Parva 16

16.1.1

vaiśaṃpāyana uvāca ṣaṭtriṃśe tv atha saṃprāpte varṣe kauravanandanaḥ dadarśa viparītāni nimittāni yudhiṣṭhiraḥ

16.1.2

vavur vātāḥ sanirghātā rūkṣāḥ śarkaravarṣiṇaḥ apasavyāni śakunā maṇḍalāni pracakrire

16.1.3

pratyagūhur mahānadyo diśo nīhārasaṃvṛtāḥ ulkāś cāṅgāravarṣiṇyaḥ prapetur gaganād bhuvi

16.1.4

ādityo rajasā rājan samavacchannamaṇḍalaḥ viraśmir udaye nityaṃ kabandhaiḥ samadṛśyata

16.1.5

pariveṣāś ca dṛśyante dāruṇāḥ candrasūryayoḥ trivarṇāḥ śyāmarūkṣāntās tathā bhasmāruṇaprabhāḥ

16.1.6

ete cānye ca bahava utpātā bhayaśaṃsinaḥ dṛśyante 'har aho rājan hṛdayodvegakārakāḥ

16.1.7

kasya cit tv atha kālasya kururājo yudhiṣṭhiraḥ śuśrāva vṛṣṇicakrasya mausale kadanaṃ kṛtam

16.1.8

vimuktaṃ vāsudevaṃ ca śrutvā rāmaṃ ca pāṇḍavaḥ samānīyābravīd bhrātṝn kiṃ kariṣyāma ity uta

16.1.9

parasparaṃ samāsādya brahmadaṇḍabalātkṛtān vṛṣṇīn vinaṣṭāṃs te śrutvā vyathitāḥ pāṇḍavābhavan

16.1.10

nidhanaṃ vāsudevasya samudrasyeva śoṣaṇam vīrā na śraddadhus tasya vināśaṃ śārṅgadhanvanaḥ

16.1.11

mausalaṃ te pariśrutya duḥkhaśokasamanvitāḥ viṣaṇṇā hatasaṃkalpāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan

16.2.1

janamejaya uvāca kathaṃ vinaṣṭā bhagavann andhakā vṛṣṇibhiḥ saha paśyato vāsudevasya bhojāś caiva mahārathāḥ

16.2.2

vaiśaṃpāyana uvāca ṣaṭtriṃśe 'tha tato varṣe vṛṣṇīnām anayo mahān anyonyaṃ musalais te tu nijaghnuḥ kālacoditāḥ

16.2.3

janamejaya uvāca kenānuśaptās te vīrāḥ kṣayaṃ vṛṣṇyandhakā yayuḥ bhojāś ca dvijavarya tvaṃ vistareṇa vadasva me

16.2.4

vaiśaṃpāyana uvāca viśvāmitraṃ ca kaṇvaṃ ca nāradaṃ ca tapodhanam sāraṇapramukhā vīrā dadṛśur dvārakāgatān

16.2.5

te vai sāmbaṃ puraskṛtya bhūṣayitvā striyaṃ yathā abruvann upasaṃgamya daivadaṇḍanipīḍitāḥ

16.2.6

iyaṃ strī putrakāmasya babhror amitatejasaḥ ṛṣayaḥ sādhu jānīta kim iyaṃ janayiṣyati

16.2.7

ity uktās te tadā rājan vipralambhapradharṣitāḥ pratyabruvaṃs tān munayo yat tac chṛṇu narādhipa

16.2.8

vṛṣṇyandhakavināśāya musalaṃ ghoram āyasam vāsudevasya dāyādaḥ sāmbo 'yaṃ janayiṣyati

16.2.9

yena yūyaṃ sudurvṛttā nṛśaṃsā jātamanyavaḥ ucchettāraḥ kulaṃ kṛtsnam ṛte rāmajanārdanau

16.2.10

samudraṃ yāsyati śrīmāṃs tyaktvā dehaṃ halāyudhaḥ jarā kṛṣṇaṃ mahātmānaṃ śayānaṃ bhuvi bhetsyati

16.2.11

ity abruvanta te rājan pralabdhās tair durātmabhiḥ munayaḥ krodharaktākṣāḥ samīkṣyātha parasparam

16.2.12

tathoktvā munayas te tu tataḥ keśavam abhyayuḥ

16.2.13

athābravīt tadā vṛṣṇīñ śrutvaivaṃ madhusūdanaḥ antajño matimāṃs tasya bhavitavyaṃ tatheti tān

16.2.14

evam uktvā hṛṣīkeśaḥ praviveśa punar gṛhān kṛtāntam anyathā naicchat kartuṃ sa jagataḥ prabhuḥ

16.2.15

śvobhūte 'tha tataḥ sāmbo musalaṃ tad asūta vai vṛṣṇyandhakavināśāya kiṃkarapratimaṃ mahat

16.2.16

prasūtaṃ śāpajaṃ ghoraṃ tac ca rājñe nyavedayan viṣaṇṇarūpas tad rājā sūkṣmaṃ cūrṇam akārayat

16.2.17

prākṣipan sāgare tac ca puruṣā rājaśāsanāt aghoṣayaṃś ca nagare vacanād āhukasya ca

16.2.18

adya prabhṛti sarveṣu vṛṣṇyandhakagṛheṣv iha surāsavo na kartavyaḥ sarvair nagaravāsibhiḥ

16.2.19

yaś ca no 'viditaṃ kuryāt peyaṃ kaś cin naraḥ kva cit jīvan sa śūlam ārohet svayaṃ kṛtvā sabāndhavaḥ

16.2.20

tato rājabhayāt sarve niyamaṃ cakrire tadā narāḥ śāsanam ājñāya tasya rājño mahātmanaḥ

16.3.1

vaiśaṃpāyana uvāca evaṃ prayatamānānāṃ vṛṣṇīnām andhakaiḥ saha kālo gṛhāṇi sarveṣāṃ paricakrāma nityaśaḥ

16.3.2

karālo vikaṭo muṇḍaḥ puruṣaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ gṛhāṇy avekṣya vṛṣṇīnāṃ nādṛśyata punaḥ kva cit

16.3.3

utpedire mahāvātā dāruṇāś cā dine dine vṛṣṇyandhakavināśāya bahavo romaharṣaṇāḥ

16.3.4

vivṛddhamūṣakā rathyā vibhinnamaṇikās tathā cīcīkūcīti vāśyantyaḥ sārikā vṛṣṇiveśmasu nopaśāmyati śabdaś ca sa divārātram eva hi

