Comma for either/or — dharma, courage. Spelling forgiving — corage finds courage.

    Sāṃkhyatattvavivecana

    The eight prakṛtis (productive principles)

    Ṣimānanda

    In the atlas

    6 min

    Tats_1

    aṣṭau prakṛtayaḥ ||

    Tats_1.c1

    prakṛtirbuddhyahaṃkārau tanmātraikādaśendriyam / bhūtāni ceti sāmānyāccaturviṃśatireva te //

    Tats_1.c2

    eteṣveva dharmadharmyabhedena guṇakarmasāmānyānāmantarbhāvaḥ | prakṛtitvaṃ ca sākṣātparamparayākhilavikāropādānatvam | vyutpattistu prakṛṣṭā pariṇāmarūpā ākṛtirasyā iti | sā ca sāmyāvasthayopalakṣitasattvādidravyatrayarūpā |

    Tats_1.c3

    sāmyāvasthā ca śāntaghoramūḍhādirūpāṇāmapi asamudāyavadrūpatvepi atiśayaiḥ samudāyavadbhiravirodhena vartamānatvaṃ sāmānyātmanā guṇabhāvo 'tiśayātmanā prādhānyaṃ viśeṣātmanā vaiṣamyamityato nyūnādhikabhāvenāsaṃhatāvasthā 'kāryāvastheti yāvat |

    Tats_1.c4

    mahadādikaṃ tu kāryasattvādikaṃ na kadāpyakāryāvasthaṃ bhavatīti tadvyāvṛttiḥ | vaiṣamyāvasthāyāmapi prakṛtitvasiddhaye upalakṣitamityuktaṃ sattvādiguṇavatī prakṛtiḥ sattvādyanatiriktatvāt tathā ca sūtraṃ sattvādīnāmataddharmatvaṃ tadrūpatvāditi sattvādīnāṃ prakṛtisvarūpatvaṃ na tu prakṛtidharmatvam |

    Tats_1.c5

    guṇebhya eva sarvakāryopapattau tadanyaprakṛtikalpanāvaiyarthyāt | sūtrabhāṣyābhyāmapi tathoktatvāt |

    Tats_1.c6

    yattu prakṛterguṇā itivat vanasya vṛkṣā itivat vyaṣṭisamaṣṭyabhiprāyeṇeti sattvaṃ rajastama iti prakṛterabhavan guṇā iti ca na sattvādīnāṃ prakṛtikāryatvavacanaṃ guṇanityatāvākyavirodhena mahattattvakāraṇībhūtakāryasattvādiparam |

    Tats_1.c7

    mahadādisṛṣṭirguṇavaimyāt | tacca sajātīyasaṃvalanena guṇāntaravyāvṛttaprakāśādiphalopahitaḥ sattvādivyavahārayogyaḥ pariṇāma iti sattvādivyavahāro vaiṣamya evetyāha śrutiḥ yathā tama evedamagra āsīt tatpare syāt pareṇeritaṃ viṣamatvaṃ pratyayādvai rajaso rūpaṃ tadrajaḥ khalvīritaṃ viṣamatvaṃ pratyayādvai sattvasya rūpamiti

    Tats_1.c8

    sattvāditrayaṃ ca sattvādisvarūpamiti sattvāditrayaṃ ca sukhaprakāśalāghavaprasādādiguṇakatayā saṃyogavibhāgādimattayānāśritatvopādānatvādinā dravyatve 'pi puruṣopakāratvāt puruṣabandhakatvācca guṇaśabdenocyate indriyādivat

    Tats_1.c9

    guṇānāṃ sukhaduḥkamohātmakapravādastu dharmadharmyabhedāt manasaḥ saṅkalpātmakatvavat tatra sattvaṃ sukhaprasādaprakāśādyanekadharmakamapi pradhānatastu sukhātmakamucyate | evaṃ rajo 'pi duḥkhakāluṣyapravṛtyādyanekadharmakaṃ prādhānyatastu duḥkhātmakamucyate | evaṃ tamo 'pi mohāvaraṇastambhanādyanekadharmakaṃ prādhānyatastu mohātmakamucyate |

    Tats_1.c10

    sato bhāvaḥ sattvaṃ dharmaprādhānyenottamaṃ puruṣopakaraṇaṃ rāgayogādrajo madhyamam | tamodharmāvaraṇayogādadhamaṃ sattvādīnyasaṃkhyavyaktayaḥ pratikṣaṇapariṇāmitvāt laghutvādidharmairanyonyaṃ sādharmyaṃ vaidharmyaṃ ca guṇānāmasaṃkhyātamiti sūtrāt |

    Tats_1.c11

    ekadānekapuruṣādisṛṣṭiśravaṇācca ekaikavyaktitve vibhutvaṃ syāt tathā ca saṃyogavaicitryābhāvādanantavaicitryaṃ kāryāṇāṃ na syāt | dravyāntarasyāvacchedakībhūtasyābhāvācca |

