedimatsyā viśāṃ pate karṇam ekam abhidrutya śarasaṃghaiḥ samārdayan tāñ jaghāna śitair bāṇaiḥ sūtaputro mahārathaḥ

    8.56.25

    etad atyadbhutaṃ karṇe dṛṣṭavān asmi bhārata yad ekaḥ samare śūrān sūtaputraḥ pratāpavān

    8.56.26

    yatamānān paraṃ śaktyāyodhayat tāṃś ca dhanvinaḥ pāṇḍaveyān mahārāja śarair vāritavān raṇe

    8.56.27

    tatra bhārata karṇasya lāghavena mahātmanaḥ tutuṣur devatāḥ sarvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ

    8.56.28

    apūjayan maheṣvāsā dhārtarāṣṭrā narottamam karṇaṃ rathavaraśreṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ sarvadhanuṣmatām

    8.56.29

    tataḥ karṇo mahārāja dadāha ripuvāhinīm kakṣam iddho yathā vahnir nidāghe jvalito mahān

    8.56.30

    te vadhyamānāḥ karṇena pāṇḍaveyās tatas tataḥ prādravanta raṇe bhītāḥ karṇaṃ dṛṣṭvā mahābalam

    8.56.31

    tatrākrando mahān āsīt pāñcālānāṃ mahāraṇe vadhyatāṃ sāyakais tīkṣṇaiḥ karṇacāpavaracyutaiḥ

    8.56.32

    tena śabdena vitrastā pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ karṇam ekaṃ raṇe yodhaṃ menire tatra śātravāḥ

    8.56.33

    tatrādbhutaṃ paraṃ cakre rādheyaḥ śatrukarśanaḥ yad ekaṃ pāṇḍavāḥ sarve na śekur abhivīkṣitum

    8.56.34

    yathaughaḥ parvataśreṣṭham āsādyābhipradīryate tathā tat pāṇḍavaṃ sainyaṃ karṇam āsādya dīryate

    8.56.35

    karṇo 'pi samare rājan vidhūmo 'gnir iva jvalan dahaṃs tasthau mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahācamūm

    8.56.36

    śirāṃsi ca mahārāja karṇāṃś cañcalakuṇḍalān bāhūṃś ca vīro vīrāṇāṃ ciccheda laghu ceṣubhiḥ

    8.56.37

    hastidantān tsarūn khaḍgān dhvajāñ śaktīr hayān gajān rathāṃś ca vividhān rājan patākā vyajanāni ca

    8.56.38

    akṣeṣāyugayoktrāṇi cakrāṇi vividhāni ca ciccheda śatadhā karṇo yodhavratam anuṣṭhitaḥ

    8.56.39

    tatra bhārata karṇena nihatair gajavājibhiḥ agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā

    8.56.40

    viṣamaṃ ca samaṃ caiva hatair aśvapadātibhiḥ rathaiś ca kuñjaraiś caiva na prājñāyata kiṃ cana

    8.56.41

    nāpi sve na pare yodhāḥ prājñāyanta parasparam ghore śarāndhakāre tu karṇāstre ca vijṛmbhite

    8.56.42

    rādheyacāpanirmuktaiḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ saṃchāditā mahārāja yatamānā mahārathāḥ

    8.56.43

    te pāṇḍaveyāḥ samare karṇena sma punaḥ punaḥ abhajyanta mahārāja yatamānā mahārathāḥ

    8.56.44

    mṛgasaṃghān yathā kruddhaḥ siṃho drāvayate vane karṇas tu samare yodhāṃs tatra tatra mahāyaśāḥ kālayām āsa tat sainyaṃ yathā paśugaṇān vṛkaḥ

    8.56.45

    dṛṣṭvā tu pāṇḍavīṃ senāṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhīm abhijagmur maheṣvāsā ruvanto bhairavān ravān

    8.56.46

    duryodhano hi rājendra mudā paramayā yutaḥ vādayām āsa saṃhṛṣṭo nānāvādyāni sarvaśaḥ

    8.56.47

    pāñcālāpi maheṣvāsā bhagnā bhagnā narottamāḥ nyavartanta yathā śūrā mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

    8.56.48

    tān nivṛttān raṇe śūrān rādheyaḥ śatrutāpanaḥ anekaśo mahārāja babhañja puruṣarṣabhaḥ

    8.56.49

    tatra bhārata karṇena pāñcālā viṃśatī rathāḥ nihatāḥ sādayaḥ krodhāc cedayaś ca paraḥśatāḥ

    8.56.50

    kṛtvā śūnyān rathopasthān vājipṛṣṭhāṃś ca bhārata nirmanuṣyān gajaskandhān pādātāṃś caiva vidrutān

    8.56.51

    āditya iva madhyāhne durnirīkṣyaḥ paraṃtapaḥ kālāntakavapuḥ krūraḥ sūtaputraś cacāra ha

    8.56.52

    evam etān mahārāja naravājirathadvipān hatvā tasthau maheṣvāsaḥ karṇo 'rigaṇasūdanaḥ

    8.56.53

    yathā bhūtagaṇān hatvā kālas tiṣṭhen mahābalaḥ tathā sa somakān hatvā tasthāv eko mahārathaḥ

    8.56.54

    tatrādbhutam apaśyāma pāñcālānāṃ parākramam vadhyamānāpi karṇena nājahū raṇamūrdhani

    8.56.55

    rājā duḥśāsanaś caiva kṛpaḥ śāradvatas tathā aśvatthāmā kṛtavarmā śakuniś cāpi saubalaḥ nyahanan pāṇḍavīṃ senāṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ

    8.56.56

    karṇaputrau ca rājendra bhrātarau satyavikramau anāśayetāṃ balinaḥ pāñcālān vai tatas tataḥ tatra yuddhaṃ tadā hy āsīt krūraṃ viśasanaṃ mahat

    8.56.57

    tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau draupadeyāś ca saṃkruddhā abhyaghnaṃs tāvakaṃ balam

    8.56.58

    evam eṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍavānāṃ tatas tataḥ tāvakānām api raṇe bhīmaṃ prāpya mahābalam

    8.57.1

    saṃjaya uvāca arjunas tu mahārāja kṛtvā sainyaṃ pṛthagvidham sūtaputraṃ susaṃrabdhaṃ dṛṣṭvā caiva mahāraṇe

    8.57.2

    śoṇitodāṃ mahīṃ kṛtvā māṃsamajjāsthivāhinīm vāsudevam idaṃ vākyam abravīt puruṣarṣabha

    8.57.3

    eṣa ketū raṇe kṛṣṇa sūtaputrasya dṛśyate bhīmasenādayaś caite yodhayanti mahārathān ete dravanti pāñcālāḥ karṇāt trastā janārdana

    8.57.4

    eṣa duryodhano rājā śvetacchatreṇa bhāsvatā karṇena bhagnān pāñcālān drāvayan bahu śobhate

    8.57.5

    kṛpaś ca kṛtavarmā ca drauṇiś caiva mahābalaḥ ete rakṣanti rājānaṃ sūtaputreṇa rakṣitāḥ avadhyamānās te 'smābhir ghātayiṣyanti somakān

    8.57.6

    eṣa śalyo rathopasthe raśmisaṃcārakovidaḥ sūtaputrarathaṃ kṛṣṇa vāhayan bahu śobhate

    8.57.7

    tatra me buddhir utpannā vāhayātra mahāratham nāhatvā samare karṇaṃ nivartiṣye kathaṃ cana

    8.57.8

    rādheyo 'py anyathā pārthān sṛñjayāṃś ca mahārathān niḥśeṣān samare kuryāt paśyator nau janārdana

    8.57.9

    tataḥ prāyād rathenāśu keśavas tava vāhinīm karṇaṃ prati maheṣvāsaṃ dvairathe savyasācinā

    8.57.10

    prayātaś ca mahābāhuḥ pāṇḍavānujñayā hariḥ āśvāsayan rathenaiva pāṇḍusainyāni sarvaśaḥ

    8.57.11

    rathaghoṣaḥ sa saṃgrāme pāṇḍaveyasya saṃbabhau vāsavāśanitulyasya mahaughasyeva māriṣa

    8.57.12

    mahatā rathaghoṣeṇa pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ abhyayād aprameyātmā vijayas tava vāhinīm

    8.57.13

    tam āyāntaṃ samīkṣyaiva śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim madrarājo 'bravīt karṇaṃ ketuṃ dṛṣṭvā mahātmanaḥ

    8.57.14

    ayaṃ sa ratha āyāti śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ nighnann amitrān samare yaṃ karṇa paripṛcchasi

    8.57.15

    eṣa tiṣṭhati kaunteyaḥ saṃspṛśan gāṇḍivaṃ dhanuḥ taṃ haniṣyasi ced adya tan naḥ śreyo bhaviṣyati

    8.57.16

    eṣā vidīryate senā dhārtarāṣṭrī samantataḥ arjunasya bhayāt tūrṇaṃ nighnataḥ śātravān bahūn

    8.57.17

    varjayan sarvasainyāni tvarate hi dhanaṃjayaḥ tvadartham iti manye 'haṃ yathāsyodīryate vapuḥ

    8.57.18

    na hy avasthāpyate pārtho yuyutsuḥ kena cit saha tvām ṛte krodhadīpto hi pīḍyamāne vṛkodare

    8.57.19

    virathaṃ dharmarājaṃ ca dṛṣṭvā sudṛḍhavikṣatam śikhaṇḍinaṃ sātyakiṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam

    8.57.20

    draupadeyān yudhāmanyum uttamaujasam eva ca nakulaṃ sahadevaṃ ca bhrātarau dvau samīkṣya ca

    8.57.21

    sahasaikarathaḥ pārthas tvām abhyeti paraṃtapa krodharaktekṣaṇaḥ kruddho jighāṃsuḥ sarvadhanvinām

    8.57.22

    tvarito 'bhipataty asmāṃs tyaktvā sainyāny asaṃśayam tvaṃ karṇa pratiyāhy enaṃ nāsty anyo hi dhanurdharaḥ

    8.57.23

    na taṃ paśyāmi loke 'smiṃs tvatto 'py anyaṃ dhanurdharam arjunaṃ samare kruddhaṃ yo velām iva dhārayet

    8.57.24

    na cāsya rakṣāṃ paśyāmi pṛṣṭhato na ca pārśvataḥ eka evābhiyāti tvāṃ paśya sāphalyam ātmanaḥ

    8.57.25

    tvaṃ hi kṛṣṇau raṇe śaktaḥ saṃsādhayitum āhave tavaiṣa bhāro rādheya pratyudyāhi dhanaṃjayam

    8.57.26

    tvaṃ kṛto hy eva bhīṣmeṇa droṇadrauṇikṛpair api savyasācipratirathas taṃ nivartaya pāṇḍavam

    8.57.27

    lelihānaṃ yathā sarpaṃ garjantam ṛṣabhaṃ yathā layasthitaṃ yathā vyāghraṃ jahi karṇa dhanaṃjayam

    8.57.28

    ete dravanti samare dhārtarāṣṭrā mahārathāḥ arjunasya bhayāt tūrṇaṃ nirapekṣā janādhipāḥ

    8.57.29

    dravatām atha teṣāṃ tu yudhi nānyo 'sti mānavaḥ bhayahā yo bhaved vīra tvām ṛte sūtanandana

    8.57.30

    ete tvāṃ kuravaḥ sarve dvīpam āsādya saṃyuge viṣṭhitāḥ puruṣavyāghra tvattaḥ śaraṇakāṅkṣiṇaḥ

    8.57.31

    vaidehāmbaṣṭhakāmbojās tathā nagnajitas tvayā gāndhārāś ca yayā dhṛtyā jitāḥ saṃkhye sudurjayāḥ

    8.57.32

    tāṃ dhṛtiṃ kuru rādheya tataḥ pratyehi pāṇḍavam vāsudevaṃ ca vārṣṇeyaṃ prīyamāṇaṃ kirīṭinā

    8.57.33

    karṇa uvāca prakṛtistho hi me śalya idānīṃ saṃmatas tathā pratibhāsi mahābāho vibhīś caiva dhanaṃjayāt

    8.57.34

    paśya bāhvor balaṃ me 'dya śikṣitasya ca paśya me eko 'dya nihaniṣyāmi pāṇḍavānāṃ mahācamūm

    8.57.35

    kṛṣṇau ca puruṣavyāghrau tac ca satyaṃ bravīmi te nāhatvā yudhi tau vīrāv apayāsye kathaṃ cana

    8.57.36

    svapsye vā nihatas tābhyām asatyo hi raṇe jayaḥ kṛtārtho vā bhaviṣyāmi hatvā tāv atha vā hataḥ

    8.57.37

    naitādṛśo jātu babhūva loke; rathottamo yāvad anuśrutaṃ naḥ tam īdṛśaṃ pratiyotsyāmi pārthaṃ; mahāhave paśya ca pauruṣaṃ me

    8.57.38

    rathe caraty eṣa rathapravīraḥ; śīghrair hayaiḥ kauravarājaputraḥ sa vādya māṃ neṣyati kṛcchram etat; karṇasyāntād etad antāḥ stha sarve

    8.57.39

    asvedinau rājaputrasya hastāv; avepinau jātakiṇau bṛhantau dṛḍhāyudhaḥ kṛtimān kṣiprahasto; na pāṇḍaveyena samo 'sti yodhaḥ

    8.57.40

    gṛhṇāty anekān api kaṅkapatrān; ekaṃ yathā tān kṣitipān pramathya te krośamātraṃ nipatanty amoghāḥ; kas tena yodho 'sti samaḥ pṛthivyām

    8.57.41

    atoṣayat pāṇḍaveyo hutāśaṃ; kṛṣṇadvitīyo 'tirathas tarasvī lebhe cakraṃ yatra kṛṣṇo mahātmā; dhanur gāṇḍīvaṃ pāṇḍavaḥ savyasācī

    8.57.42

    śvetāśvayuktaṃ ca sughoṣam agryaṃ; rathaṃ mahābāhur adīnasattvaḥ maheṣudhī cākṣayau divyarūpau; śastrāṇi divyāni ca havyavāhāt

    8.57.43

    tathendraloke nijaghāna daityān; asaṃkhyeyān kālakeyāṃś ca sarvān lebhe śaṅkhaṃ devadattaṃ sma tatra; ko nāma tenābhyadhikaḥ pṛthivyām

    8.57.44

    mahādevaṃ toṣayām āsa caiva; sākṣāt suyuddhena mahānubhāvaḥ lebhe tataḥ pāśupataṃ sughoraṃ; trailokyasaṃhārakaraṃ mahāstram

    8.57.45

    pṛthak pṛthag lokapālāḥ sametā; dadur hy astrāṇy aprameyāṇi yasya yais tāñ jaghānāśu raṇe nṛsiṃhān; sa kālakhañjān asurān sametān

    8.57.46

    tathā virāṭasya pure sametān; sarvān asmān ekarathena jitvā jahāra tad godhanam ājimadhye; vastrāṇi cādatta mahārathebhyaḥ

    8.57.47

    tam īdṛśaṃ vīryaguṇopapannaṃ; kṛṣṇadvitīyaṃ varaye raṇāya anantavīryeṇa ca keśavena; nārāyaṇenāpratimena guptam

    8.57.48

    varṣāyutair yasya guṇā na śakyā; vaktuṃ sametair api sarvalokaiḥ mahātmanaḥ śaṅkhacakrāsipāṇer; viṣṇor jiṣṇor vasudevātmajasya bhayaṃ me vai jāyate sādhvasaṃ ca; dṛṣṭvā kṛṣṇāv ekarathe sametau

    8.57.49

    ubhau hi śūrau kṛtinau dṛḍhāstrau; mahārathau saṃhananopapannau etādṛśau phalgunavāsudevau; ko 'nyaḥ pratīyān mad ṛte nu śalya

    8.57.50

    etāv ahaṃ yudhi vā pātayiṣye; māṃ vā kṛṣṇau nihaniṣyato 'dya iti bruvañ śalyam amitrahantā; karṇo raṇe megha ivonnanāda

    8.57.51

    abhyetya putreṇa tavābhinanditaḥ; sametya covāca kurupravīrān kṛpaṃ ca bhojaṃ ca mahābhujāv ubhau; tathaiva gāndhāranṛpaṃ sahānujam guroḥ sutaṃ cāvarajaṃ tathātmanaḥ; padātino 'tha dvipasādino 'nyān

    8.57.52

    nirundhatābhidravatācyutārjunau; śrameṇa saṃyojayatāśu sarvataḥ yathā bhavadbhir bhṛśavikṣatāv ubhau; sukhena hanyām aham adya bhūmipāḥ

    8.57.53

    tatheti coktvā tvaritāḥ sma te 'rjunaṃ; jighāṃsavo vīratamāḥ samabhyayuḥ nadīnadān bhūrijalo mahārṇavo; yathā tathā tān samare 'rjuno 'grasat

    8.57.54

    na saṃdadhāno na tathā śarottamān; pramuñcamāno ripubhiḥ pradṛśyate dhanaṃjayas tasya śaraiś ca dāritā; hatāś ca petur naravājikuñjarāḥ

    8.57.55

    śarārciṣaṃ gāṇḍivacārumaṇḍalaṃ; yugāntasūryapratimānatejasam na kauravāḥ śekur udīkṣituṃ jayaṃ; yathā raviṃ vyādhitacakṣuṣo janāḥ

    8.57.56

    tam abhyadhāvad visṛjañ śarān kṛpas; tathaiva bhojas tava cātmajaḥ svayam jighāṃsubhis tān kuśalaiḥ śarottamān; mahāhave saṃjavitān prayatnataḥ śaraiḥ praciccheda ca pāṇḍavas tvaran; parābhinad vakṣasi ca tribhis tribhiḥ