16.3.5

anukurvann ulūkānāṃ sārasā virutaṃ tathā ajāḥ śivānāṃ ca rutam anvakurvata bhārata

16.3.6

pāṇḍurā raktapādāś ca vihagāḥ kālacoditāḥ vṛṣṇyandhakānāṃ geheṣu kapotā vyacaraṃs tadā

16.3.7

vyajāyanta kharā goṣu karabhāśvatarīṣu ca śunīṣv api biḍālāś ca mūṣakā nakulīṣu ca

16.3.8

nāpatrapanta pāpāni kurvanto vṛṣṇayas tadā prādviṣan brāhmaṇāṃś cāpi pitṝn devāṃs tathaiva ca

16.3.9

gurūṃś cāpy avamanyanta na tu rāmajanārdanau patnyaḥ patīn vyuccaranta patnīś ca patayas tathā

16.3.10

vibhāvasuḥ prajvalito vāmaṃ viparivartate nīlalohitamāñjiṣṭhā visṛjann arciṣaḥ pṛthak

16.3.11

udayāstamane nityaṃ puryāṃ tasyāṃ divākaraḥ vyadṛśyatāsakṛt puṃbhiḥ kabandhaiḥ parivāritaḥ

16.3.12

mahānaseṣu siddhe 'nne saṃskṛte 'tīva bhārata āhāryamāṇe kṛmayo vyadṛśyanta narādhipa

16.3.13

puṇyāhe vācyamāne ca japatsu ca mahātmasu abhidhāvantaḥ śrūyante na cādṛśyata kaś cana

16.3.14

parasparaṃ ca nakṣatraṃ hanyamānaṃ punaḥ punaḥ grahair apaśyan sarve te nātmanas tu kathaṃ cana

16.3.15

nadantaṃ pāñcajanyaṃ ca vṛṣṇyandhakaniveśane samantāt pratyavāśyanta rāsabhā dāruṇasvarāḥ

16.3.16

evaṃ paśyan hṛṣīkeśaḥ saṃprāptaṃ kālaparyayam trayodaśyām amāvāsyāṃ tāṃ dṛṣṭvā prābravīd idam

16.3.17

caturdaśī pañcadaśī kṛteyaṃ rāhuṇā punaḥ tadā ca bhārate yuddhe prāptā cādya kṣayāya naḥ

16.3.18

vimṛśann eva kālaṃ taṃ paricintya janārdanaḥ mene prāptaṃ sa ṣaṭtriṃśaṃ varṣaṃ vai keśisūdanaḥ

16.3.19

putraśokābhisaṃtaptā gāndhārī hatabāndhavā yad anuvyājahārārtā tad idaṃ samupāgatam

16.3.20

idaṃ ca tad anuprāptam abravīd yad yudhiṣṭhiraḥ purā vyūḍheṣv anīkeṣu dṛṣṭvotpātān sudāruṇān

16.3.21

ity uktvā vāsudevas tu cikīrṣan satyam eva tat ājñāpayām āsa tadā tīrthayātrām ariṃdama

16.3.22

aghoṣayanta puruṣās tatra keśavaśāsanāt tīrthayātrā samudre vaḥ kāryeti puruṣarṣabhāḥ

16.4.1

vaiśaṃpāyana uvāca kālī strī pāṇḍurair dantaiḥ praviśya hasatī niśi striyaḥ svapneṣu muṣṇantī dvārakāṃ paridhāvati

16.4.2

alaṃkārāś ca chatraṃ ca dhvajāś ca kavacāni ca hriyamāṇāny adṛśyanta rakṣobhiḥ subhayānakaiḥ

16.4.3

tac cāgnidattaṃ kṛṣṇasya vajranābham ayasmayam divam ācakrame cakraṃ vṛṣṇīnāṃ paśyatāṃ tadā

16.4.4

yuktaṃ rathaṃ divyam ādityavarṇaṃ; hayāharan paśyato dārukasya te sāgarasyopariṣṭhād avartan; manojavāś caturo vājimukhyāḥ

16.4.5

tālaḥ suparṇaś ca mahādhvajau tau; supūjitau rāmajanārdanābhyām uccair jahrur apsaraso divāniśaṃ; vācaś cocur gamyatāṃ tīrthayātrā

16.4.6

tato jigamiṣantas te vṛṣṇyandhakamahārathāḥ sāntaḥpurās tadā tīrthayātrām aicchan nararṣabhāḥ

16.4.7

tato bhojyaṃ ca bhakṣyaṃ ca peyaṃ cāndhakavṛṣṇayaḥ bahu nānāvidhaṃ cakrur madyaṃ māṃsam anekaśaḥ

16.4.8

tataḥ sīdhuṣu saktāś ca niryayur nagarād bahiḥ yānair aśvair gajaiś caiva śrīmantas tigmatejasaḥ

16.4.9

tataḥ prabhāse nyavasan yathoddeśaṃ yathāgṛham prabhūtabhakṣyapeyās te sadārā yādavās tadā

16.4.10

niviṣṭāṃs tān niśamyātha samudrānte sa yogavit jagāmāmantrya tān vīrān uddhavo 'rthaviśāradaḥ

16.4.11

taṃ prasthitaṃ mahātmānam abhivādya kṛtāñjalim jānan vināśaṃ vṛṣṇīnāṃ naicchad vārayituṃ hariḥ

16.4.12

tataḥ kālaparītās te vṛṣṇyandhakamahārathāḥ apaśyann uddhavaṃ yāntaṃ tejasāvṛtya rodasī

16.4.13

brāhmaṇārtheṣu yat siddham annaṃ teṣāṃ mahātmanām tad vānarebhyaḥ pradaduḥ surāgandhasamanvitam

16.4.14

tatas tūryaśatākīrṇaṃ naṭanartakasaṃkulam prāvartata mahāpānaṃ prabhāse tigmatejasām

16.4.15

kṛṣṇasya saṃnidhau rāmaḥ sahitaḥ kṛtavarmaṇā apibad yuyudhānaś ca gado babhrus tathaiva ca

16.4.16

tataḥ pariṣado madhye yuyudhāno madotkaṭaḥ abravīt kṛtavarmāṇam avahasyāvamanya ca

16.4.17

kaḥ kṣatriyo manyamānaḥ suptān hanyān mṛtān iva na tan mṛṣyanti hārdikya yādavā yat tvayā kṛtam