    Tats_1.c12

    tasmādasaṃkhyātānyeva sattvādīni tritvakathanaṃ tu vibhājakopādhitrayeṇaiva vaiśeṣikāṇāṃ navadravyavacanavat sattvādīni ca yathāyogyamaṇuvibhuparimāṇakāni itarathā rajasaścalasvabhāvatvavacananirodhaḥ syāt | ākāśakāraṇasya vibhutvaucityāt sarvakāraṇadravyavibhutve kāryaparicchedāsambhava iti ||

    Tats_1.c13

    śabdasparśavihīnaṃ tadrūpādibhirasaṃhatam / triguṇaṃ tajjagadyoniranādiprabhavāpyayam //

    Tats_1.c14

    ityādyukterna paramāṇvādāvantarbhāvaḥ prakṛteriti / athaivamapi prakṛteraṇuvibhusādhāraṇasattvādyanekavyaktirūpatve aparicchinnatvaikatvākriyatvasaiddhāntakṣatiriti cenna kāraṇadravyatvasvarūpaprakṛtitvenaivāparicchinnatvavacanādgandhatvena gandhānāṃ pṛthivīvyāpakatāvat ākāśādiprakṛtīnāṃ vibhutvenaiva prakṛtivibhutvasiddhāntopapatteśca |

    Tats_1.c15

    tathā puruṣabhedena sargabhedena ca bhedābhāvasyaiva ekaśabdārthatvāt | ajāmekāmitiśrutestathāvagamāt | tathādhyavasāyo 'bhimānādikriyārāhityasyaivākriyaśabdārthatvādityanyathā śrutismṛtityuktasya prakṛtikṣobhasyānupapatteriti |

    Tats_1.c16

    tatrāyaṃ prayogaḥ sukhaduḥkhamohātmakamahadādikāryaṃ sukhaduḥkhamohātmakadravyakāryaṃ sukhaduḥkhamohātmakatvāt vastrādikāryaśayyāvaditi prakṛtau pramāṇam | bāhyavastuṣu sukhādikamuttamatvādikameva ghaṭarūpamitivaccandanasukhaṃ strīsukhamityādipratyayācceti dik |

    Tats_1.c17

    avyaktabuddhyahaṅkārāstanmātrāṇāṃ ca pañcakam / aṣṭau prakṛtayastvetāḥ sapta ca vyaktatāmiyāt //

    Tats_1.c18

    avyaktaprakṛtijanyatvāt avyaktānīti cocyate / vyajyante ca yathā loke ghaṭādyā na tathā hi tat //

    Tats_1.c19

    avyaktaṃ prakṛtirmāyā pradhānaṃ brahma kāraṇam / avyākṛtaṃ tamaḥpuṣpaṃ kṣetramakṣaranāmakam //

    Tats_1.c20

    bahudhātmakādināmāni tasyāmī te jagurbudhāḥ / vyajyate nendriyairyasmādavyaktamata ucyate / anādimadhyanidhanānniraṅgatvena tat tathā //

    Tats_1.c21

    tadevāha śrutiḥ | aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ yathā ca nityaṃ rasagandhavarjitam / anādimadhyaṃ mahataḥ paraṃ dhruvam pradhānametat pravadanti sūrayaḥ // iti

    Tats_1.c22

    tasmādaliṅgakaṃ sūkṣmaṃ tathā prasavadharmikam / ekaṃ sādhāraṇaṃ tatra kāryaṃ kasyāpi netare //

    Tats_1.c23

    buddhirmahān mano brahmā matiḥ khyātirapūrvakam / prajñā bhūtirdhṛtirjñānaṃ santatiḥ smṛtirityapi //

    Tats_1.c24

    hairaṇyagarbhyā buddhestu mahato nāma sūcitam / guṇebhyaḥ kṣobhyamāṇebhyastrayo vedā vijajñire //

    Tats_1.c25

    ekā mūrttistrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ / iti viṣṇurevādisargeṣu svayaṃbhūrbhavati prabhuḥ //

    Tats_1.c26

    atra sattvādyaṃśatrayeṇa mahato devatātrayopādhitvāttadavivekena tisra iti | sāttvikāṃśāt pradhānāt tu mahattattvamajāyata iti mahattvasya prādhānyena cādhyavasāyo vṛttirmahadahaṃkāramanastritayātmakasyāntaḥkaraṇavṛkṣasya mahattattvaṃ bījāvasthā taduktaṃ sāṃkhyasūtre idameva mahattattvamaṃśato rajastamaḥsaṃbhedena pariṇataṃ sat vyaṣṭijīvānāmupādhiradharmādiyuktaṃ kṣudramapi bhavati mahaduparāgādviparītamiti |