    8.57.57

    sa gāṇḍivābhyāyatapūrṇamaṇḍalas; tapan ripūn arjunabhāskaro babhau śarograraśmiḥ śuciśukramadhyago; yathaiva sūryaḥ pariveṣagas tathā

    8.57.58

    athāgryabāṇair daśabhir dhanaṃjayaṃ; parābhinad droṇasuto 'cyutaṃ tribhiḥ caturbhir aśvāṃś caturaḥ kapiṃ tathā; śaraiḥ sa nārācavarair avākirat

    8.57.59

    tathā tu tat tat sphurad āttakārmukaṃ; tribhiḥ śarair yantṛśiraḥ kṣureṇa hayāṃś caturbhiś caturas tribhir dhvajaṃ; dhanaṃjayo drauṇirathān nyapātayat

    8.57.60

    sa roṣapūrṇo 'śanivajrahāṭakair; alaṃkṛtaṃ takṣakabhogavarcasam subandhanaṃ kārmukam anyad ādade; yathā mahāhipravaraṃ gires tathā

    8.57.61

    svam āyudhaṃ copavikīrya bhūtale; dhanuś ca kṛtvā saguṇaṃ guṇādhikaḥ samānayānāv ajitau narottamau; śarottamair drauṇir avidhyad antikāt

    8.57.62

    kṛpaś ca bhojaś ca tathātmajaś ca te; tamonudaṃ vāridharā ivāpatan kṛpasya pārthaḥ saśaraṃ śarāsanaṃ; hayān dhvajaṃ sārathim eva patribhiḥ

    8.57.63

    śaraiḥ praciccheda tavātmajasya; dhvajaṃ dhanuś ca pracakarta nardataḥ jaghāna cāśvān kṛtavarmaṇaḥ śubhān; dhvajaṃ ca ciccheda tataḥ pratāpavān

    8.57.64

    savājisūteṣv asanān saketanāñ; jaghāna nāgāśvarathāṃs tvaraṃś ca saḥ tataḥ prakīrṇaṃ sumahad balaṃ tava; pradāritaṃ setur ivāmbhasā yathā tato 'rjunasyāśu rathena keśavaś; cakāra śatrūn apasavyam āturān

    8.57.65

    tataḥ prayāntaṃ tvaritaṃ dhanaṃjayaṃ; śatakratuṃ vṛtranijaghnuṣaṃ yathā samanvadhāvan punar ucchritair dhvajai; rathaiḥ suyuktair apare yuyutsavaḥ

    8.57.66

    athābhisṛtya prativārya tān arīn; dhanaṃjayasyābhi rathaṃ mahārathāḥ śikhaṇḍiśaineyayamāḥ śitaiḥ śarair; vidārayanto vyanadan subhairavam

    8.57.67

    tato 'bhijaghnuḥ kupitāḥ parasparaṃ; śarais tadāñjogatibhiḥ sutejanaiḥ kurupravīrāḥ saha sṛñjayair yathā;surāḥ purā devavarair ayodhayan

    8.57.68

    jayepsavaḥ svargamanāya cotsukāḥ; patanti nāgāśvarathāḥ paraṃtapa jagarjur uccair balavac ca vivyadhuḥ; śaraiḥ sumuktair itaretaraṃ pṛthak

    8.57.69

    śarāndhakāre tu mahātmabhiḥ kṛte; mahāmṛdhe yodhavaraiḥ parasparam babhur daśāśā na divaṃ ca pārthiva; prabhā ca sūryasya tamovṛtābhavat

    8.58.1

    saṃjaya uvāca rājan kurūṇāṃ pravarair balair bhīmam abhidrutam majjantam iva kaunteyam ujjihīrṣur dhanaṃjayaḥ

    8.58.2

    vimṛdya sūtaputrasya senāṃ bhārata sāyakaiḥ prāhiṇon mṛtyulokāya paravīrān dhanaṃjayaḥ

    8.58.3

    tato 'syāmbaram āvṛtya śarajālāni bhāgaśaḥ adṛśyanta tathānye ca nighnantas tava vāhinīm

    8.58.4

    sa pakṣisaṃghācaritam ākāśaṃ pūrayañ śaraiḥ dhanaṃjayo mahārāja kurūṇām antako 'bhavat

    8.58.5

    tato bhallaiḥ kṣurapraiś ca nārācair nirmalair api gātrāṇi prākṣiṇot pārthaḥ śirāṃsi ca cakarta ha

    8.58.6

    chinnagātrair vikavacair viśiraskaiḥ samantataḥ patitaiś ca patadbhiś ca yodhair āsīt samāvṛtam

    8.58.7

    dhanaṃjayaśarābhyastaiḥ syandanāśvanaradvipaiḥ raṇabhūmir abhūd rājan mahāvaitaraṇī yathā

    8.58.8

    īṣācakrākṣabhaṅgaiś ca vyaśvaiḥ sāśvaiś ca yudhyatām sasūtair hatasūtaiś ca rathaiḥ stīrṇābhavan mahī

    8.58.9

    suvarṇavarmasaṃnāhair yodhaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ āsthitāḥ kṛtavarmāṇo bhadrā nityamadā dvipāḥ kruddhāḥ kruddhair mahāmātraiḥ preṣitārjunam abhyayuḥ

    8.58.10

    catuḥśatāḥ śaravarṣair hatāḥ petuḥ kirīṭinā paryastānīva śṛṅgāṇi sasattvāni mahāgireḥ

    8.58.11

    dhanaṃjayaśarābhyastaiḥ stīrṇā bhūr varavāraṇaiḥ abhipede 'rjunaratho ghanān bhindann ivāṃśumān

    8.58.12

    hatair gajamanuṣyāśvair bhagnaiś ca bahudhā rathaiḥ viśastrapatrakavacair yuddhaśauṇḍair gatāsubhiḥ apaviddhāyudhair mārgaḥ stīrṇo 'bhūt phalgunena vai

    8.58.13

    vyasphūrjayac ca gāṇḍīvaṃ sumahad bhairavasvanam ghoro vajraviniṣpeṣaḥ stanayitnor ivāmbare

    8.58.14

    tataḥ prādīryata camūr dhanaṃjayaśarāhatā mahāvātasamāviddhā mahānaur iva sāgare

    8.58.15

    nānārūpāḥ praharaṇāḥ śarā gāṇḍīvacoditāḥ alātolkāśaniprakhyās tava sainyaṃ vinirdahan

    8.58.16

    mahāgirau veṇuvanaṃ niśi prajvalitaṃ yathā tathā tava mahat sainyaṃ prāsphurac charapīḍitam

    8.58.17

    saṃpiṣṭadagdhavidhvastaṃ tava sainyaṃ kirīṭinā hataṃ pravihataṃ bāṇaiḥ sarvataḥ pradrutaṃ diśaḥ

    8.58.18

    mahāvane mṛgagaṇā dāvāgnigrasitā yathā kuravaḥ paryavartanta nirdagdhāḥ savyasācinā

    8.58.19

    utsṛjya hi mahābāhuṃ bhīmasenaṃ tadā raṇe balaṃ kurūṇām udvignaṃ sarvam āsīt parāṅmukham

    8.58.20

    tataḥ kuruṣu bhagneṣu bībhatsur aparājitaḥ bhīmasenaṃ samāsādya muhūrtaṃ so 'bhyavartata

    8.58.21

    samāgamya sa bhīmena mantrayitvā ca phalgunaḥ viśalyam arujaṃ cāsmai kathayitvā yudhiṣṭhiram

    8.58.22

    bhīmasenābhyanujñātas tataḥ prāyād dhanaṃjayaḥ nādayan rathaghoṣeṇa pṛthivīṃ dyāṃ ca bhārata

    8.58.23

    tataḥ parivṛto bhīmair daśabhiḥ śatrupuṃgavaiḥ duḥśāsanād avarajais tava putrair dhanaṃjayaḥ

    8.58.24

    te tam abhyardayan bāṇair ulkābhir iva kuñjaram ātateṣv asanāḥ krūrā nṛtyanta iva bhārata

    8.58.25

    apasavyāṃs tu tāṃś cakre rathena madhusūdanaḥ tatas te prādravañ śūrāḥ parāṅmukharathe 'rjune

    8.58.26

    teṣām āpatatāṃ ketūn rathāṃś cāpāni sāyakān nārācair ardhacandraiś ca kṣipraṃ pārtho nyapātayat

    8.58.27

    athānyair daśabhir bhallaiḥ śirāṃsy eṣāṃ nyapātayat roṣasaṃraktanetrāṇi saṃdaṣṭauṣṭhāni bhūtale tāni vaktrāṇi vibabhur vyomni tārāgaṇā iva

    8.58.28

    tāṃs tu bhallair mahāvegair daśabhir daśa kauravān rukmāṅgadān rukmapuṅkhair viddhvā prāyād amitrahā

    8.59.1

    saṃjaya uvāca taṃ tu yāntaṃ mahāvegair aśvaiḥ kapivaradhvajam yuddhāyābhyadravan vīrāḥ kurūṇāṃ navatī rathāḥ parivavrur naravyāghrā naravyāghraṃ raṇe 'rjunam

    8.59.2

    kṛṣṇaḥ śvetān mahāvegān aśvān kanakabhūṣaṇān muktājālapraticchannān praiṣīt karṇarathaṃ prati

    8.59.3

    tataḥ karṇarathaṃ yāntam arīn ghnantaṃ dhanaṃjayam bāṇavarṣair abhighnantaḥ saṃśaptakarathā yayuḥ

    8.59.4

    tvaramāṇāṃs tu tān sarvān sasūteṣvasanadhvajān jaghāna navatiṃ vīrān arjuno niśitaiḥ śaraiḥ

    8.59.5

    te 'patanta hatā bāṇair nānārūpaiḥ kirīṭinā savimānā yathā siddhāḥ svargāt puṇyakṣaye tathā

    8.59.6

    tataḥ sarathanāgāśvāḥ kuravaḥ kurusattama nirbhayā bharataśreṣṭham abhyavartanta phalgunam

    8.59.7

    tad āyastam amuktāstram udīrṇavaravāraṇam putrāṇāṃ te mahat sainyaṃ samarautsīd dhanaṃjayaḥ

    8.59.8

    śaktyṛṣṭitomaraprāsair gadānistriṃśasāyakaiḥ prācchādayan maheṣvāsāḥ kuravaḥ kurunandanam

    8.59.9

    tāṃ kurūṇāṃ pravitatāṃ śastravṛṣṭiṃ samudyatām vyadhamat pāṇḍavo bāṇais tamaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ

    8.59.10

    tato mlecchāḥ sthitair mattais trayodaśaśatair gajaiḥ pārśvato 'bhyahanan pārthaṃ tava putrasya śāsanāt

    8.59.11

    karṇinālīkanārācais tomaraiḥ prāsaśaktibhiḥ kampanair bhiṇḍipālaiś ca rathasthaṃ pārtham ārdayan

    8.59.12

    tām astravṛṣṭiṃ prahitāṃ dvipasthair yavanaiḥ smayan ciccheda niśitair bhallair ardhacandraiś ca phalgunaḥ

    8.59.13

    atha tān dviradān sarvān nānāliṅgair mahāśaraiḥ sapatākān sahārohān girīn vajrair ivābhinat

    8.59.14

    te hemapuṅkhair iṣubhir ācitā hemamālinaḥ hatāḥ petur mahānāgāḥ sāgnijvālā ivādrayaḥ

    8.59.15

    tato gāṇḍīvanirghoṣo mahān āsīd viśāṃ pate stanatāṃ kūjatāṃ caiva manuṣyagajavājinām

    8.59.16

    kuñjarāś ca hatā rājan prādravaṃs te samantataḥ aśvāś ca paryadhāvanta hatārohā diśo daśa

    8.59.17

    rathā hīnā mahārāja rathibhir vājibhis tathā gandharvanagarākārā dṛśyante sma sahasraśaḥ

    8.59.18

    aśvārohā mahārāja dhāvamānās tatas tataḥ tatra tatraiva dṛśyante patitāḥ pārthasāyakaiḥ

    8.59.19

    tasmin kṣaṇe pāṇḍavasya bāhvor balam adṛśyata yat sādino vāraṇāṃś ca rathāṃś caiko 'jayad yudhi

    8.59.20

    tatas tryaṅgeṇa mahatā balena bharatarṣabha dṛṣṭvā parivṛtaṃ rājan bhīmasenaḥ kirīṭinam

    8.59.21

    hatāvaśeṣān utsṛjya tvadīyān kati cid rathān javenābhyadravad rājan dhanaṃjayarathaṃ prati

    8.59.22

    tatas tat prādravat sainyaṃ hatabhūyiṣṭham āturam dṛṣṭvā yad arjunaṃ bhīmo jagāma bhrātaraṃ prati

    8.59.23

    hatāvaśiṣṭāṃs turagān arjunena mahājavān bhīmo vyadhamad abhrānto gadāpāṇir mahāhave

    8.59.24

    kālarātrim ivātyugrāṃ naranāgāśvabhojanām prākārāṭṭapuradvāradāraṇīm atidāruṇām

    8.59.25

    tato gadāṃ nṛnāgāśveṣv āśu bhīmo vyavāsṛjat sā jaghāna bahūn aśvān aśvārohāṃś ca māriṣa

    8.59.26

    kāṃsyāyasatanutrāṃs tān narān aśvāṃś ca pāṇḍavaḥ pothayām āsa gadayā saśabdaṃ te 'patan hatāḥ

    8.59.27

    hatvā tu tad gajānīkaṃ bhīmaseno mahābalaḥ punaḥ svaratham āsthāya pṛṣṭhato 'rjunam anvagāt

    8.59.28

    hataṃ parāṅmukhaprāyaṃ nirutsāhaṃ paraṃ balam vyālambata mahārāja prāyaśaḥ śastraveṣṭitam

    8.59.29

    vilambamānaṃ tat sainyam apragalbham avasthitam dṛṣṭvā prācchādayad bāṇair arjunaḥ prāṇatāpanaiḥ

    8.59.30

    tataḥ kurūṇām abhavad ārtanādo mahāmṛdhe rathāśvanāgāsuharair vadhyatām arjuneṣubhiḥ

    8.59.31

    hāhākṛtaṃ bhṛśaṃ tasthau līyamānaṃ parasparam alātacakravat sainyaṃ tadābhramata tāvakam

    8.59.32

    ādīptaṃ tava tat sainyaṃ śaraiś chinnatanucchadam āsīt svaśoṇitaklinnaṃ phullāśokavanaṃ yathā

    8.59.33

    tad dṛṣṭvā kuravas tatra vikrāntaṃ savyasācinaḥ nirāśāḥ samapadyanta sarve karṇasya jīvite

    8.59.34

    aviṣahyaṃ tu pārthasya śarasaṃpātam āhave matvā nyavartan kuravo jitā gāṇḍīvadhanvanā

    8.59.35

    te hitvā samare pārthaṃ vadhyamānāś ca sāyakaiḥ pradudruvur diśo bhītāś cukruśuś cāpi sūtajam

    8.59.36

    abhyadravata tān pārthaḥ kirañ śaraśatān bahūn harṣayan pāṇḍavān yodhān bhīmasenapurogamān

    8.59.37

    putrās tu te mahārāja jagmuḥ karṇarathaṃ prati agādhe majjatāṃ teṣāṃ dvīpaḥ karṇo 'bhavat tadā

    8.59.38

    kuravo hi mahārāja nirviṣāḥ pannagā iva karṇam evopalīyanta bhayād gāṇḍīvadhanvanaḥ

    8.59.39

    yathā sarvāṇi bhūtāni mṛtyor bhītāni bhārata dharmam evopalīyante karmavanti hi yāni ca

    8.59.40

    tathā karṇaṃ maheṣvāsaṃ putrās tava narādhipa upālīyanta saṃtrāsāt pāṇḍavasya mahātmanaḥ

    8.59.41

    tāñ śoṇitapariklinnān viṣamasthāñ śarāturān mā bhaiṣṭety abravīt karṇo hy abhito mām iteti ca

    8.59.42

    saṃbhagnaṃ hi balaṃ dṛṣṭvā balāt pārthena tāvakam dhanur visphārayan karṇas tasthau śatrujighāṃsayā pāñcālān punar ādhāvat paśyataḥ savyasācinaḥ

    8.59.43

    tataḥ kṣaṇena kṣitipāḥ kṣatajapratimekṣaṇāḥ karṇaṃ vavarṣur bāṇaughair yathā meghā mahīdharam

    8.59.44

    tataḥ śarasahasrāṇi karṇamuktāni māriṣa vyayojayanta pāñcālān prāṇaiḥ prāṇabhṛtāṃ vara

    8.59.45

    tato raṇo mahān āsīt pāñcālānāṃ viśāṃ pate vadhyatāṃ sūtaputreṇa mitrārthe 'mitraghātinām

    8.60.1

    saṃjaya uvāca tataḥ karṇaḥ kuruṣu pradruteṣu; varūthinā śvetahayena rājan pāñcālaputrān vyadhamat sūtaputro; maheṣubhir vāta ivābhrasaṃghān

    8.60.2

    sūtaṃ rathād añjalikena pātya; jaghāna cāśvāñ janamejayasya śatānīkaṃ sutasomaṃ ca bhallair; avākirad dhanuṣī cāpy akṛntat

    8.60.3

    dhṛṣṭadyumnaṃ nirbibhedātha ṣaḍbhir; jaghāna cāśvaṃ dakṣiṇaṃ tasya saṃkhye hatvā cāśvān sātyakeḥ sūtaputraḥ; kaikeyaputraṃ nyavadhīd viśokam

    8.60.4

    tam abhyadhāvan nihate kumāre; kaikeyasenāpatir ugradhanvā śarair vibhinnaṃ bhṛśam ugravegaiḥ; karṇātmajaṃ so 'bhyahanat suṣeṇam

