The eight prakṛtis (productive principles)
Ancient Ṣimānanda SanskritTats_1
aṣṭau prakṛtayaḥ ||
Tats_1.c1
prakṛtirbuddhyahaṃkārau tanmātraikādaśendriyam / bhūtāni ceti sāmānyāccaturviṃśatireva te //
Tats_1.c2
eteṣveva dharmadharmyabhedena guṇakarmasāmānyānāmantarbhāvaḥ | prakṛtitvaṃ ca sākṣātparamparayākhilavikāropādānatvam | vyutpattistu prakṛṣṭā pariṇāmarūpā ākṛtirasyā iti | sā ca sāmyāvasthayopalakṣitasattvādidravyatrayarūpā |
Tats_1.c3
sāmyāvasthā ca śāntaghoramūḍhādirūpāṇāmapi asamudāyavadrūpatvepi atiśayaiḥ samudāyavadbhiravirodhena vartamānatvaṃ sāmānyātmanā guṇabhāvo 'tiśayātmanā prādhānyaṃ viśeṣātmanā vaiṣamyamityato nyūnādhikabhāvenāsaṃhatāvasthā 'kāryāvastheti yāvat |
Tats_1.c4
mahadādikaṃ tu kāryasattvādikaṃ na kadāpyakāryāvasthaṃ bhavatīti tadvyāvṛttiḥ | vaiṣamyāvasthāyāmapi prakṛtitvasiddhaye upalakṣitamityuktaṃ sattvādiguṇavatī prakṛtiḥ sattvādyanatiriktatvāt tathā ca sūtraṃ sattvādīnāmataddharmatvaṃ tadrūpatvāditi sattvādīnāṃ prakṛtisvarūpatvaṃ na tu prakṛtidharmatvam |
Tats_1.c5
guṇebhya eva sarvakāryopapattau tadanyaprakṛtikalpanāvaiyarthyāt | sūtrabhāṣyābhyāmapi tathoktatvāt |
Tats_1.c6
yattu prakṛterguṇā itivat vanasya vṛkṣā itivat vyaṣṭisamaṣṭyabhiprāyeṇeti sattvaṃ rajastama iti prakṛterabhavan guṇā iti ca na sattvādīnāṃ prakṛtikāryatvavacanaṃ guṇanityatāvākyavirodhena mahattattvakāraṇībhūtakāryasattvādiparam |
Tats_1.c7
mahadādisṛṣṭirguṇavaimyāt | tacca sajātīyasaṃvalanena guṇāntaravyāvṛttaprakāśādiphalopahitaḥ sattvādivyavahārayogyaḥ pariṇāma iti sattvādivyavahāro vaiṣamya evetyāha śrutiḥ yathā tama evedamagra āsīt tatpare syāt pareṇeritaṃ viṣamatvaṃ pratyayādvai rajaso rūpaṃ tadrajaḥ khalvīritaṃ viṣamatvaṃ pratyayādvai sattvasya rūpamiti
Tats_1.c8
sattvāditrayaṃ ca sattvādisvarūpamiti sattvāditrayaṃ ca sukhaprakāśalāghavaprasādādiguṇakatayā saṃyogavibhāgādimattayānāśritatvopādānatvādinā dravyatve 'pi puruṣopakāratvāt puruṣabandhakatvācca guṇaśabdenocyate indriyādivat
Tats_1.c9
guṇānāṃ sukhaduḥkamohātmakapravādastu dharmadharmyabhedāt manasaḥ saṅkalpātmakatvavat tatra sattvaṃ sukhaprasādaprakāśādyanekadharmakamapi pradhānatastu sukhātmakamucyate | evaṃ rajo 'pi duḥkhakāluṣyapravṛtyādyanekadharmakaṃ prādhānyatastu duḥkhātmakamucyate | evaṃ tamo 'pi mohāvaraṇastambhanādyanekadharmakaṃ prādhānyatastu mohātmakamucyate |
Tats_1.c10
sato bhāvaḥ sattvaṃ dharmaprādhānyenottamaṃ puruṣopakaraṇaṃ rāgayogādrajo madhyamam | tamodharmāvaraṇayogādadhamaṃ sattvādīnyasaṃkhyavyaktayaḥ pratikṣaṇapariṇāmitvāt laghutvādidharmairanyonyaṃ sādharmyaṃ vaidharmyaṃ ca guṇānāmasaṃkhyātamiti sūtrāt |
Tats_1.c11
ekadānekapuruṣādisṛṣṭiśravaṇācca ekaikavyaktitve vibhutvaṃ syāt tathā ca saṃyogavaicitryābhāvādanantavaicitryaṃ kāryāṇāṃ na syāt | dravyāntarasyāvacchedakībhūtasyābhāvācca |
Tats_1.c12