    Tats_1.c27

    mahatastriguṇasvarūpatvāddehasya dehinā kālarūpaviṣṇunā kṣobhyadaśāyāṃ guṇarūpopādhiprādhānyādaviveke brahmaviṣṇuśivatvaṃ tatra mahān suṣuptyabhimānī śivastadupādhistamaḥkāryarūpī tatra svapnābhimānī viṣṇustadupādhiḥ kāryasattvaṃ tatra jāgradabhimānī brahmā tadupādhiḥ kāryarajaḥ tatra samudāyasamunnayananyāyena samaṣṭervyaṣṭyananyatvānmaśakādirapi viṣṇureveti bhāvaḥ |

    Tats_1.c28

    sṛṣṭistu mahadādikrameṇaiva na tu bhūtādikrameṇeti || sā ca kaurme bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarja ha / ākāśasuṣiraṃ tasmādutpannaṃ śabdalakṣaṇam //

    Tats_1.c29

    ākāśaṃ tu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha / vāyurutpadyate tasmāttasya sparśo guṇo mataḥ // ityādi

    Tats_1.c30

    nanvevaṃ cedākāśādīnāṃ kevalaṃ vikṛtitvaṃ kathaṃ tatra ākāśādīnāṃ sparśāditanmātreṣu ahaṃkāropaṣṭambhamātreṇa kāraṇatvasya purāṇādiṣūktatvāt |

    Tats_1.c31

    na pumān sthāṇurevāyaṃ buddhiradhyavasāyinī / puruṣādhiṣṭhitāt sarvagatājjātā pradhānatā //

    Tats_1.c32

    cicchaktiryādṛśī tādṛg vṛttiḥ sattvavimiśritā / rajoguṇasvarūpā yat trivṛtkaraṇataḥ śruteḥ //

    Tats_1.c33

    jñānaṃ dharmaśca vairāgyamaiśvaryaṃ sattvato hyamī / anaiśvaryamavairāgyamadharmo 'jñānameva tu //

    Tats_1.c34

    tamasaścāpi te jñeyā buddherbhedā itīritāḥ / jñānaṃ tattvāvabodho 'yaṃ dharmaḥ śrutyuktapālanam //

    Tats_1.c35

    vairāgyamarthānāsaktiraiśvaryamaṇimādikam / tattadviparyayeṇaiva tāmasaṃ taccatuṣṭayam //

    Tats_1.c36

    jñānena mokṣo dharmeṇa gatirūrdhvā bhavediti / vairāgyenākṣaralaya aiśvaryeṇāhatā gatiḥ //

    Tats_1.c37

    evameṣāṣṭadhā śaktirvyākhyātā buddhisañjñitā / pradhānavikṛtistveṣāhaṃkāraprakṛtiśca sā //

    Tats_1.c38

    mūlaprakṛtirityādi kavibhiśca nirūpitam / eko 'haṃkāra ityetajjijñāsā cedvibhāvaya //

    Tats_1.c39

    yo 'haṃśabdaṃ karotyeṣa abhimāna iti smṛtaḥ / spṛśe 'haṃ rasaye vāhaṃ svāmī cāhaṃ mayā hṛtaḥ //

    Tats_1.c40

    ityādi nāma yasyāsīttasya bhedā amī śṛṇu / vaikārikastaijasopi bhūtādiḥ sānumānakaḥ //

    Tats_1.c41

    niranumānaśca pañcaite bhedāstasya prakīrttitāḥ / vaikārikaḥ sāttviko 'yaṃ bhūtādistāmasaḥ smṛtaḥ //

    Tats_1.c42

    taijaso rājaso jñeyastasmāt tanmātrapañcakam / ekādaśendriyagaṇaḥ sāttvikādabhijāyate //

    Tats_1.c43

    devatāstvabhimāninyastaijasādapi cocyate / tadeva kathamevaṃ cet trivṛtkaraṇahetutaḥ //

    Tats_1.c44

    śabdatanmātramityetat śabda evopalabhyate / na tūdāttaniṣādādibhedastasyopalabhyate //

    Tats_1.c45

    sparśatanmātramevaitat sparśa evopalabhyate / na tu śītamṛdutvādiviśeṣastasya labhyate //

    Tats_1.c46

    rūpatanmātramevaṃ vai rasatanmātramapyatha / gandhatanmātrameteṣu viśeṣo nopalabhyate //

    Tats_1.c47

    tanmātrāṇyaviśeṣāṇi sūkṣmabhūtāni cocyate / bhogyāni śāntaghorāni prakṛtyā 'ṇava eva ca //

    Tats_1.c48

    kurvadrūpāt prakṛtayaḥ saṃkhyayā 'ṣṭau prakīrttitāḥ //