    8.60.5

    tasyārdhacandrais tribhir uccakarta; prasahya bāhū ca śiraś ca karṇaḥ sa syandanād gām apatad gatāsuḥ; paraśvadhaiḥ śāla ivāvarugṇaḥ

    8.60.6

    hatāśvam añjogatibhiḥ suṣeṇaḥ; śinipravīraṃ niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ pracchādya nṛtyann iva sautiputraḥ; śaineyabāṇābhihataḥ papāta

    8.60.7

    putre hate krodhaparītacetāḥ; karṇaḥ śinīnām ṛṣabhaṃ jighāṃsuḥ hato 'si śaineya iti bruvan sa; vyavāsṛjad bāṇam amitrasāham

    8.60.8

    sa tasya ciccheda śaraṃ śikhaṇḍī; tribhis tribhiś ca pratutoda karṇam śikhaṇḍinaḥ kārmukaṃ sa dhvajaṃ ca; cchittvā śarābhyām ahanat sujātam

    8.60.9

    śikhaṇḍinaṃ ṣaḍbhir avidhyad ugro; dānto dhārṣṭadyumnaśiraś cakarta athābhinat sutasomaṃ śareṇa; sa saṃśitenādhirathir mahātmā

    8.60.10

    athākrande tumule vartamāne; dhārṣṭadyumne nihate tatra kṛṣṇaḥ apāñcālyaṃ kriyate yāhi pārtha; karṇaṃ jahīty abravīd rājasiṃha

    8.60.11

    tataḥ prahasyāśu narapravīro; rathaṃ rathenādhirather jagāma bhaye teṣāṃ trāṇam icchan subāhur; abhyāhatānāṃ rathayūthapena

    8.60.12

    visphārya gāṇḍīvam athograghoṣaṃ; jyayā samāhatya tale bhṛśaṃ ca bāṇāndhakāraṃ sahasaiva kṛtvā; jaghāna nāgāśvarathān narāṃś ca

    8.60.13

    taṃ bhīmaseno 'nu yayau rathena; pṛṣṭhe rakṣan pāṇḍavam ekavīram tau rājaputrau tvaritau rathābhyāṃ; karṇāya yātāv aribhir vimuktau

    8.60.14

    atrāntare sumahat sūtaputraś; cakre yuddhaṃ somakān saṃpramṛdnan rathāśvamātaṅgagaṇāñ jaghāna; pracchādayām āsa diśaḥ śaraiś ca

    8.60.15

    tam uttamaujā janamejayaś ca; kruddhau yudhāmanyuśikhaṇḍinau ca karṇaṃ vineduḥ sahitāḥ pṛṣatkaiḥ; saṃmardamānāḥ saha pārṣatena

    8.60.16

    te pañca pāñcālarathāḥ surūpair; vaikartanaṃ karṇam abhidravantaḥ tasmād rathāc cyāvayituṃ na śekur; dhairyāt kṛtātmānam ivendriyāṇi

    8.60.17

    teṣāṃ dhanūṃṣi dhvajavājisūtāṃs; tūṇaṃ patākāś ca nikṛtya bāṇaiḥ tān pañcabhiḥ sa tv ahanat pṛṣatkaiḥ; karṇas tataḥ siṃha ivonnanāda

    8.60.18

    tasyāsyatas tān abhinighnataś ca; jyābāṇahastasya dhanuḥsvanena sādridrumā syāt pṛthivī viśīrṇā; ity eva matvā janatā vyaṣīdat

    8.60.19

    sa śakracāpapratimena dhanvanā; bhṛśātatenādhirathiḥ śarān sṛjan babhau raṇe dīptamarīcimaṇḍalo; yathāṃśumālī pariveṣavāṃs tathā

    8.60.20

    śikhaṇḍinaṃ dvādaśabhiḥ parābhinac; chitaiḥ śaraiḥ ṣaḍbhir athottamaujasam tribhir yudhāmanyum avidhyad āśugais; tribhis tribhiḥ somakapārṣatātmajau

    8.60.21

    parājitāḥ pañca mahārathās tu te; mahāhave sūtasutena māriṣa nirudyamās tasthur amitramardanā; yathendriyārthātmavatā parājitāḥ

    8.60.22

    nimajjatas tān atha karṇasāgare; vipannanāvo vaṇijo yathārṇave uddadhrire naubhir ivārṇavād rathaiḥ; sukalpitair draupadijāḥ svamātulān

    8.60.23

    tataḥ śinīnām ṛṣabhaḥ śitaiḥ śarair; nikṛtya karṇaprahitān iṣūn bahūn vidārya karṇaṃ niśitair ayasmayais; tavātmajaṃ jyeṣṭham avidhyad aṣṭabhiḥ

    8.60.24

    kṛpo 'tha bhojaś ca tavātmajas tathā; svayaṃ ca karṇo niśitair atāḍayat sa taiś caturbhir yuyudhe yadūttamo; digīśvarair daityapatir yathā tathā

    8.60.25

    samānateneṣvasanena kūjatā; bhṛśātatenāmitabāṇavarṣiṇā babhūva durdharṣataraḥ sa sātyakiḥ; śaran nabhomadhyagato yathā raviḥ

    8.60.26

    punaḥ samāsādya rathān sudaṃśitāḥ; śinipravīraṃ jugupuḥ paraṃtapāḥ sametya pāñcālarathā mahāraṇe; marudgaṇāḥ śakram ivārinigrahe

    8.60.27

    tato 'bhavad yuddham atīva dāruṇaṃ; tavāhitānāṃ tava sainikaiḥ saha rathāśvamātaṅgavināśanaṃ tathā; yathā surāṇām asuraiḥ purābhavat

    8.60.28

    rathadvipā vājipadātayo 'pi vā; bhramanti nānāvidhaśastraveṣṭitāḥ paraspareṇābhihatāś ca caskhalur; vinedur ārtā vyasavo 'patanta ca

    8.60.29

    tathā gate bhīmam abhīs tavātmajaḥ; sasāra rājāvarajaḥ kirañ śaraiḥ tam abhyadhāvat tvarito vṛkodaro; mahāruruṃ siṃha ivābhipetivān

    8.60.30

    tatas tayor yuddham atītamānuṣaṃ; pradīvyatoḥ prāṇadurodare 'bhavat paraspareṇābhiniviṣṭaroṣayor; udagrayoḥ śambaraśakrayor yathā

    8.60.31

    śaraiḥ śarīrāntakaraiḥ sutejanair; nijaghnatus tāv itaretaraṃ bhṛśam sakṛtprabhinnāv iva vāśitāntare; mahāgajau manmathasaktacetasau

    8.60.32

    tavātmajasyātha vṛkodaras tvaran; dhanuḥ kṣurābhyāṃ dhvajam eva cācchinat lalāṭam apy asya bibheda patriṇā; śiraś ca kāyāt prajahāra sāratheḥ

    8.60.33

    sa rājaputro 'nyad avāpya kārmukaṃ; vṛkodaraṃ dvādaśabhiḥ parābhinat svayaṃ niyacchaṃs turagān ajihmagaiḥ; śaraiś ca bhīmaṃ punar abhyavīvṛṣat

    8.61.1

    saṃjaya uvāca tatrākarod duṣkaraṃ rājaputro; duḥśāsanas tumule yudhyamānaḥ ciccheda bhīmasya dhanuḥ kṣureṇa; ṣaḍbhiḥ śaraiḥ sārathim apy avidhyat

    8.61.2

    tato 'bhinad bahubhiḥ kṣipram eva; vareṣubhir bhīmasenaṃ mahātmā sa vikṣaran nāga iva prabhinno; gadām asmai tumule prāhiṇod vai

    8.61.3

    tayāharad daśa dhanvantarāṇi; duḥśāsanaṃ bhīmasenaḥ prasahya tayā hataḥ patito vepamāno; duḥśāsano gadayā vegavatyā

    8.61.4

    hayāḥ sasūtāś ca hatā narendra; cūrṇīkṛtaś cāsya rathaḥ patantyā vidhvastavarmābharaṇāmbarasrag; viceṣṭamāno bhṛśavedanārtaḥ

    8.61.5

    tataḥ smṛtvā bhīmasenas tarasvī; sāpatnakaṃ yat prayuktaṃ sutais te rathād avaplutya gataḥ sa bhūmau; yatnena tasmin praṇidhāya cakṣuḥ

    8.61.6

    asiṃ samuddhṛtya śitaṃ sudhāraṃ; kaṇṭhe samākramya ca vepamānam utkṛtya vakṣaḥ patitasya bhūmāv; athāpibac choṇitam asya koṣṇam āsvādya cāsvādya ca vīkṣamāṇaḥ; kruddho 'tivelaṃ prajagāda vākyam

    8.61.7

    stanyasya mātur madhusarpiṣo vā; mādhvīkapānasya ca satkṛtasya divyasya vā toyarasasya pānāt; payodadhibhyāṃ mathitāc ca mukhyāt sarvebhya evābhyadhiko raso 'yaṃ; mato mamādyāhitalohitasya

    8.61.8

    evaṃ bruvāṇaṃ punar ādravantam; āsvādya valgantam atiprahṛṣṭam ye bhīmasenaṃ dadṛśus tadānīṃ; bhayena te 'pi vyathitā nipetuḥ

    8.61.9

    ye cāpi tatrāpatitā manuṣyās; teṣāṃ karebhyaḥ patitaṃ ca śastram bhayāc ca saṃcukruśur uccakais te; nimīlitākṣā dadṛśuś ca tan na

    8.61.10

    ye tatra bhīmaṃ dadṛśuḥ samantād; dauḥśāsanaṃ tadrudhiraṃ pibantam sarve palāyanta bhayābhipannā; nāyaṃ manuṣya iti bhāṣamāṇāḥ

    8.61.11

    śṛṇvatāṃ lokavīrāṇām idaṃ vacanam abravīt eṣa te rudhiraṃ kaṇṭhāt pibāmi puruṣādhama brūhīdānīṃ susaṃrabdhaḥ punar gaur iti gaur iti

    8.61.12

    pramāṇakoṭyāṃ śayanaṃ kālakūṭasya bhojanam daśanaṃ cāhibhiḥ kaṣṭaṃ dāhaṃ ca jatuveśmani

    8.61.13

    dyūtena rājyaharaṇam araṇye vasatiś ca yā iṣvastrāṇi ca saṃgrāmeṣv asukhāni ca veśmani

    8.61.14

    duḥkhāny etāni jānīmo na sukhāni kadā cana dhṛtarāṣṭrasya daurātmyāt saputrasya sadā vayam

    8.61.15

    ity uktvā vacanaṃ rājañ jayaṃ prāpya vṛkodaraḥ punar āha mahārāja smayaṃs tau keśavārjunau

    8.61.16

    duḥśāsane yad raṇe saṃśrutaṃ me; tad vai sarvaṃ kṛtam adyeha vīrau adyaiva dāsyāmy aparaṃ dvitīyaṃ; duryodhanaṃ yajñapaśuṃ viśasya śiro mṛditvā ca padā durātmanaḥ; śāntiṃ lapsye kauravāṇāṃ samakṣam

    8.61.17

    etāvad uktvā vacanaṃ prahṛṣṭo; nanāda coccai rudhirārdragātraḥ nanarta caivātibalo mahātmā; vṛtraṃ nihatyeva sahasranetraḥ

    8.62.1

    saṃjaya uvāca duḥśāsane tu nihate putrās tava mahārathāḥ mahākrodhaviṣā vīrāḥ samareṣv apalāyinaḥ daśa rājan mahāvīryo bhīmaṃ prācchādayañ śaraiḥ

    8.62.2

    kavacī niṣaṅgī pāśī daṇḍadhāro dhanurdharaḥ alolupaḥ śalaḥ saṃdho vātavegasuvarcasau

    8.62.3

    ete sametya sahitā bhrātṛvyasanakarśitāḥ bhīmasenaṃ mahābāhuṃ mārgaṇaiḥ samavārayan

    8.62.4

    sa vāryamāṇo viśikhaiḥ samantāt tair mahārathaiḥ bhīmaḥ krodhābhiraktākṣaḥ kruddhaḥ kāla ivābabhau

    8.62.5

    tāṃs tu bhallair mahāvegair daśabhir daśabhiḥ śitaiḥ rukmāṅgado rukmapuṅkhaiḥ pārtho ninye yamakṣayam

    8.62.6

    hateṣu teṣu vīreṣu pradudrāva balaṃ tava paśyataḥ sūtaputrasya pāṇḍavasya bhayārditam

    8.62.7

    tataḥ karṇo mahārāja praviveśa mahāraṇam dṛṣṭvā bhīmasya vikrāntam antakasya prajāsv iva

    8.62.8

    tasya tv ākārabhāvajñaḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥ uvāca vacanaṃ karṇaṃ prāptakālam ariṃdama mā vyathāṃ kuru rādheya naitat tvayy upapadyate

    8.62.9

    ete dravanti rājāno bhīmasenabhayārditāḥ duryodhanaś ca saṃmūḍho bhrātṛvyasanaduḥkhitaḥ

    8.62.10

    duḥśāsanasya rudhire pīyamāne mahātmanā vyāpannacetasaś caiva śokopahatamanyavaḥ

    8.62.11

    duryodhanam upāsante parivārya samantataḥ kṛpaprabhṛtayaḥ karṇa hataśeṣāś ca sodarāḥ

    8.62.12

    pāṇḍavā labdhalakṣāś ca dhanaṃjayapurogamāḥ tvām evābhimukhāḥ śūrā yuddhāya samupāsthitāḥ

    8.62.13

    sa tvaṃ puruṣaśārdūla pauruṣe mahati sthitaḥ kṣatradharmaṃ puraskṛtya pratyudyāhi dhanaṃjayam

    8.62.14

    bhāro hi dhārtarāṣṭreṇa tvayi sarvaḥ samarpitaḥ tam udvaha mahābāho yathāśakti yathābalam jaye syād vipulā kīrtir dhruvaḥ svargaḥ parājaye

    8.62.15

    vṛṣasenaś ca rādheya saṃkruddhas tanayas tava tvayi mohasamāpanne pāṇḍavān abhidhāvati

    8.62.16

    etac chrutvā tu vacanaṃ śalyasyāmitatejasaḥ hṛdi mānuṣyakaṃ bhāvaṃ cakre yuddhāya susthiram

    8.62.17

    tataḥ kruddho vṛṣaseno 'bhyadhāvad; ātasthivāṃsaṃ svarathaṃ hatārim vṛkodaraṃ kālam ivāttadaṇḍaṃ; gadāhastaṃ pothamānaṃ tvadīyān

    8.62.18

    tam abhyadhāvan nakulaḥ pravīro; roṣād amitraṃ pratudan pṛṣatkaiḥ karṇasya putraṃ samare prahṛṣṭaṃ; jiṣṇur jighāṃsur maghaveva jambham

    8.62.19

    tato dhvajaṃ sphāṭikacitrakambuṃ; ciccheda vīro nakulaḥ kṣureṇa karṇātmajasyeṣvasanaṃ ca citraṃ; bhallena jāmbūnadapaṭṭanaddham

    8.62.20

    athānyad ādāya dhanuḥ suśīghraṃ; karṇātmajaḥ pāṇḍavam abhyavidhyat divyair mahāstrair nakulaṃ mahāstro; duḥśāsanasyāpacitiṃ yiyāsuḥ

    8.62.21

    tataḥ kruddho nakulas taṃ mahātmā; śarair maholkāpratimair avidhyat divyair astrair abhyavidhyac ca so 'pi; karṇasya putro nakulaṃ kṛtāstraḥ

    8.62.22

    karṇasya putro nakulasya rājan; sarvān aśvān akṣiṇod uttamāstraiḥ vanāyujān sukumārasya śubhrān; alaṃkṛtāñ jātarūpeṇa śīghrān

    8.62.23

    tato hatāśvād avaruhya yānād; ādāya carma ruciraṃ cāṣṭacandram ākāśasaṃkāśam asiṃ gṛhītvā; poplūyamānaḥ khagavac cacāra

    8.62.24

    tato 'ntarikṣe nṛvarāśvanāgāṃś; ciccheda mārgān vicaran vicitrān te prāpatann asinā gāṃ viśastā; yathāśvamedhe paśavaḥ śamitrā

    8.62.25

    dvisāhasrā viditā yuddhaśauṇḍā; nānādeśyāḥ subhṛtāḥ satyasaṃdhāḥ ekena śīghraṃ nakulena kṛttāḥ; sārepsunevottamacandanās te

    8.62.26

    tam āpatantaṃ nakulaṃ so 'bhipatya; samantataḥ sāyakair abhyavidhyat sa tudyamāno nakulaḥ pṛṣatkair; vivyādha vīraṃ sa cukopa viddhaḥ

    8.62.27

    taṃ karṇaputro vidhamantam ekaṃ; narāśvamātaṅgarathapravekān krīḍantam aṣṭādaśabhiḥ pṛṣatkair; vivyādha vīraṃ sa cukopa viddhaḥ

    8.62.28

    tato 'bhyadhāvat samare jighāṃsuḥ; karṇātmajaṃ pāṇḍusuto nṛvīraḥ tasyeṣubhir vyadhamat karṇaputro; mahāraṇe carma sahasratāram

    8.62.29

    tasyāyasaṃ niśitaṃ tīkṣṇadhāram; asiṃ vikośaṃ gurubhārasāham dviṣaccharīrāpaharaṃ sughoram; ādhunvataḥ sarpam ivograrūpam

    8.62.30

    kṣipraṃ śaraiḥ ṣaḍbhir amitrasāhaś; cakarta khaḍgaṃ niśitaiḥ sudhāraiḥ punaś ca pītair niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ; stanāntare gāḍham athābhyavidhyat

    8.62.31

    sa bhīmasenasya rathaṃ hatāśvo; mādrīsutaḥ karṇasutābhitaptaḥ āpupluve siṃha ivācalāgraṃ; saṃprekṣamāṇasya dhanaṃjayasya