16.4.18

ity ukte yuyudhānena pūjayām āsa tad vacaḥ pradyumno rathināṃ śreṣṭho hārdikyam avamanya ca

16.4.19

tataḥ paramasaṃkruddhaḥ kṛtavarmā tam abravīt nirdiśann iva sāvajñaṃ tadā savyena pāṇinā

16.4.20

bhūriśravāś chinnabāhur yuddhe prāyagatas tvayā vadhena sunṛśaṃsena kathaṃ vīreṇa pātitaḥ

16.4.21

iti tasya vacaḥ śrutvā keśavaḥ paravīrahā tiryak saroṣayā dṛṣṭyā vīkṣāṃ cakre sa manyumān

16.4.22

maṇiḥ syamantakaś caiva yaḥ sa satrājito 'bhavat tāṃ kathāṃ smārayām āsa sātyakir madhusūdanam

16.4.23

tac chrutvā keśavasyāṅkam agamad rudatī tadā satyabhāmā prakupitā kopayantī janārdanam

16.4.24

tata utthāya sakrodhaḥ sātyakir vākyam abravīt pañcānāṃ draupadeyānāṃ dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinoḥ

16.4.25

eṣa gacchāmi padavīṃ satyena ca tathā śape sauptike ye ca nihatāḥ suptānena durātmanā

16.4.26

droṇaputrasahāyena pāpena kṛtavarmaṇā samāptam āyur asyādya yaśaś cāpi sumadhyame

16.4.27

itīdam uktvā khaḍgena keśavasya samīpataḥ abhidrutya śiraḥ kruddhaś ciccheda kṛtavarmaṇaḥ

16.4.28

tathānyān api nighnantaṃ yuyudhānaṃ samantataḥ abhyadhāvad dhṛṣīkeśo vinivārayiṣus tadā

16.4.29

ekībhūtās tataḥ sarve kālaparyāyacoditāḥ bhojāndhakā mahārāja śaineyaṃ paryavārayan

16.4.30

tān dṛṣṭvā patatas tūrṇam abhikruddhāñ janārdanaḥ na cukrodha mahātejā jānan kālasya paryayam

16.4.31

te tu pānamadāviṣṭāś coditāś caiva manyunā yuyudhānam athābhyaghnann ucchiṣṭair bhājanais tadā

16.4.32

hanyamāne tu śaineye kruddho rukmiṇinandanaḥ tadantaram upādhāvan mokṣayiṣyañ śineḥ sutam

16.4.33

sa bhojaiḥ saha saṃyuktaḥ sātyakiś cāndhakaiḥ saha bahutvān nihatau tatra ubhau kṛṣṇasya paśyataḥ

16.4.34

hataṃ dṛṣṭvā tu śaineyaṃ putraṃ ca yadunandanaḥ erakāṇāṃ tadā muṣṭiṃ kopāj jagrāha keśavaḥ

16.4.35

tad abhūn musalaṃ ghoraṃ vajrakalpam ayomayam jaghāna tena kṛṣṇas tān ye 'sya pramukhato 'bhavan

16.4.36

tato 'ndhakāś ca bhojāś ca śaineyā vṛṣṇayas tathā jaghnur anyonyam ākrande musalaiḥ kālacoditāḥ

16.4.37

yas teṣām erakāṃ kaś cij jagrāha ruṣito nṛpa vajrabhūteva sā rājann adṛśyata tadā vibho

16.4.38

tṛṇaṃ ca musalībhūtam api tatra vyadṛśyata brahmadaṇḍakṛtaṃ sarvam iti tad viddhi pārthiva

16.4.39

āvidhyāvidhya te rājan prakṣipanti sma yat tṛṇam tad vajrabhūtaṃ musalaṃ vyadṛśyata tadā dṛḍham

16.4.40

avadhīt pitaraṃ putraḥ pitā putraṃ ca bhārata mattāḥ paripatanti sma pothayantaḥ parasparam

16.4.41

pataṃgā iva cāgnau te nyapatan kukurāndhakāḥ nāsīt palāyane buddhir vadhyamānasya kasya cit

16.4.42

taṃ tu paśyan mahābāhur jānan kālasya paryayam musalaṃ samavaṣṭabhya tasthau sa madhusūdanaḥ

16.4.43

sāmbaṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā cārudeṣṇaṃ ca mādhavaḥ pradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca tataś cukrodha bhārata

16.4.44

gadaṃ vīkṣya śayānaṃ ca bhṛśaṃ kopasamanvitaḥ sa niḥśeṣaṃ tadā cakre śārṅgacakragadādharaḥ

16.4.45

taṃ nighnantaṃ mahātejā babhruḥ parapuraṃjayaḥ dārukaś caiva dāśārham ūcatur yan nibodha tat

16.4.46

bhagavan saṃhṛtaṃ sarvaṃ tvayā bhūyiṣṭham acyuta rāmasya padam anviccha tatra gacchāma yatra saḥ

16.5.1

vaiśaṃpāyana uvāca tato yayur dārukaḥ keśavaś ca; babhruś ca rāmasya padaṃ patantaḥ athāpaśyan rāmam anantavīryaṃ; vṛkṣe sthitaṃ cintayānaṃ vivikte

16.5.2

tataḥ samāsādya mahānubhāvaḥ; kṛṣṇas tadā dārukam anvaśāsat gatvā kurūñ śīghram imaṃ mahāntaṃ; pārthāya śaṃsasva vadhaṃ yadūnām

16.5.3

tato 'rjunaḥ kṣipram ihopayātu; śrutvā mṛtān yādavān brahmaśāpāt ity evam uktaḥ sa yayau rathena; kurūṃs tadā dāruko naṣṭacetāḥ

16.5.4

tato gate dāruke keśavo 'tha; dṛṣṭvāntike babhrum uvāca vākyam striyo bhavān rakṣatu yātu śīghraṃ; naitā hiṃsyur dasyavo vittalobhāt

16.5.5

sa prasthitaḥ keśavenānuśiṣṭo; madāturo jñātivadhārditaś ca taṃ vai yāntaṃ saṃnidhau keśavasya; tvarantam ekaṃ sahasaiva babhrum brahmānuśaptam avadhīn mahad vai; kūṭonmuktaṃ musalaṃ lubdhakasya

16.5.6

tato dṛṣṭvā nihataṃ babhrum āha; kṛṣṇo vākyaṃ bhrātaram agrajaṃ tu ihaiva tvaṃ māṃ pratīkṣasva rāma; yāvat striyo jñātivaśāḥ karomi