tasmādasaṃkhyātānyeva sattvādīni tritvakathanaṃ tu vibhājakopādhitrayeṇaiva vaiśeṣikāṇāṃ navadravyavacanavat sattvādīni ca yathāyogyamaṇuvibhuparimāṇakāni itarathā rajasaścalasvabhāvatvavacananirodhaḥ syāt | ākāśakāraṇasya vibhutvaucityāt sarvakāraṇadravyavibhutve kāryaparicchedāsambhava iti ||
Tats_1.c13
śabdasparśavihīnaṃ tadrūpādibhirasaṃhatam / triguṇaṃ tajjagadyoniranādiprabhavāpyayam //
Tats_1.c14
ityādyukterna paramāṇvādāvantarbhāvaḥ prakṛteriti / athaivamapi prakṛteraṇuvibhusādhāraṇasattvādyanekavyaktirūpatve aparicchinnatvaikatvākriyatvasaiddhāntakṣatiriti cenna kāraṇadravyatvasvarūpaprakṛtitvenaivāparicchinnatvavacanādgandhatvena gandhānāṃ pṛthivīvyāpakatāvat ākāśādiprakṛtīnāṃ vibhutvenaiva prakṛtivibhutvasiddhāntopapatteśca |
Tats_1.c15
tathā puruṣabhedena sargabhedena ca bhedābhāvasyaiva ekaśabdārthatvāt | ajāmekāmitiśrutestathāvagamāt | tathādhyavasāyo 'bhimānādikriyārāhityasyaivākriyaśabdārthatvādityanyathā śrutismṛtityuktasya prakṛtikṣobhasyānupapatteriti |
Tats_1.c16
tatrāyaṃ prayogaḥ sukhaduḥkhamohātmakamahadādikāryaṃ sukhaduḥkhamohātmakadravyakāryaṃ sukhaduḥkhamohātmakatvāt vastrādikāryaśayyāvaditi prakṛtau pramāṇam | bāhyavastuṣu sukhādikamuttamatvādikameva ghaṭarūpamitivaccandanasukhaṃ strīsukhamityādipratyayācceti dik |
Tats_1.c17
avyaktabuddhyahaṅkārāstanmātrāṇāṃ ca pañcakam / aṣṭau prakṛtayastvetāḥ sapta ca vyaktatāmiyāt //
Tats_1.c18
avyaktaprakṛtijanyatvāt avyaktānīti cocyate / vyajyante ca yathā loke ghaṭādyā na tathā hi tat //
Tats_1.c19
avyaktaṃ prakṛtirmāyā pradhānaṃ brahma kāraṇam / avyākṛtaṃ tamaḥpuṣpaṃ kṣetramakṣaranāmakam //
Tats_1.c20
bahudhātmakādināmāni tasyāmī te jagurbudhāḥ / vyajyate nendriyairyasmādavyaktamata ucyate / anādimadhyanidhanānniraṅgatvena tat tathā //
Tats_1.c21
tadevāha śrutiḥ | aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ yathā ca nityaṃ rasagandhavarjitam / anādimadhyaṃ mahataḥ paraṃ dhruvam pradhānametat pravadanti sūrayaḥ // iti
Tats_1.c22
tasmādaliṅgakaṃ sūkṣmaṃ tathā prasavadharmikam / ekaṃ sādhāraṇaṃ tatra kāryaṃ kasyāpi netare //
Tats_1.c23
buddhirmahān mano brahmā matiḥ khyātirapūrvakam / prajñā bhūtirdhṛtirjñānaṃ santatiḥ smṛtirityapi //
Tats_1.c24
hairaṇyagarbhyā buddhestu mahato nāma sūcitam / guṇebhyaḥ kṣobhyamāṇebhyastrayo vedā vijajñire //
Tats_1.c25
ekā mūrttistrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ / iti viṣṇurevādisargeṣu svayaṃbhūrbhavati prabhuḥ //
Tats_1.c26
atra sattvādyaṃśatrayeṇa mahato devatātrayopādhitvāttadavivekena tisra iti | sāttvikāṃśāt pradhānāt tu mahattattvamajāyata iti mahattvasya prādhānyena cādhyavasāyo vṛttirmahadahaṃkāramanastritayātmakasyāntaḥkaraṇavṛkṣasya mahattattvaṃ bījāvasthā taduktaṃ sāṃkhyasūtre idameva mahattattvamaṃśato rajastamaḥsaṃbhedena pariṇataṃ sat vyaṣṭijīvānāmupādhiradharmādiyuktaṃ kṣudramapi bhavati mahaduparāgādviparītamiti |