    8.62.32

    nakulam atha viditvā chinnabāṇāsanāsiṃ; viratham ariśarārtaṃ karṇaputrāstrabhagnam pavanadhutapatākā hrādino valgitāśvā; varapuruṣaniyattās te rathāḥ śīghram īyuḥ

    8.62.33

    drupadasutavariṣṭhāḥ pañca śaineyaṣaṣṭhā; drupadaduhitṛputrāḥ pañca cāmitrasāhāḥ dviradarathanarāśvān sūdayantas tvadīyān; bhujagapatinikāśair mārgaṇair āttaśastrāḥ

    8.62.34

    atha tava rathamukhyās tān pratīyus tvaranto; hṛdikasutakṛpau ca drauṇiduryodhanau ca śakuniśukavṛkāś ca krāthadevāvṛdhau ca; dviradajaladaghoṣaiḥ syandanaiḥ kārmukaiś ca

    8.62.35

    tava naravaravaryās tān daśaikaṃ ca vīrān; pravaraśaravarāgryais tāḍayanto 'bhyarundhan navajaladasavarṇair hastibhis tān udīyur; giriśikharanikāśair bhīmavegaiḥ kuṇindāḥ

    8.62.36

    sukalpitā haimavatā madotkaṭā; raṇābhikāmaiḥ kṛtibhiḥ samāsthitāḥ suvarṇajālāvatatā babhur gajās; tathā yathā vai jaladāḥ savidyutaḥ

    8.62.37

    kuṇindaputro daśabhir mahāyasaiḥ; kṛpaṃ sasūtāśvam apīḍayad bhṛśam tataḥ śaradvatsutasāyakair hataḥ; sahaiva nāgena papāta bhūtale

    8.62.38

    kuṇindaputrāvarajas tu tomarair; divākarāṃśupratimair ayasmayaiḥ rathaṃ ca vikṣobhya nanāda nardatas; tato 'sya gāndhārapatiḥ śiro 'harat

    8.62.39

    tataḥ kuṇindeṣu hateṣu teṣv atha; prahṛṣṭarūpās tava te mahārathāḥ bhṛśaṃ pradadhmur lavaṇāmbusaṃbhavān; parāṃś ca bāṇāsanapāṇayo 'bhyayuḥ

    8.62.40

    athābhavad yuddham atīva dāruṇaṃ; punaḥ kurūṇāṃ saha pāṇḍusṛñjayaiḥ śarāsiśaktyṛṣṭigadāparaśvadhair; narāśvanāgāsuharaṃ bhṛśākulam

    8.62.41

    rathāśvamātaṅgapadātibhis tataḥ; parasparaṃ viprahatāpatan kṣitau yathā savidyutstanitā balāhakāḥ; samāsthitā digbhya ivogramārutaiḥ

    8.62.42

    tataḥ śatānīkahatān mahāgajāṃs; tathā rathān pattigaṇāṃś ca tāvakān jaghāna bhojaś ca hayān athāpatan; viśastrakṛttāḥ kṛtavarmaṇā dvipāḥ

    8.62.43

    athāpare drauṇiśarāhatā dvipās; trayaḥ sasarvāyudhayodhaketavaḥ nipetur urvyāṃ vyasavaḥ prapātitās; tathā yathā vajrahatā mahācalāḥ

    8.62.44

    kuṇindarājāvarajād anantaraḥ; stanāntare patrivarair atāḍayat tavātmajaṃ tasya tavātmajaḥ śaraiḥ; śitaiḥ śarīraṃ bibhide dvipaṃ ca tam

    8.62.45

    sa nāgarājaḥ saha rājasūnunā; papāta raktaṃ bahu sarvataḥ kṣaran śacīśavajraprahato 'mbudāgame; yathā jalaṃ gairikaparvatas tathā

    8.62.46

    kuṇindaputraprahito 'paradvipaḥ; śukaṃ sasūtāśvarathaṃ vyapothayat tato 'patat krāthaśarābhidāritaḥ; saheśvaro vajrahato yathā giriḥ

    8.62.47

    rathī dvipasthena hato 'patac charaiḥ; krāthādhipaḥ parvatajena durjayaḥ savājisūteṣvasanas tathāpatad; yathā mahāvātahato mahādrumaḥ

    8.62.48

    vṛko dvipasthaṃ girirājavāsinaṃ; bhṛśaṃ śarair dvādaśabhiḥ parābhinat tato vṛkaṃ sāśvarathaṃ mahājavaṃ; tvaraṃś caturbhiś caraṇe vyapothayat

    8.62.49

    sa nāgarājaḥ saniyantṛko 'patat; parāhato babhrusuteṣubhir bhṛśam sa cāpi devāvṛdhasūnur arditaḥ; papāta nunnaḥ sahadevasūnunā

    8.62.50

    viṣāṇapotrāparagātraghātinā; gajena hantuṃ śakuneḥ kuṇindajaḥ jagāma vegena bhṛśārdayaṃś ca taṃ; tato 'sya gāndhārapatiḥ śiro 'harat

    8.62.51

    tataḥ śatānīkahatā mahāgajā; hayā rathāḥ pattigaṇāś ca tāvakāḥ suparṇavātaprahatā yathā nagās; tathā gatā gām avaśā vicūrṇitāḥ

    8.62.52

    tato 'bhyavidhyad bahubhiḥ śitaiḥ śaraiḥ; kuṇindaputro nakulātmajaṃ smayan tato 'sya kāyān nicakarta nākuliḥ; śiraḥ kṣureṇāmbujasaṃnibhānanam

    8.62.53

    tataḥ śatānīkam avidhyad āśugais; tribhiḥ śitaiḥ karṇasuto 'rjunaṃ tribhiḥ tribhiś ca bhīmaṃ nakulaṃ ca saptabhir; janārdanaṃ dvādaśabhiś ca sāyakaiḥ

    8.62.54

    tad asya karmātimanuṣyakarmaṇaḥ; samīkṣya hṛṣṭāḥ kuravo 'bhyapūjayan parākramajñās tu dhanaṃjayasya te; huto 'yam agnāv iti taṃ tu menire

    8.62.55

    tataḥ kirīṭī paravīraghātī; hatāśvam ālokya narapravīram tam abhyadhāvad vṛṣasenam āhave; sa sūtajasya pramukhe sthitaṃ tadā

    8.62.56

    tam āpatantaṃ naravīram ugraṃ; mahāhave bāṇasahasradhāriṇam abhyāpatat karṇasuto mahāratho; yathaiva cendraṃ namuciḥ purātane

    8.62.57

    tato 'dbhutenaikaśatena pārthaṃ; śarair viddhvā sūtaputrasya putraḥ nanāda nādaṃ sumahānubhāvo; viddhveva śakraṃ namuciḥ purā vai

    8.62.58

    punaḥ sa pārthaṃ vṛṣasena ugrair; bāṇair avidhyad bhujamūlamadhye tathaiva kṛṣṇaṃ navabhiḥ samārdayat; punaś ca pārthaṃ daśabhiḥ śitāgraiḥ

    8.62.59

    tataḥ kirīṭī raṇamūrdhni kopāt; kṛtvā triśākhāṃ bhrukuṭiṃ lalāṭe mumoca bāṇān viśikhān mahātmā; vadhāya rājan sūtaputrasya saṃkhye

    8.62.60

    vivyādha cainaṃ daśabhiḥ pṛṣatkair; marmasv asaktaṃ prasabhaṃ kirīṭī ciccheda cāsyeṣvasanaṃ bhujau ca; kṣuraiś caturbhiḥ śira eva cograiḥ

    8.62.61

    sa pārthabāṇābhihataḥ papāta; rathād vibāhur viśirā dharāyām supuṣpitaḥ parṇadharo 'tikāyo; vāteritaḥ śāla ivādriśṛṅgāt

    8.62.62

    taṃ prekṣya bāṇābhihataṃ patantaṃ; rathāt sutaṃ sūtajaḥ kṣiprakārī rathaṃ rathenāśu jagāma vegāt; kirīṭinaḥ putravadhābhitaptaḥ

    8.63.1

    saṃjaya uvāca vṛṣasenaṃ hataṃ dṛṣṭvā śokāmarṣasamanvitaḥ muktvā śokodbhavaṃ vāri netrābhyāṃ sahasā vṛṣaḥ

    8.63.2

    rathena karṇas tejasvī jagāmābhimukho ripūn yuddhāyāmarṣatāmrākṣaḥ samāhūya dhanaṃjayam

    8.63.3

    tau rathau sūryasaṃkāśau vaiyāghraparivāraṇau sametau dadṛśus tatra dvāv ivārkau samāgatau

    8.63.4

    śvetāśvau puruṣādityāv āsthitāv arimardanau śuśubhāte mahātmānau candrādityau yathā divi

    8.63.5

    tau dṛṣṭvā vismayaṃ jagmuḥ sarvabhūtāni māriṣa trailokyavijaye yattāv indravairocanāv iva

    8.63.6

    rathajyātalanirhrādair bāṇaśaṅkharavair api tau rathāv abhidhāvantau samālokya mahīkṣitām

    8.63.7

    dhvajau ca dṛṣṭvā saṃsaktau vismayaḥ samapadyata hastikakṣyāṃ ca karṇasya vānaraṃ ca kirīṭinaḥ

    8.63.8

    tau rathau saṃprasaktau ca dṛṣṭvā bhārata pārthivāḥ siṃhanādaravāṃś cakruḥ sādhuvādāṃś ca puṣkalān

    8.63.9

    śrutvā tu dvairathaṃ tābhyāṃ tatra yodhāḥ samantataḥ cakrur bāhuvalaṃ caiva tathā celavalaṃ mahat

    8.63.10

    ājagmuḥ kuravas tatra vāditrānugatās tadā karṇaṃ praharṣayantaś ca śaṅkhān dadhmuś ca puṣkalān

    8.63.11

    tathaiva pāṇḍavāḥ sarve harṣayanto dhanaṃjayam tūryaśaṅkhaninādena diśaḥ sarvā vyanādayan

    8.63.12

    kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭais tumulaṃ sarvato 'bhavat bāhughoṣāś ca vīrāṇāṃ karṇārjunasamāgame

    8.63.13

    tau dṛṣṭvā puruṣavyāghrau rathasthau rathināṃ varau pragṛhītamahācāpau śaraśaktigadāyudhau

    8.63.14

    varmiṇau baddhanistriṃśau śvetāśvau śaṅkhaśobhinau tūṇīravarasaṃpannau dvāv api sma sudarśanau

    8.63.15

    raktacandanadigdhāṅgau samadau vṛṣabhāv iva āśīviṣasamaprakhyau yamakālāntakopamau

    8.63.16

    indravṛtrāv iva kruddhau sūryācandramasaprabhau mahāgrahāv iva krūrau yugānte samupasthitau

    8.63.17

    devagarbhau devasamau devatulyau ca rūpataḥ sametau puruṣavyāghrau prekṣya karṇadhanaṃjayau

    8.63.18

    ubhau varāyudhadharāv ubhau raṇakṛtaśramau ubhau ca bāhuśabdena nādayantau nabhastalam

    8.63.19

    ubhau viśrutakarmāṇau pauruṣeṇa balena ca ubhau ca sadṛśau yuddhe śambarāmararājayoḥ

    8.63.20

    kārtavīryasamau yuddhe tathā dāśaratheḥ samau viṣṇuvīryasamau vīrye tathā bhavasamau yudhi

    8.63.21

    ubhau śvetahayau rājan rathapravaravāhinau sārathī pravarau caiva tayor āstāṃ mahābalau

    8.63.22

    tau tu dṛṣṭvā mahārāja rājamānau mahārathau siddhacāraṇasaṃghānāṃ vismayaḥ samapadyata

    8.63.23

    dhārtarāṣṭrās tataḥ karṇaṃ sabalā bharatarṣabha parivavrur mahātmānaṃ kṣipram āhavaśobhinam

    8.63.24

    tathaiva pāṇḍavā hṛṣṭā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ parivavrur mahātmānaṃ pārtham apratimaṃ yudhi

    8.63.25

    tāvakānāṃ raṇe karṇo glaha āsīd viśāṃ pate tathaiva pāṇḍaveyānāṃ glahaḥ pārtho 'bhavad yudhi

    8.63.26

    ta eva sabhyās tatrāsan prekṣakāś cābhavan sma te tatraiṣāṃ glahamānānāṃ dhruvau jayaparājayau

    8.63.27

    tābhyāṃ dyūtaṃ samāyattaṃ vijayāyetarāya vā asmākaṃ paṇḍavānāṃ ca sthitānāṃ raṇamūrdhani

    8.63.28

    tau tu sthitau mahārāja samare yuddhaśālinau anyonyaṃ pratisaṃrabdhāv anyonyasya jayaiṣiṇau

    8.63.29

    tāv ubhau prajihīrṣetām indravṛtrāv ivābhitaḥ bhīmarūpadharāv āstāṃ mahādhūmāv iva grahau

    8.63.30

    tato 'ntarikṣe sākṣepā vivādā bharatarṣabha mitho bhedāś ca bhūtānām āsan karṇārjunāntare vyāśrayanta diśo bhinnāḥ sarvalokāś ca māriṣa

    8.63.31

    devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ pratipakṣagrahaṃ cakruḥ karṇārjunasamāgame

    8.63.32

    dyaur āsīt karṇato vyagrā sanakṣatrā viśāṃ pate bhūmir viśālā pārthasya mātā putrasya bhārata

    8.63.33

    saritaḥ sāgarāś caiva girayaś ca narottama vṛkṣāś cauṣadhayas tatra vyāśrayanta kirīṭinam

    8.63.34

    asurā yātudhānāś ca guhyakāś ca paraṃtapa karṇataḥ samapadyanta khecarāṇi vayāṃsi ca

    8.63.35

    ratnāni nidhayaḥ sarve vedāś cākhyānapañcamāḥ sopavedopaniṣadaḥ sarahasyāḥ sasaṃgrahāḥ

    8.63.36

    vāsukiś citrasenaś ca takṣakaś copatakṣakaḥ parvatāś ca tathā sarve kādraveyāś ca sānvayāḥ viṣavanto mahāroṣā nāgāś cārjunato 'bhavan

    8.63.37

    airāvatāḥ saurabheyā vaiśāleyāś ca bhoginaḥ ete 'bhavann arjunataḥ kṣudrasarpās tu karṇataḥ

    8.63.38

    īhāmṛgā vyāḍamṛgā maṅgalyāś ca mṛgadvijāḥ pārthasya vijayaṃ rājan sarva evābhisaṃśritāḥ

    8.63.39

    vasavo marutaḥ sādhyā rudrā viśve 'śvinau tathā agnir indraś ca somaś ca pavanaś ca diśo daśa dhanaṃjayam upājagmur ādityāḥ karṇato 'bhavan

    8.63.40

    devās tu pitṛbhiḥ sārdhaṃ sagaṇārjunato 'bhavan yamo vaiśravaṇaś caiva varuṇaś ca yato 'rjunaḥ

    8.63.41

    devabrahmanṛparṣīṇāṃ gaṇāḥ pāṇḍavato 'bhavan tumburupramukhā rājan gandharvāś ca yato 'rjunaḥ

    8.63.42

    prāveyāḥ saha mauneyair gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ īhāmṛgavyāḍamṛgair dvipāś ca rathapattibhiḥ

    8.63.43

    uhyamānās tathā meghair vāyunā ca manīṣiṇaḥ didṛkṣavaḥ samājagmuḥ karṇārjunasamāgamam

    8.63.44

    devadānavagandharvā nāgā yakṣāḥ patatriṇaḥ maharṣayo vedavidaḥ pitaraś ca svadhābhujaḥ

    8.63.45

    tapo vidyās tathauṣadhyo nānārūpāmbaratviṣaḥ antarikṣe mahārāja vinadanto 'vatasthire

    8.63.46

    brahmā brahmarṣibhiḥ sārdhaṃ prajāpatibhir eva ca bhavenāvasthito yānaṃ divyaṃ taṃ deśam abhyayāt

    8.63.47

    dṛṣṭvā prajāpatiṃ devāḥ svayaṃbhuvam upāgaman samo 'stu deva vijaya etayor narasiṃhayoḥ

    8.63.48

    tad upaśrutya maghavā praṇipatya pitāmaham karṇārjunavināśena mā naśyatv akhilaṃ jagat

    8.63.49

    svayaṃbho brūhi tad vākyaṃ samo 'stu vijayo 'nayoḥ tat tathāstu namas te 'stu prasīda bhagavan mama

    8.63.50

    brahmeśānāv atho vākyam ūcatus tridaśeśvaram vijayo dhruva evāstu vijayasya mahātmanaḥ

    8.63.51

    manasvī balavāñ śūraḥ kṛtāstraś ca tapodhanaḥ bibharti ca mahātejā dhanurvedam aśeṣataḥ

    8.63.52

    atikramec ca māhātmyād diṣṭam etasya paryayāt atikrānte ca lokānām abhāvo niyato bhavet

    8.63.53

    na vidyate vyavasthānaṃ kṛṣṇayoḥ kruddhayoḥ kva cit sraṣṭārau hy asataś cobhau sataś ca puruṣarṣabhau

    8.63.54

    naranārāyaṇāv etau purāṇāv ṛṣisattamau aniyattau niyantārāv abhītau sma paraṃtapau

    8.63.55

    karṇo lokān ayaṃ mukhyān prāpnotu puruṣarṣabhaḥ vīro vaikartanaḥ śūro vijayas tv astu kṛṣṇayoḥ

    8.63.56

    vasūnāṃ ca salokatvaṃ marutāṃ vā samāpnuyāt sahito droṇabhīṣmābhyāṃ nākaloke mahīyatām