16.5.7

tataḥ purīṃ dvāravatīṃ praviśya; janārdanaḥ pitaraṃ prāha vākyam striyo bhavān rakṣatu naḥ samagrā; dhanaṃjayasyāgamanaṃ pratīkṣan rāmo vanānte pratipālayan mām; āste 'dyāhaṃ tena samāgamiṣye

16.5.8

dṛṣṭaṃ mayedaṃ nidhanaṃ yadūnāṃ; rājñāṃ ca pūrvaṃ kurupuṃgavānām nāhaṃ vinā yadubhir yādavānāṃ; purīm imāṃ draṣṭum ihādya śaktaḥ

16.5.9

tapaś cariṣyāmi nibodha tan me; rāmeṇa sārdhaṃ vanam abhyupetya itīdam uktvā śirasāsya pādau; saṃspṛśya kṛṣṇas tvarito jagāma

16.5.10

tato mahān ninadaḥ prādurāsīt; sastrīkumārasya purasya tasya athābravīt keśavaḥ saṃnivartya; śabdaṃ śrutvā yoṣitāṃ krośatīnām

16.5.11

purīm imām eṣyati savyasācī; sa vo duḥkhān mocayitā narāgryaḥ tato gatvā keśavas taṃ dadarśa; rāmaṃ vane sthitam ekaṃ vivikte

16.5.12

athāpaśyad yogayuktasya tasya; nāgaṃ mukhān niḥsarantaṃ mahāntam śvetaṃ yayau sa tataḥ prekṣyamāṇo; mahārṇavo yena mahānubhāvaḥ

16.5.13

sahasraśīrṣaḥ parvatābhogavarṣmā; raktānanaḥ svāṃ tanuṃ tāṃ vimucya samyak ca taṃ sāgaraḥ pratyagṛhṇān; nāgā divyāḥ saritaś caiva puṇyāḥ

16.5.14

karkoṭako vāsukis takṣakaś ca; pṛthuśravā varuṇaḥ kuñjaraś ca miśrī śaṅkhaḥ kumudaḥ puṇḍarīkas; tathā nāgo dhṛtarāṣṭro mahātmā

16.5.15

hrādaḥ krāthaḥ śitikaṇṭho 'gratejās; tathā nāgau cakramandātiṣaṇḍau nāgaśreṣṭho durmukhaś cāmbarīṣaḥ; svayaṃ rājā varuṇaś cāpi rājan pratyudgamya svāgatenābhyanandaṃs; te 'pūjayaṃś cārghyapādyakriyābhiḥ

16.5.16

tato gate bhrātari vāsudevo; jānan sarvā gatayo divyadṛṣṭiḥ vane śūnye vicaraṃś cintayāno; bhūmau tataḥ saṃviveśāgryatejāḥ

16.5.17

sarvaṃ hi tena prāk tadā vittam āsīd; gāndhāryā yad vākyam uktaḥ sa pūrvam durvāsasā pāyasocchiṣṭalipte; yac cāpy uktaṃ tac ca sasmāra kṛṣṇaḥ

16.5.18

sa cintayāno 'ndhakavṛṣṇināśaṃ; kurukṣayaṃ caiva mahānubhāvaḥ mene tataḥ saṃkramaṇasya kālaṃ; tataś cakārendriyasaṃnirodham

16.5.19

sa saṃniruddhendriyavāṅmanās tu; śiśye mahāyogam upetya kṛṣṇaḥ jarātha taṃ deśam upājagāma; lubdhas tadānīṃ mṛgalipsur ugraḥ

16.5.20

sa keśavaṃ yogayuktaṃ śayānaṃ; mṛgāśaṅkī lubdhakaḥ sāyakena jarāvidhyat pādatale tvarāvāṃs; taṃ cābhitas taj jighṛkṣur jagāma athāpaśyat puruṣaṃ yogayuktaṃ; pītāmbaraṃ lubdhako 'nekabāhum

16.5.21

matvātmānam aparāddhaṃ sa tasya; jagrāha pādau śirasā cārtarūpaḥ āśvāsayat taṃ mahātmā tadānīṃ; gacchann ūrdhvaṃ rodasī vyāpya lakṣmyā

16.5.22

divaṃ prāptaṃ vāsavo 'thāśvinau ca; rudrādityā vasavaś cātha viśve pratyudyayur munayaś cāpi siddhā; gandharvamukhyāś ca sahāpsarobhiḥ

16.5.23

tato rājan bhagavān ugratejā; nārāyaṇaḥ prabhavaś cāvyayaś ca yogācāryo rodasī vyāpya lakṣmyā; sthānaṃ prāpa svaṃ mahātmāprameyam

16.5.24

tato devair ṛṣibhiś cāpi kṛṣṇaḥ; samāgataś cāraṇaiś caiva rājan gandharvāgryair apsarobhir varābhiḥ; siddhaiḥ sādhyaiś cānataiḥ pūjyamānaḥ

16.5.25

te vai devāḥ pratyanandanta rājan; muniśreṣṭhā vāgbhir ānarcur īśam gandharvāś cāpy upatasthuḥ stuvantaḥ; prītyā cainaṃ puruhūto 'bhyanandat

16.6.1

vaiśaṃpāyana uvāca dāruko 'pi kurūn gatvā dṛṣṭvā pārthān mahārathān ācaṣṭa mausale vṛṣṇīn anyonyenopasaṃhṛtān

16.6.2

śrutvā vinaṣṭān vārṣṇeyān sabhojakukurāndhakān pāṇḍavāḥ śokasaṃtaptā vitrastamanaso 'bhavan

16.6.3

tato 'rjunas tān āmantrya keśavasya priyaḥ sakhā prayayau mātulaṃ draṣṭuṃ nedam astīti cābravīt

16.6.4

sa vṛṣṇinilayaṃ gatvā dārukeṇa saha prabho dadarśa dvārakāṃ vīro mṛtanāthām iva striyam

16.6.5

yāḥ sma tā lokanāthena nāthavatyaḥ purābhavan tās tv anāthās tadā nāthaṃ pārthaṃ dṛṣṭvā vicukruśuḥ

16.6.6

ṣoḍaśastrīsahasrāṇi vāsudevaparigrahaḥ tāsām āsīn mahān nādo dṛṣṭvaivārjunam āgatam

