The Self / spirit (puruṣa)

Tats_3

puruṣaḥ ||

Tats_3.c1

puri śayanāt pramāṇāt pūraṇāt puruvṛttitaḥ / sa cānādiḥ sarvagataścetano nirguṇo 'paraḥ //

Tats_3.c2

draṣṭā bhoktā kṣetravidamalo 'prasavadharmakaḥ / sūkṣmo nityo hyanādistvamadhyanidhano 'pi saḥ //

Tats_3.c3

sarvamāptamaneneti tasmāt sarvagatastu saḥ / sukhopalabdhimattvācca cetano nirguṇastathā //

Tats_3.c4

sattvādiguṇarāhityāt paraḥ paratayā smṛtaḥ / dṛśyaprakṛtisambandhāt draṣṭā bhoktā 'nubhāvanāt //

Tats_3.c5

kṣetre guṇagataṃ vetti kṣetrajña iti kīrttitaḥ / śubhāśubhādisaṃsargābhāvādamala īṣyate //

Tats_3.c6

nirbījatvāt prasūte ca netyaprasavadharmakaḥ / niraṅgatvātīndriyatvāt sūkṣmo nityaḥ sadātanāt //

Tats_3.c7

evaṃ sāṃkhyaḥ sa puruṣo vyākhyātaḥ pūrvasūribhiḥ / jīvo jantuḥ pumānātmā puruṣaḥ pūjako naraḥ //

Tats_3.c8

kṣetrajñaścākṣaraḥ prāṇaḥ koya eṣaḥ sa jñastathā / aja etāni nāmāni sāṃkhye puruṣasañjñite //

Tats_3.c9

evam, pañcaviṃśatitattvajño yatra kutrāśrame rataḥ / muṇḍī jaṭī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ //

Tats_3.c10

ayaṃ kartā 'thavā 'karttā puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ / śubhāśubhāni karttā cet kuryādvṛttitrayaṃ vinā // lokadṛṣṭaguṇānāṃ cet kartṛtā dharmitā katham //

Tats_3.c11

sāhityaṃ yamaniyamaniṣecanaprasaṃkhyānāt / jñānaiśvaryavikāraprakāśane sāttvikī vṛttiḥ //

Tats_3.c12

rāgaḥ krodho lobhaḥ paraparivādo nindā tuṣṭiḥ / vikṛtākṛtapāruṣyaṃ prakhyātaiṣā rajobuddhiḥ //

Tats_3.c13

unmādamadaviṣādā nāstikyaṃ strīprasaṅgitā / nidrālasyaṃ nairghṛṇyaṃ tvaśaucamiti tāmasī vṛttiḥ //

Tats_3.c14

etadvṛttitrayaṃ dṛṣṭvā guṇānāṃ kartṛtā 'thavā / akartā puruṣaḥ siddha iti siddhānta iṣyate //

Tats_3.c15

pravarttamānaprakṛterimān guṇān rajastamobhyāṃ viparītadarśanāt / ātmānamācchādya sa ātmane tad ahaṅkaromītyabudho 'vamanyate //

Tats_3.c16

bālāgrakukṣīkaraṇāsamarthaḥ sarvaṃ mayedaṃ kṛtamityamanyata / unmattavadbhāvyata ityabodhaḥ aho vidhe paṇḍitamāninaḥ kaḥ //

Tats_3.c17

taduktaṃ gītāsu prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ / ahaṅkāravimūḍhātmā kartā 'hamiti manyate //

Tats_3.c18

anāditvānnirguṇatvāt paramātmā 'yamavyayaḥ / śarīrastho 'pi kaunteya na karoti na lipyate //

Tats_3.c19

prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ / yaḥ paśyati sadā ''tmānamakartāraṃ sa paśyati // ityādi /

Tats_3.c20

sa ekaḥ puruṣaḥ kiṃ vā nāneti ca vicāraya / sukhaduḥkhamohasaṅkaraviśuddhajanmamaraṇānām / nānātvāt puruṣabahutvaṃ siddhaṃ lokāśramavarṇabhedācca //

Tats_3.c21

yadyekaḥ puruṣaḥ syād buddhihāniḥ prasajyate / ekasmin sukhite sarve sukhinaḥ syurataḥ param / ekasmin duḥkhite sarve duḥkhitāḥ syuriti kramāt //

Tats_3.c22

ato bahutvaṃ saṃsiddhaṃ bahavaḥ puruṣāḥ smṛtāḥ / ākṛtigarbhāśayabhāvasaṅgatiśarīravibhāgālliṅgabahutvāt sāṃkhyācāryāḥ kapilāsuripañcaśikhapatañjaliprabhṛtayaḥ puruṣabahutvaṃ varṇayanti |

Tats_3.c23

vedavādina ācāryā hariharahiraṇyagarbhavyāsādaya ekamātmānaṃ, tathā ca śrutiḥ | puruṣa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhāvyam | utāmṛtatvasyeśāno yadanyenātirohati / tadevāgnistadādityastadvāyustadu candramāḥ //

Tats_3.c24

tadeva śukraṃ tadbrahma tā āpaḥ sa prajāpatiḥ / tadeva satyamamṛtaṃ sa mokṣaḥ sā parā gatiḥ //

Tats_3.c25

tadakṣaraṃ tatsaviturvareṇyaṃ yasmāt paraṃ nāparamasti kiñcit / yasmānnāṇīyo na jyāyo 'sti kiñcit //

Tats_3.c26

vṛkṣa iva stambho divi tiṣṭhatyekaḥ tenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa / sarvataḥ pāṇipādaṃ tat sarvato 'kṣiśiromukham //

Tats_3.c27

sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati / sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam //

Tats_3.c28

sarvasya paśumīśānaṃ sarvasya śaraṇaṃ mahat / sarvataḥ sarvasattvāni sarvātmā sarvasambhavaḥ //

Tats_3.c29

sarvaṃ vilīyate yasmin tadbrahma munayo viduḥ / eka eva hi bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ //

Tats_3.c30

ekadhā bahudhā caiva dṛśyate jalacandravat / sa hi sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca // vasatyeko mahānātmā yena sarvamidaṃ tatam // ityādi /