    8.63.57

    ity ukto devadevābhyāṃ sahasrākṣo 'bravīd vacaḥ āmantrya sarvabhūtāni brahmeśānānuśāsanāt

    8.63.58

    śrutaṃ bhavadbhir yat proktaṃ bhagavadbhyāṃ jagaddhitam tat tathā nānyathā tad dhi tiṣṭhadhvaṃ gatamanyavaḥ

    8.63.59

    iti śrutvendravacanaṃ sarvabhūtāni māriṣa vismitāny abhavan rājan pūjayāṃ cakrire ca tat

    8.63.60

    vyasṛjaṃś ca sugandhīni nānārūpāṇi khāt tathā puṣpavarṣāṇi vibudhā devatūryāṇy avādayan

    8.63.61

    didṛkṣavaś cāpratimaṃ dvairathaṃ narasiṃhayoḥ devadānavagandharvāḥ sarva evāvatasthire rathau ca tau śvetahayau yuktaketū mahāsvanau

    8.63.62

    samāgatā lokavīrāḥ śaṅkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak vāsudevārjunau vīrau karṇaśalyau ca bhārata

    8.63.63

    tad bhīrusaṃtrāsakaraṃ yuddhaṃ samabhavat tadā anyonyaspardhinor vīrye śakraśambarayor iva

    8.63.64

    tayor dhvajau vītamālau śuśubhāte rathasthitau pṛthagrūpau samārchantau krodhaṃ yuddhe parasparam

    8.63.65

    karṇasyāśīviṣanibhā ratnasāravatī dṛḍhā puraṃdaradhanuḥprakhyā hastikakṣyā vyarājata

    8.63.66

    kapiśreṣṭhas tu pārthasya vyāditāsyo bhayaṃkaraḥ bhīṣayann eva daṃṣṭrābhir durnirīkṣyo ravir yathā

    8.63.67

    yuddhābhilāṣuko bhūtvā dhvajo gāṇḍīvadhanvanaḥ karṇadhvajam upātiṣṭhat so 'vadīd abhinardayan

    8.63.68

    utpatya ca mahāvegaḥ kakṣyām abhyahanat kapiḥ nakhaiś ca daśanaiś caiva garuḍaḥ pannagaṃ yathā

    8.63.69

    sukiṅkiṇīkābharaṇā kālapāśopamāyasī abhyadravat susaṃkruddhā nāgakakṣyā mahākapim

    8.63.70

    ubhayor uttame yuddhe dvairathe dyūta āhṛte prakurvāte dhvajau yuddhaṃ pratyaheṣan hayān hayāḥ

    8.63.71

    avidhyat puṇḍarīkākṣaḥ śalyaṃ nayanasāyakaiḥ sa cāpi puṇḍarīkākṣaṃ tathaivābhisamaikṣata

    8.63.72

    tatrājayad vāsudevaḥ śalyaṃ nayanasāyakaiḥ karṇaṃ cāpy ajayad dṛṣṭyā kuntīputro dhanaṃjayaḥ

    8.63.73

    athābravīt sūtaputraḥ śalyam ābhāṣya sasmitam yadi pārtho raṇe hanyād adya mām iha karhi cit kim uttaraṃ tadā te syāt sakhe satyaṃ bravīhi me

    8.63.74

    śalya uvāca yadi karṇa raṇe hanyād adya tvāṃ śvetavāhanaḥ ubhāv ekarathenāhaṃ hanyāṃ mādhavapāṇḍavau

    8.63.75

    saṃjaya uvāca evam eva tu goviṃdam arjunaḥ pratyabhāṣata taṃ prahasyābravīt kṛṣṇaḥ pārthaṃ param idaṃ vacaḥ

    8.63.76

    pated divākaraḥ sthānāc chīryetānekadhā kṣitiḥ śaityam agnir iyān na tvā karṇo hanyād dhanaṃjayam

    8.63.77

    yadi tv evaṃ kathaṃ cit syāl lokaparyasanaṃ yathā hanyāṃ karṇaṃ tathā śalyaṃ bāhubhyām eva saṃyuge

    8.63.78

    iti kṛṣṇavacaḥ śrutvā prahasan kapiketanaḥ arjunaḥ pratyuvācedaṃ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam mamāpy etāv aparyāptau karṇaśalyau janārdana

    8.63.79

    sapatākādhvajaṃ karṇaṃ saśalyarathavājinam sacchatrakavacaṃ caiva saśaktiśarakārmukam

    8.63.80

    draṣṭāsy adya śaraiḥ karṇaṃ raṇe kṛttam anekadhā adyainaṃ sarathaṃ sāśvaṃ saśaktikavacāyudham na hi me śāmyate vairaṃ kṛṣṇāṃ yat prāhasat purā

    8.63.81

    adya draṣṭāsi govinda karṇam unmathitaṃ mayā vāraṇeneva mattena puṣpitaṃ jagatīruham

    8.63.82

    adya tā madhurā vācaḥ śrotāsi madhusūdana adyābhimanyujananīm anṛṇaḥ sāntvayiṣyasi kuntīṃ pitṛṣvasāraṃ ca saṃprahṛṣṭo janārdana

    8.63.83

    adya bāṣpamukhīṃ kṛṣṇāṃ sāntvayiṣyasi mādhava vāgbhiś cāmṛtakalpābhir dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

    8.64.1

    saṃjaya uvāca tad devanāgāsurasiddhasaṃghair; gandharvayakṣāpsarasāṃ ca saṃghaiḥ brahmarṣirājarṣisuparṇajuṣṭaṃ; babhau viyad vismayanīyarūpam

    8.64.2

    nānadyamānaṃ ninadair manojñair; vāditragītastutibhiś ca nṛttaiḥ sarve 'ntarikṣe dadṛśur manuṣyāḥ; khasthāṃś ca tān vismayanīyarūpān

    8.64.3

    tataḥ prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍuyodhā; vāditrapatrāyudhasiṃhanādaiḥ ninādayanto vasudhāṃ diśaś ca; svanena sarve dviṣato nijaghnuḥ

    8.64.4

    nānāśvamātaṅgarathāyutākulaṃ; varāsiśaktyṛṣṭinipātaduḥsaham abhīrujuṣṭaṃ hatadehasaṃkulaṃ; raṇājiraṃ lohitaraktam ābabhau

    8.64.5

    tathā pravṛtte 'strabhṛtāṃ parābhave; dhanaṃjayaś cādhirathiś ca sāyakaiḥ diśaś ca sainyaṃ ca śitair ajihmagaiḥ; parasparaṃ prorṇuvatuḥ sma daṃśitau

    8.64.6

    tatas tvadīyāś ca pare ca sāyakaiḥ; kṛte 'ndhakāre vividur na kiṃ cana bhayāt tu tāv eva rathau samāśrayaṃs; tamonudau khe prasṛtā ivāṃśavaḥ

    8.64.7

    tato 'stram astreṇa parasparasya tau; vidhūya vātāv iva pūrvapaścimau ghanāndhakāre vitate tamonudau; yathoditau tadvad atīva rejatuḥ

    8.64.8

    na cābhimantavyam iti pracoditāḥ; pare tvadīyāś ca tadāvatasthire mahārathau tau parivārya sarvataḥ; surāsurā vāsavaśambarāv iva

    8.64.9

    mṛdaṅgabherīpaṇavānakasvanair; ninādite bhārata śaṅkhanisvanaiḥ sasiṃhanādau babhatur narottamau; śaśāṅkasūryāv iva meghasaṃplave

    8.64.10

    mahādhanurmaṇḍalamadhyagāv ubhau; suvarcasau bāṇasahasraraśminau didhakṣamāṇau sacarācaraṃ jagad; yugāstasūryāv iva duḥsahau raṇe

    8.64.11

    ubhāv ajeyāv ahitāntakāv ubhau; jighāṃsatus tau kṛtinau parasparam mahāhave vīravarau samīyatur; yathendrajambhāv iva karṇapāṇḍavau

    8.64.12

    tato mahāstrāṇi mahādhanurdharau; vimuñcamānāv iṣubhir bhayānakaiḥ narāśvanāgān amitau nijaghnatuḥ; parasparaṃ jaghnatur uttameṣubhiḥ

    8.64.13

    tato visasruḥ punar arditāḥ śarair; narottamābhyāṃ kurupāṇḍavāśrayāḥ sanāgapattyaśvarathā diśo gatās; tathā yathā siṃhabhayād vanaukasaḥ

    8.64.14

    tatas tu duryodhanabhojasaubalāḥ; kṛpaś ca śāradvatasūnunā saha mahārathāḥ pañca dhanaṃjayācyutau; śaraiḥ śarīrāntakarair atāḍayan

    8.64.15

    dhanūṃṣi teṣām iṣudhīn hayān dhvajān; rathāṃś ca sūtāṃś ca dhanaṃjayaḥ śaraiḥ samaṃ ca ciccheda parābhinac ca tāñ; śarottamair dvādaśabhiś ca sūtajam

    8.64.16

    athābhyadhāvaṃs tvaritāḥ śataṃ rathāḥ; śataṃ ca nāgārjunam ātatāyinaḥ śakās tukhārā yavanāś ca sādinaḥ; sahaiva kāmbojavarair jighāṃsavaḥ

    8.64.17

    varāyudhān pāṇigatān karaiḥ saha; kṣurair nyakṛntaṃs tvaritāḥ śirāṃsi ca hayāṃś ca nāgāṃś ca rathāṃś ca yudhyatāṃ; dhanaṃjayaḥ śatrugaṇaṃ tam akṣiṇot

    8.64.18

    tato 'ntarikṣe suratūryanisvanāḥ; sasādhuvādā hṛṣitaiḥ samīritāḥ nipetur apy uttamapuṣpavṛṣṭayaḥ; surūpagandhāḥ pavaneritāḥ śivāḥ

    8.64.19

    tad adbhutaṃ devamanuṣyasākṣikaṃ; samīkṣya bhūtāni visiṣmiyur nṛpa tavātmajaḥ sūtasutaś ca na vyathāṃ; na vismayaṃ jagmatur ekaniścayau

    8.64.20

    athābravīd droṇasutas tavātmajaṃ; karaṃ kareṇa pratipīḍya sāntvayan prasīda duryodhana śāmya pāṇḍavair; alaṃ virodhena dhig astu vigraham

    8.64.21

    hato gurur brahmasamo mahāstravit; tathaiva bhīṣmapramukhā nararṣabhāḥ ahaṃ tv avadhyo mama cāpi mātulaḥ; praśādhi rājyaṃ saha pāṇḍavaiś ciram

    8.64.22

    dhanaṃjayaḥ sthāsyati vārito mayā; janārdano naiva virodham icchati yudhiṣṭhiro bhūtahite sadā rato; vṛkodaras tadvaśagas tathā yamau

    8.64.23

    tvayā ca pārthaiś ca paraspareṇa; prajāḥ śivaṃ prāpnuyur icchati tvayi vrajantu śeṣāḥ svapurāṇi pārthivā; nivṛttavairāś ca bhavantu sainikāḥ

    8.64.24

    na ced vacaḥ śroṣyasi me narādhipa; dhruvaṃ prataptāsi hato 'ribhir yudhi idaṃ ca dṛṣṭaṃ jagatā saha tvayā; kṛtaṃ yad ekena kirīṭamālinā yathā na kuryād balabhinna cāntako; na ca pracetā bhagavān na yakṣarāṭ

    8.64.25

    ato 'pi bhūyāṃś ca guṇair dhanaṃjayaḥ; sa cābhipatsyaty akhilaṃ vaco mama tavānuyātrāṃ ca tathā kariṣyati; prasīda rājañ jagataḥ śamāya vai

    8.64.26

    mamāpi mānaḥ paramaḥ sadā tvayi; bravīmy atas tvāṃ paramāc ca sauhṛdāt nivārayiṣyāmi hi karṇam apy ahaṃ; yadā bhavān sapraṇayo bhaviṣyati

    8.64.27

    vadanti mitraṃ sahajaṃ vicakṣaṇās; tathaiva sāmnā ca dhanena cārjitam pratāpataś copanataṃ caturvidhaṃ; tad asti sarvaṃ tvayi pāṇḍaveṣu ca

    8.64.28

    nisargatas te tava vīra bāndhavāḥ; punaś ca sāmnā ca samāpnuhi sthiram tvayi prasanne yadi mitratām iyur; dhruvaṃ narendrendra tathā tvam ācara

    8.64.29

    sa evam uktaḥ suhṛdā vaco hitaṃ; vicintya niḥśvasya ca durmanābravīt yathā bhavān āha sakhe tathaiva tan; mamāpi ca jñāpayato vacaḥ śṛṇu

    8.64.30

    nihatya duḥśāsanam uktavān bahu; prasahya śārdūlavad eṣa durmatiḥ vṛkodaras tad dhṛdaye mama sthitaṃ; na tatparokṣaṃ bhavataḥ kutaḥ śamaḥ

    8.64.31

    na cāpi karṇaṃ guruputra saṃstavād; upāramety arhasi vaktum acyuta śrameṇa yukto mahatādya phalgunas; tam eṣa karṇaḥ prasabhaṃ haniṣyati

    8.64.32

    tam evam uktvābhyanunīya cāsakṛt; tavātmajaḥ svān anuśāsti sainikān samāghnatābhidravatāhitān imān; sabāṇaśabdān kim u joṣam āsyate

    8.65.1

    saṃjaya uvāca tau śaṅkhabherīninade samṛddhe; samīyatuḥ śvetahayau narāgryau vaikartanaḥ sūtaputro 'rjunaś ca; durmantrite tava putrasya rājan

    8.65.2

    yathā gajau haimavatau prabhinnau; pragṛhya dantāv iva vāśitārthe tathā samājagmatur ugravegau; dhanaṃjayaś cādhirathiś ca vīrau

    8.65.3

    balāhakeneva yathā balāhako; yadṛcchayā vā giriṇā girir yathā tathā dhanurjyātalaneminisvanau; samīyatus tāv iṣuvarṣavarṣiṇau

    8.65.4

    pravṛddhaśṛṅgadrumavīrudoṣadhī; pravṛddhanānāvidhaparvataukasau yathācalau vā galitau mahābalau; tathā mahāstrair itaretaraṃ ghnataḥ

    8.65.5

    sa saṃnipātas tu tayor mahān abhūt; sureśavairocanayor yathā purā śarair vibhugnāṅganiyantṛvāhanaḥ; suduḥsaho 'nyaiḥ paṭuśoṇitodakaḥ

    8.65.6

    prabhūtapadmotpalamatsyakacchapau; mahāhradau pakṣigaṇānunāditau susaṃnikṛṣṭāv aniloddhatau yathā; tathā rathau tau dhvajinau samīyatuḥ

    8.65.7

    ubhau mahendrasya samānavikramāv; ubhau mahendrapratimau mahārathau mahendravajrapratimaiś ca sāyakair; mahendravṛtrāv iva saṃprajahratuḥ

    8.65.8

    sanāgapattyaśvarathe ubhe bale; vicitravarṇābharaṇāmbarasraje cakampatuś connamataḥ sma vismayād; viyadgatāś cārjunakarṇasaṃyuge

    8.65.9

    bhujāḥ savajrāṅgulayaḥ samucchritāḥ; sasiṃhanādā hṛṣitair didṛkṣubhiḥ yadārjunaṃ mattam iva dvipo dvipaṃ; samabhyayād ādhirathir jighāṃsayā

    8.65.10

    abhyakrośan somakās tatra pārthaṃ; tvarasva yāhy arjuna vidhya karṇam chindhy asya mūrdhānam alaṃ cireṇa; śraddhāṃ ca rājyād dhṛtarāṣṭrasūnoḥ

    8.65.11

    tathāsmākaṃ bahavas tatra yodhāḥ; karṇaṃ tadā yāhi yāhīty avocan jahy arjunaṃ karṇa tataḥ sacīrāḥ; punar vanaṃ yāntu cirāya pārthāḥ

    8.65.12

    tataḥ karṇaḥ prathamaṃ tatra pārthaṃ; maheṣubhir daśabhiḥ paryavidhyat tam arjunaḥ pratyavidhyac chitāgraiḥ; kakṣāntare daśabhir atīva kruddhaḥ

    8.65.13

    parasparaṃ tau viśikhaiḥ sutīkṣṇais; tatakṣatuḥ sūtaputro 'rjunaś ca parasparasyāntarepsū vimarde; subhīmam abhyāyayatuḥ prahṛṣṭau

    8.65.14

    amṛṣyamāṇaś ca mahāvimarde; tatrākrudhyad bhīmaseno mahātmā athābravīt pāṇinā pāṇim āghnan; saṃdaṣṭauṣṭho nṛtyati vādayann iva kathaṃ nu tvāṃ sūtaputraḥ kirīṭin; maheṣubhir daśabhir avidhyad agre

    8.65.15

    yayā dhṛtyā sarvabhūtāny ajaiṣīr; grāsaṃ dadad vahnaye khāṇḍave tvam tayā dhṛtyā sūtaputraṃ jahi tvam; ahaṃ vainaṃ gadayā pothayiṣye

    8.65.16

    athābravīd vāsudevo 'pi pārthaṃ; dṛṣṭvā ratheṣūn pratihanyamānān amīmṛdat sarvathā te 'dya karṇo; hy astrair astrāṇi kim idaṃ kirīṭin

    8.65.17

    sa vīra kiṃ muhyasi nāvadhīyase; nadanty ete kuravaḥ saṃprahṛṣṭāḥ karṇaṃ puraskṛtya vidur hi sarve; tvadastram astrair vinipātyamānam

    8.65.18

    yayā dhṛtyā nihataṃ tāmasāstraṃ; yuge yuge rākṣasāś cāpi ghorāḥ dambhodbhavāś cāsurāś cāhaveṣu; tayā dhṛtyā tvaṃ jahi sūtaputram