16.6.7

tās tu dṛṣṭvaiva kauravyo bāṣpeṇa pihito 'rjunaḥ hīnāḥ kṛṣṇena putraiś ca nāśakat so 'bhivīkṣitum

16.6.8

tāṃ sa vṛṣṇyandhakajalāṃ hayamīnāṃ rathoḍupām vāditrarathaghoṣaughāṃ veśmatīrthamahāgrahām

16.6.9

ratnaśaivalasaṃghāṭāṃ vajraprākāramālinīm rathyāsrotojalāvartāṃ catvarastimitahradām

16.6.10

rāmakṛṣṇamahāgrāhāṃ dvārakāsaritaṃ tadā kālapāśagrahāṃ ghorāṃ nadīṃ vaitaraṇīm iva

16.6.11

tāṃ dadarśārjuno dhīmān vihīnāṃ vṛṣṇipuṃgavaiḥ gataśriyaṃ nirānandāṃ padminīṃ śiśire yathā

16.6.12

tāṃ dṛṣṭvā dvārakāṃ pārthas tāś ca kṛṣṇasya yoṣitaḥ sasvanaṃ bāṣpam utsṛjya nipapāta mahītale

16.6.13

sātrājitī tataḥ satyā rukmiṇī ca viśāṃ pate abhipatya praruruduḥ parivārya dhanaṃjayam

16.6.14

tatas tāḥ kāñcane pīṭhe samutthāyopaveśya ca abruvantyo mahātmānaṃ parivāryopatasthire

16.6.15

tataḥ saṃstūya govindaṃ kathayitvā ca pāṇḍavaḥ āśvāsya tāḥ striyaś cāpi mātulaṃ draṣṭum abhyagāt

16.7.1

vaiśaṃpāyana uvāca taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ vīram ānakadundubhim putraśokābhisaṃtaptaṃ dadarśa kurupuṃgavaḥ

16.7.2

tasyāśruparipūrṇākṣo vyūḍhorasko mahābhujaḥ ārtasyārtataraḥ pārthaḥ pādau jagrāha bhārata

16.7.3

samāliṅgyārjunaṃ vṛddhaḥ sa bhujābhyāṃ mahābhujaḥ rudan putrān smaran sarvān vilalāpa suvihvalaḥ bhrātṝn putrāṃś ca pautrāṃś ca dauhitrāṃś ca sakhīn api

16.7.4

vasudeva uvāca yair jitā bhūmipālāś ca daityāś ca śataśo 'rjuna tān dṛṣṭvā neha paśyāmi jīvāmy arjuna durmaraḥ

16.7.5

yau tāv arjuna śiṣyau te priyau bahumatau sadā tayor apanayāt pārtha vṛṣṇayo nidhanaṃ gatāḥ

16.7.6

yau tau vṛṣṇipravīrāṇāṃ dvāv evātirathau matau pradyumno yuyudhānaś ca kathayan katthase ca yau

16.7.7

nityaṃ tvaṃ kuruśārdūla kṛṣṇaś ca mama putrakaḥ tāv ubhau vṛṣṇināśasya mukham āstāṃ dhanaṃjaya

16.7.8

na tu garhāmi śaineyaṃ hārdikyaṃ cāham arjuna akrūraṃ raukmiṇeyaṃ ca śāpo hy evātra kāraṇam

16.7.9

keśinaṃ yas tu kaṃsaṃ ca vikramya jagataḥ prabhuḥ videhāv akarot pārtha caidyaṃ ca balagarvitam

16.7.10

naiṣādim ekalavyaṃ ca cakre kāliṅgamāgadhān gāndhārān kāśirājaṃ ca marubhūmau ca pārthivān

16.7.11

prācyāṃś ca dākṣiṇātyāṃś ca pārvatīyāṃs tathā nṛpān so 'bhyupekṣitavān etam anayaṃ madhusūdanaḥ

16.7.12

tataḥ putrāṃś ca pautrāṃś ca bhrātṝn atha sakhīn api śayānān nihatān dṛṣṭvā tato mām abravīd idam

16.7.13

saṃprāpto 'dyāyam asyāntaḥ kulasya puruṣarṣabha āgamiṣyati bībhatsur imāṃ dvāravatīṃ purīm

16.7.14

ākhyeyaṃ tasya yad vṛttaṃ vṛṣṇīnāṃ vaiśasaṃ mahat sa tu śrutvā mahātejā yadūnām anayaṃ prabho āgantā kṣipram eveha na me 'trāsti vicāraṇā

16.7.15

yo 'haṃ tam arjunaṃ viddhi yo 'rjunaḥ so 'ham eva tu yad brūyāt tat tathā kāryam iti budhyasva mādhava

16.7.16

sa strīṣu prāptakālaṃ vaḥ pāṇḍavo bālakeṣu ca pratipatsyati bībhatsur bhavataś caurdhvadehikam

16.7.17

imāṃ ca nagarīṃ sadyaḥ pratiyāte dhanaṃjaye prākārāṭṭālakopetāṃ samudraḥ plāvayiṣyati

16.7.18

ahaṃ hi deśe kasmiṃś cit puṇye niyamam āsthitaḥ kālaṃ kartā sadya eva rāmeṇa saha dhīmatā

16.7.19

evam uktvā hṛṣīkeśo mām acintyaparākramaḥ hitvā māṃ bālakaiḥ sārdhaṃ diśaṃ kām apy agāt prabhuḥ

16.7.20

so 'haṃ tau ca mahātmānau cintayan bhrātarau tava ghoraṃ jñātivadhaṃ caiva na bhuñje śokakarśitaḥ

16.7.21

na ca bhokṣye na jīviṣye diṣṭyā prāpto 'si pāṇḍava yad uktaṃ pārtha kṛṣṇena tat sarvam akhilaṃ kuru

16.7.22

etat te pārtha rājyaṃ ca striyo ratnāni caiva ha iṣṭān prāṇān ahaṃ hīmāṃs tyakṣyāmi ripusūdana

16.8.1

vaiśaṃpāyana uvāca evam uktaḥ sa bībhatsur mātulena paraṃtapaḥ durmanā dīnamanasaṃ vasudevam uvāca ha

16.8.2

nāhaṃ vṛṣṇipravīreṇa madhubhiś caiva mātula vihīnāṃ pṛthivīṃ draṣṭuṃ śaktaś ciram iha prabho

16.8.3

rājā ca bhīmasenaś ca sahadevaś ca pāṇḍavaḥ nakulo yājñasenī ca ṣaḍ ekamanaso vayam