Tats_1.c27
mahatastriguṇasvarūpatvāddehasya dehinā kālarūpaviṣṇunā kṣobhyadaśāyāṃ guṇarūpopādhiprādhānyādaviveke brahmaviṣṇuśivatvaṃ tatra mahān suṣuptyabhimānī śivastadupādhistamaḥkāryarūpī tatra svapnābhimānī viṣṇustadupādhiḥ kāryasattvaṃ tatra jāgradabhimānī brahmā tadupādhiḥ kāryarajaḥ tatra samudāyasamunnayananyāyena samaṣṭervyaṣṭyananyatvānmaśakādirapi viṣṇureveti bhāvaḥ |
Tats_1.c28
sṛṣṭistu mahadādikrameṇaiva na tu bhūtādikrameṇeti || sā ca kaurme bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarja ha / ākāśasuṣiraṃ tasmādutpannaṃ śabdalakṣaṇam //
Tats_1.c29
ākāśaṃ tu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha / vāyurutpadyate tasmāttasya sparśo guṇo mataḥ // ityādi
Tats_1.c30
nanvevaṃ cedākāśādīnāṃ kevalaṃ vikṛtitvaṃ kathaṃ tatra ākāśādīnāṃ sparśāditanmātreṣu ahaṃkāropaṣṭambhamātreṇa kāraṇatvasya purāṇādiṣūktatvāt |
Tats_1.c31
na pumān sthāṇurevāyaṃ buddhiradhyavasāyinī / puruṣādhiṣṭhitāt sarvagatājjātā pradhānatā //
Tats_1.c32
cicchaktiryādṛśī tādṛg vṛttiḥ sattvavimiśritā / rajoguṇasvarūpā yat trivṛtkaraṇataḥ śruteḥ //
Tats_1.c33
jñānaṃ dharmaśca vairāgyamaiśvaryaṃ sattvato hyamī / anaiśvaryamavairāgyamadharmo 'jñānameva tu //
Tats_1.c34
tamasaścāpi te jñeyā buddherbhedā itīritāḥ / jñānaṃ tattvāvabodho 'yaṃ dharmaḥ śrutyuktapālanam //
Tats_1.c35
vairāgyamarthānāsaktiraiśvaryamaṇimādikam / tattadviparyayeṇaiva tāmasaṃ taccatuṣṭayam //
Tats_1.c36
jñānena mokṣo dharmeṇa gatirūrdhvā bhavediti / vairāgyenākṣaralaya aiśvaryeṇāhatā gatiḥ //
Tats_1.c37
evameṣāṣṭadhā śaktirvyākhyātā buddhisañjñitā / pradhānavikṛtistveṣāhaṃkāraprakṛtiśca sā //
Tats_1.c38
mūlaprakṛtirityādi kavibhiśca nirūpitam / eko 'haṃkāra ityetajjijñāsā cedvibhāvaya //
Tats_1.c39
yo 'haṃśabdaṃ karotyeṣa abhimāna iti smṛtaḥ / spṛśe 'haṃ rasaye vāhaṃ svāmī cāhaṃ mayā hṛtaḥ //
Tats_1.c40
ityādi nāma yasyāsīttasya bhedā amī śṛṇu / vaikārikastaijasopi bhūtādiḥ sānumānakaḥ //
Tats_1.c41
niranumānaśca pañcaite bhedāstasya prakīrttitāḥ / vaikārikaḥ sāttviko 'yaṃ bhūtādistāmasaḥ smṛtaḥ //
Tats_1.c42
taijaso rājaso jñeyastasmāt tanmātrapañcakam / ekādaśendriyagaṇaḥ sāttvikādabhijāyate //
Tats_1.c43
devatāstvabhimāninyastaijasādapi cocyate / tadeva kathamevaṃ cet trivṛtkaraṇahetutaḥ //
Tats_1.c44
śabdatanmātramityetat śabda evopalabhyate / na tūdāttaniṣādādibhedastasyopalabhyate //
Tats_1.c45
sparśatanmātramevaitat sparśa evopalabhyate / na tu śītamṛdutvādiviśeṣastasya labhyate //
Tats_1.c46
rūpatanmātramevaṃ vai rasatanmātramapyatha / gandhatanmātrameteṣu viśeṣo nopalabhyate //
Tats_1.c47
tanmātrāṇyaviśeṣāṇi sūkṣmabhūtāni cocyate / bhogyāni śāntaghorāni prakṛtyā 'ṇava eva ca //
Tats_1.c48
kurvadrūpāt prakṛtayaḥ saṃkhyayā 'ṣṭau prakīrttitāḥ //