    8.65.19

    anena vāsya kṣuraneminādya; saṃchinddhi mūrdhānam areḥ prasahya mayā nisṛṣṭena sudarśanena; vajreṇa śakro namucer ivāreḥ

    8.65.20

    kirātarūpī bhagavān yayā ca; tvayā mahatyā paritoṣito 'bhūt tāṃ tvaṃ dhṛtiṃ vīra punar gṛhītvā; sahānubandhaṃ jahi sūtaputram

    8.65.21

    tato mahīṃ sāgaramekhalāṃ tvaṃ; sapattanāṃ grāmavatīṃ samṛddhām prayaccha rājñe nihatārisaṃghāṃ; yaśaś ca pārthātulam āpnuhi tvam

    8.65.22

    saṃcodito bhīmajanārdanābhyāṃ; smṛtvā tadātmānam avekṣya sattvam mahātmanaś cāgamane viditvā; prayojanaṃ keśavam ity uvāca

    8.65.23

    prāduṣkaromy eṣa mahāstram ugraṃ; śivāya lokasya vadhāya sauteḥ tan me 'nujānātu bhavān surāś ca; brahmā bhavo brahmavidaś ca sarve

    8.65.24

    ity ūcivān brāhmam asahyam astraṃ; prāduścakre manasā saṃvidheyam tato diśaś ca pradiśaś ca sarvāḥ; samāvṛṇot sāyakair bhūritejāḥ sasarja bāṇān bharatarṣabho 'pi; śataṃśatān ekavad āśuvegān

    8.65.25

    vaikartanenāpi tathājimadhye; sahasraśo bāṇagaṇā visṛṣṭāḥ te ghoṣiṇaḥ pāṇḍavam abhyupeyuḥ; parjanyamuktā iva vāridhārāḥ

    8.65.26

    sa bhīmasenaṃ ca janārdanaṃ ca; kirīṭinaṃ cāpy amanuṣyakarmā tribhis tribhir bhīmabalo nihatya; nanāda ghoraṃ mahatā svareṇa

    8.65.27

    sa karṇabāṇābhihataḥ kirīṭī; bhīmaṃ tathā prekṣya janārdanaṃ ca amṛṣyamāṇaḥ punar eva pārthaḥ; śarān daśāṣṭau ca samudbabarha

    8.65.28

    suṣeṇam ekena śareṇa viddhvā; śalyaṃ caturbhis tribhir eva karṇam tataḥ sumuktair daśabhir jaghāna; sabhāpatiṃ kāñcanavarmanaddham

    8.65.29

    sa rājaputro viśirā vibāhur; vivājisūto vidhanur viketuḥ tato rathāgrād apatat prabhagnaḥ; paraśvadhaiḥ śāla ivābhikṛttaḥ

    8.65.30

    punaś ca karṇaṃ tribhir aṣṭabhiś ca; dvābhyāṃ caturbhir daśabhiś ca viddhvā catuḥśatān dviradān sāyudhīyān; hatvā rathān aṣṭaśataṃ jaghāna sahasram aśvāṃś ca punaś ca sādīn; aṣṭau sahasrāṇi ca pattivīrān

    8.65.31

    dṛṣṭvājimukhyāv atha yudhyamānau; didṛkṣavaḥ śūravarāv arighnau karṇaṃ ca pārthaṃ ca niyamya vāhān; khasthā mahīsthāś ca janāvatasthuḥ

    8.65.32

    tato dhanurjyā sahasātikṛṣṭā; sughoṣam ācchidyata pāṇḍavasya tasmin kṣaṇe sūtaputras tu pārthaṃ; samācinot kṣudrakāṇāṃ śatena

    8.65.33

    nirmuktasarpapratimaiś ca tīkṣṇais; tailapradhautaiḥ khagapatravājaiḥ ṣaṣṭyā nārācair vāsudevaṃ bibheda; tadantaraṃ somakāḥ prādravanta

    8.65.34

    tato dhanurjyām avadhamya śīghraṃ; śarān astān ādhirather vidhamya susaṃrabdhaḥ karṇaśarakṣatāṅgo; raṇe pārthaḥ somakān pratyagṛhṇāt na pakṣiṇaḥ saṃpatanty antarikṣe; kṣepīyasāstreṇa kṛte 'ndhakāre

    8.65.35

    śalyaṃ ca pārtho daśabhiḥ pṛṣatkair; bhṛśaṃ tanutre prahasann avidhyat tataḥ karṇaṃ dvādaśabhiḥ sumuktair; viddhvā punaḥ saptabhir abhyavidhyat

    8.65.36

    sa pārthabāṇāsanaveganunnair; dṛḍhāhataḥ patribhir ugravegaiḥ vibhinnagātraḥ kṣatajokṣitāṅgaḥ; karṇo babhau rudra ivātateṣuḥ

    8.65.37

    tatas tribhiś ca tridaśādhipopamaṃ; śarair bibhedādhirathir dhanaṃjayam śarāṃs tu pañca jvalitān ivoragān; pravīrayām āsa jighāṃsur acyute

    8.65.38

    te varma bhittvā puruṣottamasya; suvarṇacitraṃ nyapatan sumuktāḥ vegena gām āviviśuḥ suvegāḥ; snātvā ca karṇābhimukhāḥ pratīyuḥ

    8.65.39

    tān pañcabhallais tvaritaiḥ sumuktais; tridhā tridhaikaikam athoccakarta dhanaṃjayas te nyapatan pṛthivyāṃ; mahāhayas takṣakaputrapakṣāḥ

    8.65.40

    tataḥ prajajvāla kirīṭamālī; krodhena kakṣaṃ pradahann ivāgniḥ sa karṇam ākarṇavikṛṣṭasṛṣṭaiḥ; śaraiḥ śarīrāntakarair jvaladbhiḥ marmasv avidhyat sa cacāla duḥkhād; dhairyāt tu tasthāv atimātradhairyaḥ

    8.65.41

    tataḥ śaraughaiḥ pradiśo diśaś ca; raviprabhā karṇarathaś ca rājan adṛśya āsīt kupite dhanaṃjaye; tuṣāranīhāravṛtaṃ yathā nabhaḥ

    8.65.42

    sa cakrarakṣān atha pādarakṣān; puraḥsarān pṛṣṭhagopāṃś ca sarvān duryodhanenānumatān arighnān; samuccitān surathān sārabhūtān

    8.65.43

    dvisāhasrān samare savyasācī; kurupravīrān ṛṣabhaḥ kurūṇām kṣaṇena sarvān sarathāśvasūtān; nināya rājan kṣayam ekavīraḥ

    8.65.44

    athāpalāyanta vihāya karṇaṃ; tavātmajāḥ kuravaś cāvaśiṣṭāḥ hatān avākīrya śarakṣatāṃś ca; lālapyamānāṃs tanayān pitṝṃś ca

    8.65.45

    sa sarvataḥ prekṣya diśo viśūnyā; bhayāvadīrṇaiḥ kurubhir vihīnaḥ na vivyathe bhārata tatra karṇaḥ; pratīpam evārjunam abhyadhāvat

    8.66.1

    saṃjaya uvāca tato 'payātāḥ śarapātamātram; avasthitāḥ kuravo bhinnasenāḥ vidyutprakāśaṃ dadṛśuḥ samantād; dhanaṃjayāstraṃ samudīryamāṇam

    8.66.2

    tad arjunāstraṃ grasate sma vīrān; viyat tathākāśam anantaghoṣam kruddhena pārthena tadāśu sṛṣṭaṃ; vadhāya karṇasya mahāvimarde

    8.66.3

    rāmād upāttena mahāmahimnā; ātharvaṇenārivināśanena tad arjunāstraṃ vyadhamad dahantaṃ; pārthaṃ ca bāṇair niśitair nijaghne

    8.66.4

    tato vimardaḥ sumahān babhūva; tasyārjunasyādhiratheś ca rājan anyonyam āsādayatoḥ pṛṣatkair; viṣāṇaghātair dvipayor ivograiḥ

    8.66.5

    tato ripughnaṃ samadhatta karṇaḥ; susaṃśitaṃ sarpamukhaṃ jvalantam raudraṃ śaraṃ saṃyati supradhautaṃ; pārthārtham atyarthacirāya guptam

    8.66.6

    sadārcitaṃ candanacūrṇaśāyinaṃ; suvarṇanālīśayanaṃ mahāviṣam pradīptam airāvatavaṃśasaṃbhavaṃ; śiro jihīrṣur yudhi phalgunasya

    8.66.7

    tam abravīn madrarājo mahātmā; vaikartanaṃ prekṣya hi saṃhiteṣum na karṇa grīvām iṣur eṣa prāpsyate; saṃlakṣya saṃdhatsva śaraṃ śiroghnam

    8.66.8

    athābravīt krodhasaṃraktanetraḥ; karṇaḥ śalyaṃ saṃdhiteṣuḥ prasahya na saṃdhatte dviḥ śaraṃ śalya karṇo; na mādṛśāḥ śāṭhyayuktā bhavanti

    8.66.9

    tathaivam uktvā visasarja taṃ śaraṃ; balāhakaṃ varṣaghanābhipūjitam hato 'si vai phalguna ity avocat; tatas tvarann ūrjitam utsasarja

    8.66.10

    saṃdhīyamānaṃ bhujagaṃ dṛṣṭvā karṇena mādhavaḥ ākramya syandanaṃ padbhyāṃ balena balināṃ varaḥ

    8.66.11

    avagāḍhe rathe bhūmau jānubhyām agaman hayāḥ tataḥ śaraḥ so 'bhyahanat kirīṭaṃ tasya dhīmataḥ

    8.66.12

    athārjunasyottamagātrabhūṣaṇaṃ; dharāviyaddyosalileṣu viśrutam balāstrasargottamayatnamanyubhiḥ; śareṇa mūrdhnaḥ sa jahāra sūtajaḥ

    8.66.13

    divākarendujvalanagrahatviṣaṃ; suvarṇamuktāmaṇijālabhūṣitam puraṃdarārthaṃ tapasā prayatnataḥ; svayaṃ kṛtaṃ yad bhuvanasya sūnunā

    8.66.14

    mahārharūpaṃ dviṣatāṃ bhayaṃkaraṃ; vibhāti cātyarthasukhaṃ sugandhi tat nijaghnuṣe devaripūn sureśvaraḥ; svayaṃ dadau yat sumanāḥ kirīṭine

    8.66.15

    harāmbupākhaṇḍalavittagoptṛbhiḥ; pinākapāśāśanisāyakottamaiḥ surottamair apy aviṣahyam ardituṃ; prasahya nāgena jahāra yad vṛṣaḥ

    8.66.16

    tad uttameṣūn mathitaṃ viṣāgninā; pradīptam arciṣmad abhikṣiti priyam papāta pārthasya kirīṭam uttamaṃ; divākaro 'stād iva parvatāj jvalan

    8.66.17

    tataḥ kirīṭaṃ bahuratnamaṇḍitaṃ; jahāra nāgo 'rjunamūrdhato balāt gireḥ sujātāṅkurapuṣpitadrumaṃ; mahendravajraḥ śikharaṃ yathottamam

    8.66.18

    mahī viyad dyauḥ salilāni vāyunā; yathā vibhinnāni vibhānti bhārata tathaiva śabdo bhuvaneṣv abhūt tadā; janā vyavasyan vyathitāś ca caskhaluḥ

    8.66.19

    tataḥ samudgrathya sitena vāsasā; svamūrdhajānavyathitaḥ sthito 'rjunaḥ vibhāti saṃpūrṇamarīcibhāsvatā; śirogatenodayaparvato yathā

    8.66.20

    balāhakaḥ karṇabhujeritas tato; hutāśanārkapratimadyutir mahān mahoragaḥ kṛtavairo 'rjunena; kirīṭam āsādya samutpapāta

    8.66.21

    tam abravīd viddhi kṛtāgasaṃ me; kṛṣṇādya mātur vadhajātavairam tataḥ kṛṣṇaḥ pārtham uvāca saṃkhye; mahoragaṃ kṛtavairaṃ jahi tvam

    8.66.22

    sa evam ukto madhusūdanena; gāṇḍīvadhanvā ripuṣūgradhanvā uvāca ko nv eṣa mamādya nāgaḥ; svayaṃ ya āgād garuḍasya vaktram

    8.66.23

    kṛṣṇa uvāca yo 'sau tvayā khāṇḍave citrabhānuṃ; saṃtarpayānena dhanurdhareṇa viyadgato bāṇanikṛttadeho; hy anekarūpo nihatāsya mātā

    8.66.24

    tatas tu jiṣṇuḥ parihṛtya śeṣāṃś; ciccheda ṣaḍbhir niśitaiḥ sudhāraiḥ nāgaṃ viyat tiryag ivotpatantaṃ; sa chinnagātro nipapāta bhūmau

    8.66.25

    tasmin muhūrte daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ; śilāśitair barhiṇavājitaiś ca vivyādha karṇaḥ puruṣapravīraṃ; dhanaṃjayaṃ tiryag avekṣamāṇam

    8.66.26

    tato 'rjuno dvādaśabhir vimuktair; ākarṇamuktair niśitaiḥ samarpya nārācam āśīviṣatulyavegam; ākarṇapūrṇāyatam utsasarja

    8.66.27

    sa citravarmeṣuvaro vidārya; prāṇān nirasyann iva sādhu muktaḥ karṇasya pītvā rudhiraṃ viveśa; vasuṃdharāṃ śoṇitavājadigdhaḥ

    8.66.28

    tato vṛṣo bāṇanipātakopito; mahorago daṇḍavighaṭṭito yathā tathāśukārī vyasṛjac charottamān; mahāviṣaḥ sarpa ivottamaṃ viṣam

    8.66.29

    janārdanaṃ dvādaśabhiḥ parābhinan; navair navatyā ca śarais tathārjunam śareṇa ghoreṇa punaś ca pāṇḍavaṃ; vibhidya karṇo 'bhyanadaj jahāsa ca

    8.66.30

    tam asya harṣaṃ mamṛṣe na pāṇḍavo; bibheda marmāṇi tato 'sya marmavit paraṃ śaraiḥ patribhir indravikramas; tathā yathendro balam ojasāhanat

    8.66.31

    tataḥ śarāṇāṃ navatīr navārjunaḥ; sasarja karṇe 'ntakadaṇḍasaṃnibhāḥ śarair bhṛśāyastatanuḥ pravivyathe; tathā yathā vajravidārito 'calaḥ

    8.66.32

    maṇipravekottamavajrahāṭakair; alaṃkṛtaṃ cāsya varāṅgabhūṣaṇam praviddham urvyāṃ nipapāta patribhir; dhanaṃjayenottamakuṇḍale 'pi ca

    8.66.33

    mahādhanaṃ śilpivaraiḥ prayatnataḥ; kṛtaṃ yad asyottamavarma bhāsvaram sudīrghakālena tad asya pāṇḍavaḥ; kṣaṇena bāṇair bahudhā vyaśātayat

    8.66.34

    sa taṃ vivarmāṇam athottameṣubhiḥ; śaraiś caturbhiḥ kupitaḥ parābhinat sa vivyathe 'tyartham ariprahārito; yathāturaḥ pittakaphānilavraṇaiḥ

    8.66.35

    mahādhanurmaṇḍalaniḥsṛtaiḥ śitaiḥ; kriyāprayatnaprahitair balena ca tatakṣa karṇaṃ bahubhiḥ śarottamair; bibheda marmasv api cārjunas tvaran

    8.66.36

    dṛḍhāhataḥ patribhir ugravegaiḥ; pārthena karṇo vividhaiḥ śitāgraiḥ babhau girir gairikadhāturaktaḥ; kṣaran prapātair iva raktam ambhaḥ

    8.66.37

    sāśvaṃ tu karṇaṃ sarathaṃ kirīṭī; samācinod bhārata vatsadantaiḥ pracchādayām āsa diśaś ca bāṇaiḥ; sarvaprayatnāt tapanīyapuṅkhaiḥ

    8.66.38

    sa vatsadantaiḥ pṛthupīnavakṣāḥ; samācitaḥ smādhirathir vibhāti supuṣpitāśokapalāśaśālmalir; yathācalaḥ spandanacandanāyutaḥ

    8.66.39

    śaraiḥ śarīre bahudhā samarpitair; vibhāti karṇaḥ samare viśāṃ pate mahīruhair ācitasānukandaro; yathā mahendraḥ śubhakarṇikāravān

    8.66.40

    sa bāṇasaṃghān dhanuṣā vyavāsṛjan; vibhāti karṇaḥ śarajālaraśmivān salohito raktagabhastimaṇḍalo; divākaro 'stābhimukho yathā tathā

    8.66.41

    bāhvantarād ādhirather vimuktān; bāṇān mahāhīn iva dīpyamānān vyadhvaṃsayann arjunabāhumuktāḥ; śarāḥ samāsādya diśaḥ śitāgrāḥ

    8.66.42

    tataś cakramapatat tasya bhūmau; sa vihvalaḥ samare sūtaputraḥ ghūrṇe rathe brāhmaṇasyābhiśāpād; rāmād upātte 'pratibhāti cāstre

    8.66.43

    amṛṣyamāṇo vyasanāni tāni; hastau vidhunvan sa vigarhamāṇaḥ dharmapradhānān abhipāti dharma; ity abruvan dharmavidaḥ sadaiva mamāpi nimno 'dya na pāti bhaktān; manye na nityaṃ paripāti dharmaḥ

    8.66.44

    evaṃ bruvan praskhalitāśvasūto; vicālyamāno 'rjunaśastrapātaiḥ marmābhighātāc calitaḥ kriyāsu; punaḥ punar dharmam agarhad ājau

    8.66.45

    tataḥ śarair bhīmatarair avidhyat tribhir āhave haste karṇas tadā pārtham abhyavidhyac ca saptabhiḥ