16.8.4

rājñaḥ saṃkramaṇe cāpi kālo 'yaṃ vartate dhruvam tam imaṃ viddhi saṃprāptaṃ kālaṃ kālavidāṃ vara

16.8.5

sarvathā vṛṣṇidārāṃs tu bālavṛddhāṃs tathaiva ca nayiṣye parigṛhyāham indraprastham ariṃdama

16.8.6

ity uktvā dārukam idaṃ vākyam āha dhanaṃjayaḥ amātyān vṛṣṇivīrāṇāṃ draṣṭum icchāmi māciram

16.8.7

ity evam uktvā vacanaṃ sudharmāṃ yādavīṃ sabhām praviveśārjunaḥ śūraḥ śocamāno mahārathān

16.8.8

tam āsanagataṃ tatra sarvāḥ prakṛtayas tathā brāhmaṇā naigamāś caiva parivāryopatasthire

16.8.9

tān dīnamanasaḥ sarvān nibhṛtān gatacetasaḥ uvācedaṃ vacaḥ pārthaḥ svayaṃ dīnataras tadā

16.8.10

śakraprastham ahaṃ neṣye vṛṣṇyandhakajanaṃ svayam idaṃ tu nagaraṃ sarvaṃ samudraḥ plāvayiṣyati

16.8.11

sajjīkuruta yānāni ratnāni vividhāni ca vajro 'yaṃ bhavatāṃ rājā śakraprasthe bhaviṣyati

16.8.12

saptame divase caiva ravau vimala udgate bahir vatsyāmahe sarve sajjībhavata māciram

16.8.13

ity uktās tena te paurāḥ pārthenākliṣṭakarmaṇā sajjam āśu tataś cakruḥ svasiddhyarthaṃ samutsukāḥ

16.8.14

tāṃ rātrim avasat pārthaḥ keśavasya niveśane mahatā śokamohena sahasābhipariplutaḥ

16.8.15

śvobhūte 'tha tataḥ śaurir vasudevaḥ pratāpavān yuktvātmānaṃ mahātejā jagāma gatim uttamām

16.8.16

tataḥ śabdo mahān āsīd vasudevasya veśmani dāruṇaḥ krośatīnāṃ ca rudatīnāṃ ca yoṣitām

16.8.17

prakīrṇamūrdhajāḥ sarvā vimuktābharaṇasrajaḥ urāṃsi pāṇibhir ghnantyo vyalapan karuṇaṃ striyaḥ

16.8.18

taṃ devakī ca bhadrā ca rohiṇī madirā tathā anvāroḍhuṃ vyavasitā bhartāraṃ yoṣitāṃ varāḥ

16.8.19

tataḥ śauriṃ nṛyuktena bahumālyena bhārata yānena mahatā pārtho bahir niṣkrāmayat tadā

16.8.20

tam anvayus tatra tatra duḥkhaśokasamāhatāḥ dvārakāvāsinaḥ paurāḥ sarva eva nararṣabha

16.8.21

tasyāśvamedhikaṃ chatraṃ dīpyamānāś ca pāvakāḥ purastāt tasya yānasya yājakāś ca tato yayuḥ

16.8.22

anujagmuś ca taṃ vīraṃ devyas tā vai svalaṃkṛtāḥ strīsahasraiḥ parivṛtā vadhūbhiś ca sahasraśaḥ

16.8.23

yas tu deśaḥ priyas tasya jīvato 'bhūn mahātmanaḥ tatrainam upasaṃkalpya pitṛmedhaṃ pracakrire

16.8.24

taṃ citāgnigataṃ vīraṃ śūraputraṃ varāṅganāḥ tato 'nvāruruhuḥ patnyaś catasraḥ patilokagāḥ

16.8.25

taṃ vai catasṛbhiḥ strībhir anvitaṃ pāṇḍunandanaḥ adāhayac candanaiś ca gandhair uccāvacair api

16.8.26

tataḥ prādurabhūc chabdaḥ samiddhasya vibhāvasoḥ sāmagānāṃ ca nirghoṣo narāṇāṃ rudatām api

16.8.27

tato vajrapradhānās te vṛṣṇivīrakumārakāḥ sarva evodakaṃ cakruḥ striyaś caiva mahātmanaḥ

16.8.28

aluptadharmas taṃ dharmaṃ kārayitvā sa phalgunaḥ jagāma vṛṣṇayo yatra vinaṣṭā bharatarṣabha

16.8.29

sa tān dṛṣṭvā nipatitān kadane bhṛśaduḥkhitaḥ babhūvātīva kauravyaḥ prāptakālaṃ cakāra ca

16.8.30

yathāpradhānataś caiva cakre sarvāḥ kriyās tadā ye hatā brahmaśāpena musalair erakodbhavaiḥ

16.8.31

tataḥ śarīre rāmasya vāsudevasya cobhayoḥ anviṣya dāhayām āsa puruṣair āptakāribhiḥ

16.8.32

sa teṣāṃ vidhivat kṛtvā pretakāryāṇi pāṇḍavaḥ saptame divase prāyād ratham āruhya satvaraḥ aśvayuktai rathaiś cāpi gokharoṣṭrayutair api

16.8.33

striyas tā vṛṣṇivīrāṇāṃ rudatyaḥ śokakarśitāḥ anujagmur mahātmānaṃ pāṇḍuputraṃ dhanaṃjayam

16.8.34

bhṛtyās tv andhakavṛṣṇīnāṃ sādino rathinaś ca ye vīrahīnaṃ vṛddhabālaṃ paurajānapadās tathā yayus te parivāryātha kalatraṃ pārthaśāsanāt

16.8.35

kuñjaraiś ca gajārohā yayuḥ śailanibhais tathā sapādarakṣaiḥ saṃyuktāḥ sottarāyudhikā yayuḥ

16.8.36

putrāś cāndhakavṛṣṇīnāṃ sarve pārtham anuvratāḥ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva mahādhanāḥ

16.8.37

daśa ṣaṭ ca sahasrāṇi vāsudevāvarodhanam puraskṛtya yayur vajraṃ pautraṃ kṛṣṇasya dhīmataḥ

16.8.38

bahūni ca sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca bhojavṛṣṇyandhakastrīṇāṃ hatanāthāni niryayuḥ

16.8.39

tat sāgarasamaprakhyaṃ vṛṣṇicakraṃ maharddhimat uvāha rathināṃ śreṣṭhaḥ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ

16.8.40

niryāte tu jane tasmin sāgaro makarālayaḥ dvārakāṃ ratnasaṃpūrṇāṃ jalenāplāvayat tadā

16.8.41

tad adbhutam abhiprekṣya dvārakāvāsino janāḥ tūrṇāt tūrṇataraṃ jagmur aho daivam iti bruvan

16.8.42

kānaneṣu ca ramyeṣu parvateṣu nadīṣu ca nivasann ānayām āsa vṛṣṇidārān dhanaṃjayaḥ

16.8.43

sa pañcanadam āsādya dhīmān atisamṛddhimat deśe gopaśudhānyāḍhye nivāsam akarot prabhuḥ

16.8.44

tato lobhaḥ samabhavad dasyūnāṃ nihateśvarāḥ dṛṣṭvā striyo nīyamānāḥ pārthenaikena bhārata

16.8.45

tatas te pāpakarmāṇo lobhopahatacetasaḥ ābhīrā mantrayām āsuḥ sametyāśubhadarśanāḥ

16.8.46

ayam eko 'rjuno yoddhā vṛddhabālaṃ hateśvaram nayaty asmān atikramya yodhāś ceme hataujasaḥ

16.8.47

tato yaṣṭipraharaṇā dasyavas te sahasraśaḥ abhyadhāvanta vṛṣṇīnāṃ taṃ janaṃ loptrahāriṇaḥ

16.8.48

mahatā siṃhanādena drāvayantaḥ pṛthagjanam abhipetur dhanārthaṃ te kālaparyāyacoditāḥ

16.8.49

tato nivṛttaḥ kaunteyaḥ sahasā sapadānugaḥ uvāca tān mahābāhur arjunaḥ prahasann iva

16.8.50

nivartadhvam adharmajñā yadi stha na mumūrṣavaḥ nedānīṃ śaranirbhinnāḥ śocadhvaṃ nihatā mayā

16.8.51

tathoktās tena vīreṇa kadarthīkṛtya tad vacaḥ abhipetur janaṃ mūḍhā vāryamāṇāḥ punaḥ punaḥ

16.8.52

tato 'rjuno dhanur divyaṃ gāṇḍīvam ajaraṃ mahat āropayitum ārebhe yatnād iva kathaṃ cana

16.8.53

cakāra sajyaṃ kṛcchreṇa saṃbhrame tumule sati cintayām āsa cāstrāṇi na ca sasmāra tāny api

16.8.54

vaikṛtyaṃ tan mahad dṛṣṭvā bhujavīrye tathā yudhi divyānāṃ ca mahāstrāṇāṃ vināśād vrīḍito 'bhavat

16.8.55

vṛṣṇiyodhāś ca te sarve gajāśvarathayāyinaḥ na śekur āvartayituṃ hriyamāṇaṃ ca taṃ janam

16.8.56

kalatrasya bahutvāt tu saṃpatatsu tatas tataḥ prayatnam akarot pārtho janasya parirakṣaṇe

16.8.57

miṣatāṃ sarvayodhānāṃ tatas tāḥ pramadottamāḥ samantato 'vakṛṣyanta kāmāc cānyāḥ pravavrajuḥ

16.8.58

tato gāṇḍīvanirmuktaiḥ śaraiḥ pārtho dhanaṃjayaḥ jaghāna dasyūn sodvego vṛṣṇibhṛtyaiḥ saha prabhuḥ

16.8.59

kṣaṇena tasya te rājan kṣayaṃ jagmur ajihmagāḥ akṣayā hi purā bhūtvā kṣīṇāḥ kṣatajabhojanāḥ

16.8.60

sa śarakṣayam āsādya duḥkhaśokasamāhataḥ dhanuṣkoṭyā tadā dasyūn avadhīt pākaśāsaniḥ

16.8.61

prekṣatas tv eva pārthasya vṛṣṇyandhakavarastriyaḥ jagmur ādāya te mlecchāḥ samantāj janamejaya

16.8.62

dhanaṃjayas tu daivaṃ tan manasācintayat prabhuḥ duḥkhaśokasamāviṣṭo niḥśvāsaparamo 'bhavat

16.8.63

astrāṇāṃ ca praṇāśena bāhuvīryasya saṃkṣayāt dhanuṣaś cāvidheyatvāc charāṇāṃ saṃkṣayeṇa ca

16.8.64

babhūva vimanāḥ pārtho daivam ity anucintayan nyavartata tato rājan nedam astīti cābravīt

16.8.65

tataḥ sa śeṣam ādāya kalatrasya mahāmatiḥ hṛtabhūyiṣṭharatnasya kurukṣetram avātarat

16.8.66

evaṃ kalatram ānīya vṛṣṇīnāṃ hṛtaśeṣitam nyaveśayata kauravyas tatra tatra dhanaṃjayaḥ

16.8.67

hārdikyatanayaṃ pārtho nagaraṃ mārtikāvatam bhojarājakalatraṃ ca hṛtaśeṣaṃ narottamaḥ

16.8.68

tato vṛddhāṃś ca bālāṃś ca striyaś cādāya pāṇḍavaḥ vīrair vihīnān sarvāṃs tāñ śakraprasthe nyaveśayat

16.8.69

yauyudhāniṃ sarasvatyāṃ putraṃ sātyakinaḥ priyam nyaveśayata dharmātmā vṛddhabālapuraskṛtam

16.8.70

indraprasthe dadau rājyaṃ vajrāya paravīrahā vajreṇākrūradārās tu vāryamāṇāḥ pravavrajuḥ

16.8.71

rukmiṇī tv atha gāndhārī śaibyā haimavatīty api devī jāmbavatī caiva viviśur jātavedasam

16.8.72

satyabhāmā tathaivānyā devyaḥ kṛṣṇasya saṃmatāḥ vanaṃ praviviśū rājaṃs tāpasye kṛtaniścayāḥ

16.8.73

dvārakāvāsino ye tu puruṣāḥ pārtham anvayuḥ yathārhaṃ saṃvibhajyainān vajre paryadadaj jayaḥ

16.8.74

sa tat kṛtvā prāptakālaṃ bāṣpeṇāpihito 'rjunaḥ kṛṣṇadvaipāyanaṃ rājan dadarśāsīnam āśrame

16.9.1

vaiśaṃpāyana uvāca praviśann arjuno rājann āśramaṃ satyavādinaḥ dadarśāsīnam ekānte muniṃ satyavatīsutam