    8.66.46

    tato 'rjunaḥ saptadaśa tigmatejān ajihmagān indrāśanisamān ghorān asṛjat pāvakopamān

    8.66.47

    nirbhidya te bhīmavegā nyapatan pṛthivītale kampitātmā tathā karṇaḥ śaktyā ceṣṭām adarśayat

    8.66.48

    balenātha sa saṃstabhya brahmāstraṃ samudairayat aindrāstram arjunaś cāpi tad dṛṣṭvābhinyamantrayat

    8.66.49

    gāṇḍīvaṃ jyāṃ ca bāṇāṃś ca anumantrya dhanaṃjayaḥ asṛjac charavarṣāṇi varṣāṇīva puraṃdaraḥ

    8.66.50

    tatas tejomayā bāṇā rathāt pārthasya niḥsṛtāḥ prādurāsan mahāvīryāḥ karṇasya ratham antikāt

    8.66.51

    tān karṇas tv agrato 'bhyastān moghāṃś cakre mahārathaḥ tato 'bravīd vṛṣṇivīras tasminn astre vināśite

    8.66.52

    visṛjāstraṃ paraṃ pārtha rādheyo grasate śarān brahmāstram arjunaś cāpi saṃmantryātha prayojayat

    8.66.53

    chādayitvā tato bāṇaiḥ karṇaṃ prabhrāmya cārjunaḥ tasya karṇaḥ śaraiḥ kruddhaś ciccheda jyāṃ sutejanaiḥ

    8.66.54

    tato jyām avadhāyānyām anumṛjya ca pāṇḍavaḥ śarair avākirat karṇaṃ dīpyamānaiḥ sahasraśaḥ

    8.66.55

    tasya jyācchedanaṃ karṇo jyāvadhānaṃ ca saṃyuge nānvabudhyata śīghratvāt tad adbhutam ivābhavat

    8.66.56

    astrair astrāṇi rādheyaḥ pratyahan savyasācinaḥ cakre cābhyadhikaṃ pārthāt svavīryaṃ pratidarśayan

    8.66.57

    tataḥ kṛṣṇo 'rjunaṃ dṛṣṭvā karṇāstreṇābhipīḍitam abhyasyety abravīt pārtham ātiṣṭhāstram anuttamam

    8.66.58

    tato 'nyam agnisadṛśaṃ śaraṃ sarpaviṣopamam aśmasāramayaṃ divyam anumantrya dhanaṃjayaḥ

    8.66.59

    raudram astraṃ samādāya kṣeptukāmaḥ kirīṭavān tato 'grasan mahī cakraṃ rādheyasya mahāmṛdhe

    8.66.60

    grastacakras tu rādheyaḥ kopād aśrūṇy avartayat so 'bravīd arjunaṃ cāpi muhūrtaṃ kṣama pāṇḍava

    8.66.61

    madhye cakram avagrastaṃ dṛṣṭvā daivād idaṃ mama pārtha kāpuruṣācīrṇam abhisaṃdhiṃ vivarjaya

    8.66.62

    prakīrṇakeśe vimukhe brāhmaṇe ca kṛtāñjalau śaraṇāgate nyastaśastre tathā vyasanage 'rjuna

    8.66.63

    abāṇe bhraṣṭakavace bhraṣṭabhagnāyudhe tathā na śūrāḥ praharanty ājau na rājñe pārthivās tathā tvaṃ ca śūro 'si kaunteya tasmāt kṣama muhūrtakam

    8.66.64

    yāvac cakram idaṃ bhūmer uddharāmi dhanaṃjaya na māṃ rathastho bhūmiṣṭham asajjaṃ hantum arhasi na vāsudevāt tvatto vā pāṇḍaveya bibhemy aham

    8.66.65

    tvaṃ hi kṣatriyadāyādo mahākulavivardhanaḥ smṛtvā dharmopadeśaṃ tvaṃ muhūrtaṃ kṣama pāṇḍava

    8.67.1

    saṃjaya uvāca athābravīd vāsudevo rathastho; rādheya diṣṭyā smarasīha dharmam prāyeṇa nīcā vyasaneṣu magnā; nindanti daivaṃ kukṛtaṃ na tat tat

    8.67.2

    yad draupadīm ekavastrāṃ sabhāyām; ānāyya tvaṃ caiva suyodhanaś ca duḥśāsanaḥ śakuniḥ saubalaś ca; na te karṇa pratyabhāt tatra dharmaḥ

    8.67.3

    yadā sabhāyāṃ kaunteyam anakṣajñaṃ yudhiṣṭhiram akṣajñaḥ śakunir jetā tadā dharmaḥ kva te gataḥ

    8.67.4

    yadā rajasvalāṃ kṛṣṇāṃ duḥśāsanavaśe sthitām sabhāyāṃ prāhasaḥ karṇa kva te dharmas tadā gataḥ

    8.67.5

    rājyalubdhaḥ punaḥ karṇa samāhvayasi pāṇḍavam gāndhārarājam āśritya kva te dharmas tadā gataḥ

    8.67.6

    evam ukte tu rādheye vāsudevena pāṇḍavam manyur abhyāviśat tīvraḥ smṛtvā tat tad dhanaṃjayam

    8.67.7

    tasya krodhena sarvebhyaḥ srotobhyas tejaso 'rciṣaḥ prādurāsan mahārāja tad adbhutam ivābhavat

    8.67.8

    taṃ samīkṣya tataḥ karṇo brahmāstreṇa dhanaṃjayam abhyavarṣat punar yatnam akarod rathasarjane tad astram astreṇāvārya prajahārāsya pāṇḍavaḥ

    8.67.9

    tato 'nyad astraṃ kaunteyo dayitaṃ jātavedasaḥ mumoca karṇam uddiśya tat prajajvāla vai bhṛśam

    8.67.10

    vāruṇena tataḥ karṇaḥ śamayām āsa pāvakam jīmūtaiś ca diśaḥ sarvāś cakre timiradurdināḥ

    8.67.11

    pāṇḍaveyas tv asaṃbhrānto vāyavyāstreṇa vīryavān apovāha tadābhrāṇi rādheyasya prapaśyataḥ

    8.67.12

    taṃ hastikakṣyāpravaraṃ ca bāṇaiḥ; suvarṇamuktāmaṇivajramṛṣṭam kālaprayatnottamaśilpiyatnaiḥ; kṛtaṃ surūpaṃ vitamaskam uccaiḥ

    8.67.13

    ūrjaskaraṃ tava sainyasya nityam; amitravitrāsanam īḍyarūpam vikhyātam ādityasamasya loke; tviṣā samaṃ pāvakabhānucandraiḥ

    8.67.14

    tataḥ kṣureṇādhiratheḥ kirīṭī; suvarṇapuṅkhena śitena yattaḥ śriyā jvalantaṃ dhvajam unmamātha; mahārathasyādhirather mahātmā

    8.67.15

    yaśaś ca dharmaś ca jayaś ca māriṣa; priyāṇi sarvāṇi ca tena ketunā tadā kurūṇāṃ hṛdayāni cāpatan; babhūva hāheti ca nisvano mahān

    8.67.16

    atha tvaran karṇavadhāya pāṇḍavo; mahendravajrānaladaṇḍasaṃnibham ādatta pārtho 'ñjalikaṃ niṣaṅgāt; sahasraraśmer iva raśmim uttamam

    8.67.17

    marmacchidaṃ śoṇitamāṃsadigdhaṃ; vaiśvānarārkapratimaṃ mahārham narāśvanāgāsuharaṃ tryaratniṃ; ṣaḍvājam añjogatim ugravegam

    8.67.18

    sahasranetrāśanitulyatejasaṃ; samānakravyādam ivātiduḥsaham pinākanārāyaṇacakrasaṃnibhaṃ; bhayaṃkaraṃ prāṇabhṛtāṃ vināśanam

    8.67.19

    yuktvā mahāstreṇa pareṇa mantravid; vikṛṣya gāṇḍīvam uvāca sasvanam ayaṃ mahāstro 'pratimo dhṛtaḥ śaraḥ; śarīrabhic cāsuharaś ca durhṛdaḥ

    8.67.20

    tapo 'sti taptaṃ guravaś ca toṣitā; mayā yad iṣṭaṃ suhṛdāṃ tathā śrutam anena satyena nihantv ayaṃ śaraḥ; sudaṃśitaḥ karṇam ariṃ mamājitaḥ

    8.67.21

    ity ūcivāṃs taṃ sa mumoca bāṇaṃ; dhanaṃjayaḥ karṇavadhāya ghoram kṛtyām atharvāṅgirasīm ivogrāṃ; dīptām asahyāṃ yudhi mṛtyunāpi

    8.67.22

    bruvan kirīṭī tam atiprahṛṣṭo; ayaṃ śaro me vijayāvaho 'stu jighāṃsur arkendusamaprabhāvaḥ; karṇaṃ samāptiṃ nayatāṃ yamāya

    8.67.23

    teneṣuvaryeṇa kirīṭamālī; prahṛṣṭarūpo vijayāvahena jighāṃsur arkendusamaprabheṇa; cakre viṣaktaṃ ripum ātatāyī

    8.67.24

    tad udyatādityasamānavarcasaṃ; śarannabhomadhyagabhāskaropamam varāṅgam urvyām apatac camūpater; divākaro 'stād iva raktamaṇḍalaḥ

    8.67.25

    tad asya dehī satataṃ sukhoditaṃ; svarūpam atyartham udārakarmaṇaḥ pareṇa kṛcchreṇa śarīram atyajad; gṛhaṃ maharddhīva sasaṅgam īśvaraḥ

    8.67.26

    śarair vibhugnaṃ vyasu tad vivarmaṇaḥ; papāta karṇasya śarīram ucchritam sravadvraṇaṃ gairikatoyavisravaṃ; girer yathā vajrahataṃ śiras tathā

    8.67.27

    dehāt tu karṇasya nipātitasya; tejo dīptaṃ khaṃ vigāhyācireṇa tad adbhutaṃ sarvamanuṣyayodhāḥ; paśyanti rājan nihate sma karṇe

    8.67.28

    taṃ somakāḥ prekṣya hataṃ śayānaṃ; prītā nādaṃ saha sainyair akurvan tūryāṇi cājaghnur atīva hṛṣṭā; vāsāṃsi caivādudhuvur bhujāṃś ca balānvitāś cāpy apare hy anṛtyann; anyonyam āśliṣya nadanta ūcuḥ

    8.67.29

    dṛṣṭvā tu karṇaṃ bhuvi niṣṭanantaṃ; hataṃ rathāt sāyakenāvabhinnam mahānilenāgnim ivāpaviddhaṃ; yajñāvasāne śayane niśānte

    8.67.30

    śarair ācitasarvāṅgaḥ śoṇitaughapariplutaḥ vibhāti dehaḥ karṇasya svaraśmibhir ivāṃśumān

    8.67.31

    pratāpya senām āmitrīṃ dīptaiḥ śaragabhastibhiḥ balinārjunakālena nīto 'staṃ karṇabhāskaraḥ

    8.67.32

    astaṃ gacchan yathādityaḥ prabhām ādāya gacchati evaṃ jīvitam ādāya karṇasyeṣur jagāma ha

    8.67.33

    aparāhṇe parāhṇasya sūtaputrasya māriṣa chinnam añjalikenājau sotsedham apatac chiraḥ

    8.67.34

    upary upari sainyānāṃ tasya śatros tad añjasā śiraḥ karṇasya sotsedham iṣuḥ so 'pāharad drutam

    8.67.35

    saṃjaya uvāca karṇaṃ tu śūraṃ patitaṃ pṛthivyāṃ; śarācitaṃ śoṇitadigdhagātram dṛṣṭvā śayānaṃ bhuvi madrarājaś; chinnadhvajenāpayayau rathena

    8.67.36

    karṇe hate kuravaḥ prādravanta; bhayārditā gāḍhaviddhāś ca saṃkhye avekṣamāṇā muhur arjunasya; dhvajaṃ mahāntaṃ vapuṣā jvalantam

    8.67.37

    sahasranetrapratimānakarmaṇaḥ; sahasrapatrapratimānanaṃ śubham sahasraraśmir dinasaṃkṣaye yathā; tathāpatat tasya śiro vasuṃdharām

    8.68.1

    saṃjaya uvāca śalyas tu karṇārjunayor vimarde; balāni dṛṣṭvā mṛditāni bāṇaiḥ duryodhanaṃ yāntam avekṣamāṇo; saṃdarśayad bhārata yuddhabhūmim

    8.68.2

    nipātitasyandanavājināgaṃ; dṛṣṭvā balaṃ tad dhatasūtaputram duryodhano 'śrupratipūrṇanetro; muhur muhur nyaśvasad ārtarūpaḥ

    8.68.3

    karṇaṃ tu śūraṃ patitaṃ pṛthivyāṃ; śarācitaṃ śoṇitadigdhagātram yadṛcchayā sūryam ivāvanisthaṃ; didṛkṣavaḥ saṃparivārya tasthuḥ

    8.68.4

    prahṛṣṭavitrastaviṣaṇṇavismṛtās; tathāpare śokagatā ivābhavan pare tvadīyāś ca paraspareṇa; yathā yathaiṣāṃ prakṛtis tathābhavan

    8.68.5

    praviddhavarmābharaṇāmbarāyudhaṃ; dhanaṃjayenābhihataṃ hataujasam niśamya karṇaṃ kuravaḥ pradudruvur; hatarṣabhā gāva ivākulākulāḥ

    8.68.6

    kṛtvā vimardaṃ bhṛśam arjunena; karṇaṃ hataṃ kesariṇeva nāgam dṛṣṭvā śayānaṃ bhuvi madrarājo; bhīto 'pasarpat sarathaḥ suśīghram

    8.68.7

    madrādhipaś cāpi vimūḍhacetās; tūrṇaṃ rathenāpahṛtadhvajena duryodhanasyāntikam etya śīghraṃ; saṃbhāṣya duḥkhārtam uvāca vākyam

    8.68.8

    viśīrṇanāgāśvarathapravīraṃ; balaṃ tvadiyaṃ yamarāṣṭrakalpam anyonyam āsādya hataṃ mahadbhir; narāśvanāgair girikūṭakalpaiḥ

    8.68.9

    naitādṛśaṃ bhārata yuddham āsīd; yathādya karṇārjunayor babhūva grastau hi karṇena sametya kṛṣṇāv; anye ca sarve tava śatravo ye

    8.68.10

    daivaṃ tu yat tat svavaśaṃ pravṛttaṃ; tat pāṇḍavān pāti hinasti cāsmān tavārthasiddhyarthakarā hi sarve; prasahya vīrā nihatā dviṣadbhiḥ

    8.68.11

    kuberavaivasvatavāsavānāṃ; tulyaprabhāvāmbupateś ca vīrāḥ vīryeṇa śauryeṇa balena caiva; tais taiś ca yuktā vipulair guṇaughaiḥ

    8.68.12

    avadhyakalpā nihatā narendrās; tavārthakāmā yudhi pāṇḍaveyaiḥ tan mā śuco bhārata diṣṭam etat; paryāyasiddhir na sadāsti siddhiḥ

    8.68.13

    etad vaco madrapater niśamya; svaṃ cāpanītaṃ manasā nirīkṣya duryodhano dīnamanā visaṃjñaḥ; punaḥ punar nyaśvasad ārtarūpaḥ

    8.68.14

    taṃ dhyānamūkaṃ kṛpaṇaṃ bhṛśārtam; ārtāyanir dīnam uvāca vākyam paśyedam ugraṃ naravājināgair; āyodhanaṃ vīrahataiḥ prapannam

    8.68.15

    mahīdharābhaiḥ patitair mahāgajaiḥ; sakṛt praviddhaiḥ śaraviddhamarmabhiḥ tair vihvaladbhiś ca gatāsubhiś ca; pradhvastayantrāyudhavarmayodhaiḥ

    8.68.16

    vajrāpaviddhair iva cācalendrair; vibhinnapāṣāṇamṛgadrumauṣadhaiḥ praviddhaghaṇṭāṅkuśatomaradhvajaiḥ; sahemamālai rudhiraughasaṃplutaiḥ

    8.68.17

    śarāvabhinnaiḥ patitaiś ca vājibhiḥ; śvasadbhir anyaiḥ kṣatajaṃ vamadbhiḥ dīnaiḥ stanadbhiḥ parivṛttanetrair; mahīṃ daśadbhiḥ kṛpaṇaṃ nadadbhiḥ

    8.68.18

    tathāpaviddhair gajavājiyodhair; mandāsubhiś caiva gatāsubhiś ca narāśvanāgaiś ca rathaiś ca marditair; mahī mahāvaitaraṇīva durdṛśā

    8.68.19

    gajair nikṛttāparahastagātrair; udvepamānaiḥ patitaiḥ pṛthivyām yaśasvibhir nāgarathāśvayodhibhiḥ; padātibhiś cābhimukhair hataiḥ paraiḥ viśīrṇavarmābharaṇāmbarāyudhair; vṛtā niśāntair iva pāvakair mahī

    8.68.20

    śaraprahārābhihatair mahābalair; avekṣyamāṇaiḥ patitaiḥ sahasraśaḥ pranaṣṭasaṃjñaiḥ punar ucchvasadbhir; mahī babhūvānugatair ivāgnibhiḥ divaś cyutair bhūr atidīptimadbhir; naktaṃ grahair dyaur amaleva dīptaiḥ

    8.68.21

    śarās tu karṇārjunabāhumuktā; vidārya nāgāśvamanuṣyadehān prāṇān nirasyāśu mahīm atīyur; mahoragā vāsam ivābhito 'straiḥ

    8.68.22

    hatair manuṣyāśvagajaiś ca saṃkhye; śarāvabhinnaiś ca rathair babhūva dhanaṃjayasyādhiratheś ca mārge; gajair agamyā vasudhātidurgā