16.9.2

sa tam āsādya dharmajñam upatasthe mahāvratam arjuno 'smīti nāmāsmai nivedyābhyavadat tataḥ

16.9.3

svāgataṃ te 'stv iti prāha muniḥ satyavatīsutaḥ āsyatām iti covāca prasannātmā mahāmuniḥ

16.9.4

tam apratītamanasaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ nirviṇṇamanasaṃ dṛṣṭvā pārthaṃ vyāso 'bravīd idam

16.9.5

avīrajo 'bhighātas te brāhmaṇo vā hatas tvayā yuddhe parājito vāsi gataśrīr iva lakṣyase

16.9.6

na tvā pratyabhijānāmi kim idaṃ bharatarṣabha śrotavyaṃ cen mayā pārtha kṣipram ākhyātum arhasi

16.9.7

arjuna uvāca yaḥ sa medhavapuḥ śrīmān bṛhatpaṅkajalocanaḥ sa kṛṣṇaḥ saha rāmeṇa tyaktvā dehaṃ divaṃ gataḥ

16.9.8

mausale vṛṣṇivīrāṇāṃ vināśo brahmaśāpajaḥ babhūva vīrāntakaraḥ prabhāse romaharṣaṇaḥ

16.9.9

ye te śūrā mahātmānaḥ siṃhadarpā mahābalāḥ bhojavṛṣṇyandhakā brahmann anyonyaṃ tair hataṃ yudhi

16.9.10

gadāparighaśaktīnāṃ sahāḥ parighabāhavaḥ ta erakābhir nihatāḥ paśya kālasya paryayam

16.9.11

hataṃ pañcaśataṃ teṣāṃ sahasraṃ bāhuśālinām nidhanaṃ samanuprāptaṃ samāsādyetaretaram

16.9.12

punaḥ punar na mṛśyāmi vināśam amitaujasām cintayāno yadūnāṃ ca kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ

16.9.13

śoṣaṇaṃ sāgarasyeva parvatasyeva cālanam nabhasaḥ patanaṃ caiva śaityam agnes tathaiva ca

16.9.14

aśraddheyam ahaṃ manye vināśaṃ śārṅgadhanvanaḥ na ceha sthātum icchāmi loke kṛṣṇavinākṛtaḥ

16.9.15

itaḥ kaṣṭataraṃ cānyac chṛṇu tad vai tapodhana mano me dīryate yena cintayānasya vai muhuḥ

16.9.16

paśyato vṛṣṇidārāś ca mama brahman sahasraśaḥ ābhīrair anusṛtyājau hṛtāḥ pañcanadālayaiḥ

16.9.17

dhanur ādāya tatrāhaṃ nāśakaṃ tasya pūraṇe yathā purā ca me vīryaṃ bhujayor na tathābhavat

16.9.18

astrāṇi me pranaṣṭāni vividhāni mahāmune śarāś ca kṣayam āpannāḥ kṣaṇenaiva samantataḥ

16.9.19

puruṣaś cāprameyātmā śaṅkhacakragadādharaḥ caturbhujaḥ pītavāsā śyāmaḥ padmāyatekṣaṇaḥ

16.9.20

yaḥ sa yāti purastān me rathasya sumahādyutiḥ pradahan ripusainyāni na paśyāmy aham adya tam

16.9.21

yena pūrvaṃ pradagdhāni śatrusainyāni tejasā śarair gāṇḍīvanirmuktair ahaṃ paścād vyanāśayam

16.9.22

tam apaśyan viṣīdāmi ghūrṇāmīva ca sattama parinirviṇṇacetāś ca śāntiṃ nopalabhe 'pi ca

16.9.23

vinā janārdanaṃ vīraṃ nāhaṃ jīvitum utsahe śrutvaiva hi gataṃ viṣṇuṃ mamāpi mumuhur diśaḥ

16.9.24

pranaṣṭajñātivīryasya śūnyasya paridhāvataḥ upadeṣṭuṃ mama śreyo bhavān arhati sattama

16.9.25

vyāsa uvāca brahmaśāpavinirdagdhā vṛṣṇyandhakamahārathāḥ vinaṣṭāḥ kuruśārdūla na tāñ śocitum arhasi

16.9.26

bhavitavyaṃ tathā tad dhi diṣṭam etan mahātmanām upekṣitaṃ ca kṛṣṇena śaktenāpi vyapohitum

16.9.27

trailokyam api kṛṣṇo hi kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam prasahed anyathā kartuṃ kim u śāpaṃ manīṣiṇām

16.9.28

rathasya purato yāti yaḥ sa cakragadādharaḥ tava snehāt purāṇarṣir vāsudevaś caturbhujaḥ

16.9.29

kṛtvā bhārāvataraṇaṃ pṛthivyāḥ pṛthulocanaḥ mokṣayitvā jagat sarvaṃ gataḥ svasthānam uttamam

16.9.30

tvayā tv iha mahat karma devānāṃ puruṣarṣabha kṛtaṃ bhīmasahāyena yamābhyāṃ ca mahābhuja

16.9.31

kṛtakṛtyāṃś ca vo manye saṃsiddhān kurupuṃgava gamanaṃ prāptakālaṃ ca tad dhi śreyo mataṃ mama

16.9.32

balaṃ buddhiś ca tejaś ca pratipattiś ca bhārata bhavanti bhavakāleṣu vipadyante viparyaye

16.9.33

kālamūlam idaṃ sarvaṃ jagadbījaṃ dhanaṃjaya kāla eva samādatte punar eva yadṛcchayā

16.9.34

sa eva balavān bhūtvā punar bhavati durbalaḥ sa eveśaś ca bhūtveha parair ājñāpyate punaḥ

16.9.35

kṛtakṛtyāni cāstrāṇi gatāny adya yathāgatam punar eṣyanti te hastaṃ yadā kālo bhaviṣyati

16.9.36

kālo gantuṃ gatiṃ mukhyāṃ bhavatām api bhārata etac chreyo hi vo manye paramaṃ bharatarṣabha

16.9.37

etad vacanam ājñāya vyāsasyāmitatejasaḥ anujñāto yayau pārtho nagaraṃ nāgasāhvayam

16.9.38

praviśya ca purīṃ vīraḥ samāsādya yudhiṣṭhiram ācaṣṭa tad yathāvṛttaṃ vṛṣṇyandhakajanaṃ prati