    8.68.23

    rathair vareṣūn mathitaiś ca yodhaiḥ; saṃsyūtasūtāśvavarāyudhadhvajaiḥ viśīrṇaśastrair vinikṛttabandhurair; nikṛttacakrākṣayugatriveṇubhiḥ

    8.68.24

    vimuktayantrair nihatair ayasmayair; hatānuṣaṅgair viniṣaṅgabandhuraiḥ prabhagnanīḍair maṇihemamaṇḍitaiḥ; stṛtā mahī dyaur iva śāradair ghanaiḥ

    8.68.25

    vikṛṣyamaṇair javanair alaṃkṛtair; hateśvarair ājirathaiḥ sukalpitaiḥ manuṣyamātaṅgarathāśvarāśibhir; drutaṃ vrajanto bahudhā vicūrṇitāḥ

    8.68.26

    sahemapaṭṭāḥ parighāḥ paraśvadhāḥ; kaḍaṅgarāyomusalāni paṭṭiśāḥ petuś ca khaḍgā vimalā vikośā; gadāś ca jāmbūnadapaṭṭabaddhāḥ

    8.68.27

    cāpāni rukmāṅgadabhūṣaṇāni; śarāś ca kārtasvaracitrapuṅkhāḥ ṛṣṭyaś ca pītā vimalā vikośāḥ; prāsāḥ sakhaḍgāḥ kanakāvabhāsāḥ

    8.68.28

    chatrāṇi vālavyajanāni śaṅkhāḥ; srajaś ca puṣpottamahemacitrāḥ kuthāḥ patākāmbaraveṣṭitāś ca; kirīṭamālā mukuṭāś ca śubhrāḥ

    8.68.29

    prakīrṇakā viprakīrṇāḥ kuthāś ca; pradhānamuktātaralāś ca hārāḥ āpīḍakeyūravarāṅgadāni; graiveyaniṣkāḥ sasuvarṇasūtrāḥ

    8.68.30

    maṇyuttamā vajrasuvarṇamuktā; ratnāni coccāvacamaṅgalāni gātrāṇi cātyantasukhocitāni; śirāṃsi cendupratimānanāni

    8.68.31

    dehāṃś ca bhogāṃś ca paricchadāṃś ca; tyaktvā manojñāni sukhāni cāpi svadharmaniṣṭhāṃ mahatīm avāpya; vyāptāṃś ca lokān yaśasā samīyuḥ

    8.68.32

    ity evam uktvā virarāma śalyo; duryodhanaḥ śokaparītacetāḥ hā karṇa hā karṇa iti bruvāṇa; ārto visaṃjño bhṛśam aśrunetraḥ

    8.68.33

    taṃ droṇaputrapramukhā narendrāḥ; sarve samāśvāsya saha prayānti nirīkṣamāṇā muhur arjunasya; dhvajaṃ mahāntaṃ yaśasā jvalantam

    8.68.34

    narāśvamātaṅgaśarīrajena; raktena siktā rudhireṇa bhūmiḥ raktāmbarasrak tapanīyayogān; nārī prakāśā iva sarvagamyā

    8.68.35

    pracchannarūpā rudhireṇa rājan; raudre muhūrte 'tivirājamānāḥ naivāvatasthuḥ kuravaḥ samīkṣya; pravrājitā devalokāś ca sarve

    8.68.36

    vadhena karṇasya suduḥkhitās te; hā karṇa hā karṇa iti bruvāṇāḥ drutaṃ prayātāḥ śibirāṇi rājan; divākaraṃ raktam avekṣamāṇāḥ

    8.68.37

    gāṇḍīvamuktais tu suvarṇapuṅkhaiḥ; śitaiḥ śaraiḥ śoṇitadigdhavājaiḥ śaraiś citāṅgo bhuvi bhāti karṇo; hato 'pi san sūrya ivāṃśumālī

    8.68.38

    karṇasya dehaṃ rudhirāvasiktaṃ; bhaktānukampī bhagavān vivasvān spṛṣṭvā karair lohitaraktarūpaḥ; siṣṇāsur abhyeti paraṃ samudram

    8.68.39

    itīva saṃcintya surarṣisaṃghāḥ; saṃprasthitā yānti yathāniketam saṃcintayitvā ca janā visasrur; yathāsukhaṃ khaṃ ca mahītalaṃ ca

    8.68.40

    tad adbhutaṃ prāṇabhṛtāṃ bhayaṃkaraṃ; niśamya yuddhaṃ kuruvīramukhyayoḥ dhanaṃjayasyādhiratheś ca vismitāḥ; praśaṃsamānāḥ prayayus tadā janāḥ

    8.68.41

    śaraiḥ saṃkṛttavarmāṇaṃ vīraṃ viśasane hatam gatāsum api rādheyaṃ naiva lakṣmīr vyamuñcata

    8.68.42

    nānābharaṇavān rājan mṛṣṭajāmbūnadāṅgadaḥ hato vaikartanaḥ śete pādapo 'ṅkuravān iva

    8.68.43

    kanakottamasaṃkāśaḥ pradīpta iva pāvakaḥ saputraḥ puruṣavyāghraḥ saṃśāntaḥ pārthatejasā pratāpya pāṇḍavān rājan pāñcālāṃś cāstratejasā

    8.68.44

    dadānīty eva yo 'vocan na nāstīty arthito 'rthibhiḥ sadbhiḥ sadā satpuruṣaḥ sa hato dvairathe vṛṣaḥ

    8.68.45

    yasya brāhmaṇasāt sarvam ātmārthaṃ na mahātmanaḥ nādeyaṃ brāhmaṇeṣv āsīd yasya svam api jīvitam

    8.68.46

    sadā nṝṇāṃ priyo dātā priyadāno divaṃ gataḥ ādāya tava putrāṇāṃ jayāśāṃ śarma varma ca

    8.68.47

    hate sma karṇe sarito na sravanti; jagāma cāstaṃ kaluṣo divākaraḥ grahaś ca tiryag jvalitārkavarṇo; yamasya putro 'bhyudiyāya rājan

    8.68.48

    nabhaḥ paphālātha nanāda corvī; vavuś ca vātāḥ paruṣātivelam diśaḥ sadhūmāś ca bhṛśaṃ prajajvalur; mahārṇavāś cukṣubhire ca sasvanāḥ

    8.68.49

    sakānanāḥ sādricayāś cakampuḥ; pravivyathur bhūtagaṇāś ca māriṣa bṛhaspatī rohiṇīṃ saṃprapīḍya; babhūva candrārkasamānavarṇaḥ

    8.68.50

    hate karṇe na diśo viprajajñus; tamovṛtā dyaur vicacāla bhūmiḥ papāta colkā jvalanaprakāśā; niśācarāś cāpy abhavan prahṛṣṭāḥ

    8.68.51

    śaśiprakāśānanam arjuno yadā; kṣureṇa karṇasya śiro nyapātayat athāntarikṣe divi ceha cāsakṛd; babhūva hāheti janasya nisvanaḥ

    8.68.52

    sa devagandharvamanuṣyapūjitaṃ; nihatya karṇaṃ ripum āhave 'rjunaḥ rarāja pārthaḥ parameṇa tejasā; vṛtraṃ nihatyeva sahasralocanaḥ

    8.68.53

    tato rathenāmbudavṛndanādinā; śarannabhomadhyagabhāskaratviṣā patākinā bhīmaninādaketunā; himenduśaṅkhasphaṭikāvabhāsinā suvarṇamuktāmaṇivajravidrumair; alaṃkṛtenāpratimānaraṃhasā

    8.68.54

    narottamau pāṇḍavakeśimardanāv; udāhitāv agnidivākaropamau raṇājire vītabhayau virejatuḥ; samānayānāv iva viṣṇuvāsavau

    8.68.55

    tato dhanurjyātalaneminisvanaiḥ; prasahya kṛtvā ca ripūn hataprabhān saṃsādhayitvaiva kurūñ śaraughaiḥ; kapidhvajaḥ pakṣivaradhvajaś ca prasahya śaṅkhau dhamatuḥ sughoṣau; manāṃsy arīṇām avasādayantau

    8.68.56

    suvarṇajālāvatatau mahāsvanau; himāvadātau parigṛhya pāṇibhiḥ cucumbatuḥ śaṅkhavarau nṛṇāṃ varau; varānanābhyāṃ yugapac ca dadhmatuḥ

    8.68.57

    pāñcajanyasya nirghoṣo devadattasya cobhayoḥ pṛthivīm antarikṣaṃ ca dyām apaś cāpy apūrayat

    8.68.58

    tau śaṅkhaśabdena ninādayantau; vanāni śailān sarito diśaś ca vitrāsayantau tava putrasenāṃ; yudhiṣṭhiraṃ nandayataḥ sma vīrau

    8.68.59

    tataḥ prayātāḥ kuravo javena; śrutvaiva śaṅkhasvanam īryamāṇam vihāya madrādhipatiṃ patiṃ ca; duryodhanaṃ bhārata bhāratānām

    8.68.60

    mahāhave taṃ bahu śobhamānaṃ; dhanaṃjayaṃ bhūtagaṇāḥ sametāḥ tadānvamodanta janārdanaṃ ca; prabhākarāv abhyuditau yathaiva

    8.68.61

    samācitau karṇaśaraiḥ paraṃtapāv; ubhau vyabhātāṃ samare 'cyutārjunau tamo nihatyābhyuditau yathāmalau; śaśāṅkasūryāv iva raśmimālinau

    8.68.62

    vihāya tān bāṇagaṇān athāgatau; suhṛdvṛtāv apratimānavikramau sukhaṃ praviṣṭau śibiraṃ svam īśvarau; sadasyahūtāv iva vāsavācyutau

    8.68.63

    sadevagandharvamanuṣyacāraṇair; maharṣibhir yakṣamahoragair api jayābhivṛddhyā parayābhipūjitau; nihatya karṇaṃ paramāhave tadā

    8.69.1

    saṃjaya uvāca tathā nipātite karṇe tava sainye ca vidrute āśliṣya pārthaṃ dāśārho harṣād vacanam abravīt

    8.69.2

    hato balabhidā vṛtras tvayā karṇo dhanaṃjaya vadhaṃ vai karṇavṛtrābhyāṃ kathayiṣyanti mānavāḥ

    8.69.3

    vajriṇā nihato vṛtraḥ saṃyuge bhūritejasā tvayā tu nihataḥ karṇo dhanuṣā niśitaiḥ śaraiḥ

    8.69.4

    tam imaṃ vikramaṃ loke prathitaṃ te yaśovaham nivedayāvaḥ kaunteya dharmarājāya dhīmate

    8.69.5

    vadhaṃ karṇasya saṃgrāme dīrghakālacikīrṣitam nivedya dharmarājasya tvam ānṛṇyaṃ gamiṣyasi

    8.69.6

    tathety ukte keśavas tu pārthena yadupuṅgavaḥ paryavartayad avyagro rathaṃ rathavarasya tam

    8.69.7

    dhṛṣṭadyumnaṃ yudhāmanyuṃ mādrīputrau vṛkodaram yuyudhānaṃ ca govinda idaṃ vacanam abravīt

    8.69.8

    parān abhimukhā yattās tiṣṭhadhvaṃ bhadram astu vaḥ yāvad āvedyate rājñe hataḥ karṇo 'rjunena vai

    8.69.9

    sa taiḥ śūrair anujñāto yayau rājaniveśanam pārtham ādāya govindo dadarśa ca yudhiṣṭhiram

    8.69.10

    śayānaṃ rājaśārdūlaṃ kāñcane śayanottame agṛhṇītāṃ ca caraṇau muditau pārthivasya tau

    8.69.11

    tayoḥ praharṣam ālakṣya prahārāṃś cātimānuṣān rādheyaṃ nihataṃ matvā samuttasthau yudhiṣṭhiraḥ

    8.69.12

    tato 'smai tad yathāvṛttaṃ vāsudevaḥ priyaṃvadaḥ kathayām āsa karṇasya nidhanaṃ yadunandanaḥ

    8.69.13

    īṣad utsmayamānas tu kṛṣṇo rājānam abravīt yudhiṣṭhiraṃ hatāmitraṃ kṛtāñjalir athācyutaḥ

    8.69.14

    diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca pāṇḍavaś ca vṛkodaraḥ tvaṃ cāpi kuśalī rājan mādrīputrau ca pāṇḍavau

    8.69.15

    muktā vīrakṣayād asmāt saṃgrāmāl lomaharṣaṇāt kṣipram uttarakālāni kuru kāryāṇi pārthiva

    8.69.16

    hato vaikartanaḥ krūraḥ sūtaputro mahābalaḥ diṣṭyā jayasi rājendra diṣṭyā vardhasi pāṇḍava

    8.69.17

    yaḥ sa dyūtajitāṃ kṛṣṇāṃ prāhasat puruṣādhamaḥ tasyādya sūtaputrasya bhūmiḥ pibati śoṇitam

    8.69.18

    śete 'sau śaradīrṇāṅgaḥ śatrus te kurupuṃgava taṃ paśya puruṣavyāghra vibhinnaṃ bahudhā śaraiḥ

    8.69.19

    yudhiṣṭhiras tu dāśārhaṃ prahṛṣṭaḥ pratyapūjayat diṣṭyā diṣṭyeti rājendra prītyā cedam uvāca ha

    8.69.20

    naitac citraṃ mahābāho tvayi devakinandana tvayā sārathinā pārtho yat kuryād adya pauruṣam

    8.69.21

    pragṛhya ca kuruśreṣṭhaḥ sāṅgadaṃ dakṣiṇaṃ bhujam uvāca dharmabhṛt pārtha ubhau tau keśavārjunau

    8.69.22

    naranārāyaṇau devau kathitau nāradena ha dharmasaṃsthāpane yuktau purāṇau puruṣottamau

    8.69.23

    asakṛc cāpi medhāvī kṛṣṇadvaipāyano mama kathām etāṃ mahābāho divyām akathayat prabhuḥ

    8.69.24

    tava kṛṣṇa prabhāveṇa gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ jayaty abhimukhāñ śatrūn na cāsīd vimukhaḥ kva cit

    8.69.25

    jayaś caiva dhruvo 'smākaṃ na tv asmākaṃ parājayaḥ yadā tvaṃ yudhi pārthasya sārathyam upajagmivān

    8.69.26

    evam uktvā mahārāja taṃ rathaṃ hemabhūṣitam dantavarṇair hayair yuktaṃ kālavālair mahārathaḥ

    8.69.27

    āsthāya puruṣavyāghraḥ svabalenābhisaṃvṛtaḥ kṛṣṇārjunābhyāṃ vīrābhyām anumanya tataḥ priyam

    8.69.28

    āgato bahuvṛttāntaṃ draṣṭum āyodhanaṃ tadā ābhāṣamāṇas tau vīrāv ubhau mādhavaphalgunau

    8.69.29

    sa dadarśa raṇe karṇaṃ śayānaṃ puruṣarṣabham gāṇḍīvamuktair viśikhaiḥ sarvataḥ śakalīkṛtam

    8.69.30

    saputraṃ nihataṃ dṛṣṭvā karṇaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ praśaśaṃsa naravyāghrāv ubhau mādhavapāṇḍavau

    8.69.31

    adya rājāsmi govinda pṛthivyāṃ bhrātṛbhiḥ saha tvayā nāthena vīreṇa viduṣā paripālitaḥ

    8.69.32

    hataṃ dṛṣṭvā naravyāghraṃ rādheyam abhimāninam nirāśo 'dya durātmāsau dhārtarāṣṭro bhaviṣyati jīvitāc cāpi rājyāc ca hate karṇe mahārathe

    8.69.33

    tvatprasādād vayaṃ caiva kṛtārthāḥ puruṣarṣabha tvaṃ ca gāṇḍīvadhanvā ca vijayī yadunandana diṣṭyā jayasi govinda diṣṭyā karṇo nipātitaḥ

    8.69.34

    evaṃ sa bahuśo hṛṣṭaḥ praśaśaṃsa janārdanam arjunaṃ cāpi rājendra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

    8.69.35

    tato bhīmaprabhṛtibhiḥ sarvaiś ca bhrātṛbhir vṛtam vardhayanti sma rājānaṃ harṣayuktā mahārathāḥ

    8.69.36

    nakulaḥ sahadevaś ca pāṇḍavaś ca vṛkodaraḥ sātyakiś ca mahārāja vṛṣṇīnāṃ pravaro rathaḥ

    8.69.37

    dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāṇḍupāñcālasṛñjayāḥ pūjayanti sma kaunteyaṃ nihate sūtanandane

    8.69.38

    te vardhayitvā nṛpatiṃ pāṇḍuputraṃ yudhiṣṭhiram jitakāśino labdhalakṣā yuddhaśauṇḍāḥ prahāriṇaḥ

    8.69.39

    stuvantaḥ stavayuktābhir vāgbhiḥ kṛṣṇau paraṃtapau jagmuḥ svaśibirāyaiva mudā yuktā mahārathāḥ

    8.69.40

    evam eṣa kṣayo vṛttaḥ sumahāṃl lomaharṣaṇaḥ tava durmantrite rājann atītaṃ kiṃ nu śocasi

    8.69.41

    vaiśaṃpāyana uvāca śrutvā tad apriyaṃ rājan dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ papāta bhūmau niśceṣṭaḥ kauravyaḥ paramārtivān tathā satyavratā devī gāndhārī dharmadarśinī

    8.69.42

    taṃ pratyagṛhṇād viduro nṛpatiṃ saṃjayas tathā paryāśvāsayataś caivaṃ tāv ubhāv eva bhūmipam

    8.69.43

    tathaivotthāpayām āsur gāndhārīṃ rājayoṣitaḥ tābhyām āśvāsito rājā tūṣṇīm āsīd vicetanaḥ